chương 1 lần lượt trình bày các phần sau: lý do nghiên cứu, vấn đề nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, dữ liệu và phương pháp nghiên cứu và cấu trúc luận văn. Lý do nghiên cứu Trong nền kinh tế, ngành ngân hàng có thể nói là một trong những ngành nắm giữ vai trò cực kỳ quan trọng nhƣng cũng rất nhạy cảm. Thời gian qua, ngành ngân hàng đã phải trải qua những cuộc khủng hoảng làm thay đổi lớn về mặt cơ cấu và quy định trong một môi trƣờng cạnh tranh. Những thay đổi này dẫn đến việc gia nhập thị trƣờng của các tổ chức tài chính phi ngân hàng và gây ra những thay đổi về cấu trúc thị trƣờng, ảnh hƣởng đến sự ổn định của hệ thống tài chính.
Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của sự tập trung ngân hàng và sự sáng tạo của các ngân hàng mạnh hơn để có hệ thống tài chính ổn định hơn. Kết quả là, các vụ sáp nhập và mua bán đã xuất hiện rộng rãi trên thế giới và các ngân hàng giảm đáng kể về số lƣợng nhƣng tăng về quy mô. Có thể thấy rằng dù có rất nhiều yếu tố quyết định khác nhau để xây dựng nên một sự ổn định lành mạnh cho hoạt động ngân hàng, nhƣng yếu tố cấu trúc thị trƣờng vẫn nắm vai trò rất quan trọng. Cụ thể, tác động của tập trung thị trƣờng vào ổn định tài chính là mối quan tâm hàng đầu, đƣợc rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm.
Trong quá trình nghiên cứu, hai lý thuyết đối lập nhau hình thành và đƣợc mang ra tranh luận gay gắt. Thứ nhất, mối quan hệ tích cực giữa tập trung thị trƣờng và ổn định tài chính trong ngành ngân hàng đƣợc tìm thấy khi mà thị trƣờng tập trung hơn cho phép các ngân hàng có đƣợc nhiều lợi thế để kiếm đƣợc lợi nhuận cao hơn - nhờ đó hình 2 thành nên tấm đệm chống lại các cú sốc bất ngờ; có chất lƣợng tín dụng tốt hơn; đa dạng hóa hoạt động nhằm tránh rủi ro tốt hơn và dễ dàng để kiểm soát một cách chặt chẻ hơn (giả thuyết Tập trung – Ổn định). Thứ hai, tập trung thị trƣờng càng cao gây ra sự bất ổn tài chính khi mà quyền lực thị trƣờng khiến các ngân hàng đánh một mức lãi suất cao hơn cho khách hàng vay, làm tăng rủi ro vỡ nợ và mất ổn định tài chính. Ngoài ra, một hệ thống ngân hàng với một số ít ngân hàng có quy mô lớn sẽ dễ dàng gặp phải những vấn đề nhƣ: sự phức tạp trong quản lý, hiệu quả hoạt động giảm sút do kiểm soát trong nội bộ kém và rủi ro đạo đức – có nguyên nhân từ sự hỗ trợ và bảo vệ của chính phủ đƣợc biết đến nhiều với tên gọi là chính sách Quá lớn để thất bại - TBTF (giả thuyết Tập trung – Bất ổn).
Hai giả thuyết này vẫn còn nhiều tranh cãi dù cho phần lớn các nghiên cứu thực nghiệm gần đây ủng hộ cho giả thuyết Tập trung - Ổn định. Hệ thống ngân hàng tập trung có thể giúp ngân hàng gia tăng lợi nhuận, vốn chủ sở hữu và từ đó tạo tấm đệm vững chắc giúp cho ngân hàng chống chọi lại những cú sốc (Boyd và ctg, 2004). Keeley (1990) lập luận rằng tập trung thị trƣờng giúp ngân hàng tăng giá trị điều lệ góp phần củng cố ổn định ngân hàng vì khi ấy các nhà quản lý sẽ thận trọng hơn và ít chấp nhận rủi ro hơn nhằm không để cho ngân hàng mình bị phá sản. Nghiên cứu của Beck và ctg (2006a) là một trong số ít nghiên cứu đầu tiên phân tích tác động của việc tập trung thị trƣờng lên khả năng xảy ra khủng hoảng tài chính và thấy đƣợc rằng các nƣớc có mức tập trung ngân hàng cao hơn thì hệ thống ít bị khủng hoảng hơn.
Chang và ctg (2008) nghiên cứu tác động tập trung ngân hàng lên các khoản nợ xấu, sử dụng dữ liệu các ngân hàng Brazil cho giai đoạn 2000 - 2005 và cũng báo cáo kết quả tƣơng tự. Trong một nghiên cứu về ảnh hƣởng của bảo hiểm tiền gửi đối với ổn định hệ thống ngân hàng, Demirguec-Kunt và Detragiache (2002) cũng tìm thấy mức tập trung cao hơn dẫn đến với một xác suất xảy ra khủng hoảng thấp hơn. Evrensel (2008) sử dụng dữ liệu trên 79 quốc gia trong giai đoạn này 1980 - 1997, cho thấy mức tập trung trong ngành ngân hàng làm tăng thời gian tồn tại của nó, nghĩa là khoảng thời gian một quốc gia không xảy ra 3 khủng hoảng. Trong khi đó, Boot và Thakor (2000) tìm thấy hệ thống ngân hàng tập trung cho phép các ngân hàng có đƣợc chất lƣợng tín dụng tốt hơn, đa dạng hóa danh mục cho vay (Boyd và Prescott, 1986) và đa dạng hóa rủi ro hoạt động (Meon và Weill, 2005).
Bên cạnh có, một số nghiên cứu lại ủng hộ giả thuyết Tập trung – Bất ổn. Điển hình nhƣ: Mishkin (1999) cho là so với các hệ thống ít tập trung hơn, cơ cấu thị trƣờng tập trung nhiều hơn sẽ nhận đƣợc nhiều sự hỗ trợ của chính phủ. Điều này có thể tạo ra rủi ro đạo đức, khuyến khích các ngân hàng chấp nhận rủi ro cao hơn, từ đây làm cho hệ thống bất ổn hơn. Boyd và Nicolo (2006) cho rằng giả thuyết tập trung - ổn định có thể là sai lầm do không coi trọng tác động của sức mạnh thị trƣờng và chi phí của các khoản vay lên hành vi của doanh nghiệp.
Bài nghiên cứu tìm thấy rằng càng tập trung thì ngân hàng sẽ áp một mức lãi suất cao sẽ gây ra rủi ro cho các công ty đi vay, chính vì vậy sẽ làm cho rủi ro hệ thống tài chính tăng thêm. Năm 2009, Uhde và Heimeshoff sử dụng bảng dữ liệu cân đối tổng hợp từ hơn 2600 ngân hàng của 25 quốc gia thuộc Liên minh Châu Âu trong giai đoạn 1997-2005 để phân tích và cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho thấy tập trung thị trƣờng ngân hàng quốc gia có tác động tiêu cực đến sự ổn định tài chính. Các kết quả nghiên cứu của các tác giả vừa nêu hoàn toàn ủng hộ cho giả thuyết Tập trung – Bất ổn. Xuất phát từ các cuộc tranh luận học thuật các kết quả trái ngƣợc nhau của các nghiên cứu thực nghiệm, bài nghiên cứu đƣợc thúc đẩy để khảo sát thực nghiệm mức độ ảnh hƣởng của việc tập trung lên sự ổn định của hệ thống ngân hàng.
Trong bài nghiên cứu này, mối quan hệ giữa tập trung và sự ổn định của hệ thống ngân hàng đƣợc xem xét trong các nền kinh tế mới nổi gồm 15 nƣớc có triển vọng tăng trƣởng và phát triển vƣợt bậc trong thời gian tới. Bài nghiên cứu sẽ đƣợc thúc đẩy thực hiện với tiêu đề: “TÁC ĐỘNG CỦA TẬP TRUNG THỊ TRƢỜNG LÊN ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH TRONG NGÀNH NGÂN HÀNG TẠI CÁC NỀN KINH TẾ MỚI NỔI”. Vấn đề nghiên cứu Sự ra đời của ngành ngân hàng đƣợc cho là một trong những phát minh thành công nhất và ngành ngân hàng không ngừng đổi mới để phù hợp với tình hình kinh tế xã hội từng thời kỳ. Đặc biệt trong nền kinh tế hiện nay ngành ngân hàng luôn giữ vị trí quan trọng trong nền kinh tế với hoạt động chủ yếu là tiền tệ, tín dụng và thanh toán trong đó thanh toán giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Vai trò của ngành ngân hàng đƣợc coi là huyết mạch của nền kinh tế, hoạt động của nó bao trùm lên tất cả các hoạt động kinh tế xã hội, đây là hoạt động trung gian gắn liên với sự vận động của toàn bộ nền kinh tế. Chính vì tầm quan trọng đến mức nhƣ vậy, việc giữ cho hệ thống ngân hàng ổn định, thông suốt là một trong những nhiệm vụ hàng đầu. Tập trung, theo nghiên cứu của Todorov (2015) là một trong những chỉ số cơ bản để xác định loại cấu trúc thị trƣờng, nó chiếm một vị trí quan trọng trong lý thuyết về cạnh tranh không hoàn hảo. Một mặt, các thị trƣờng tập trung cao là một điều kiện tiên quyết cho những hành vi thông đồng giữa các doanh nghiệp lớn trên một thị trƣờng mà ở đó các doanh nghiệp thiết lập và duy trì một mức giá cao hơn chi phí biên.
Mặt khác, các thị trƣờng tập trung cao có thể mang lại hiệu quả cao hơn cho các doanh nghiệp lớn. Các doanh nghiệp này đã đƣợc phép để thu về thị phần lớn hơn. Vì những lý do vừa nêu, các nghiên cứu về tác động của những thay đổi của tập trung thị trƣờng là một trong những điều ƣu tiên hàng đầu cả về lý thuyết và chính sách trong lĩnh vực cạnh tranh. Đặc biệt hơn với ngành ngân hàng, việc nghiên cứu tác động của tập trung thị trƣờng lên sự ổn định tài chính lại càng mang nhiều ý nghĩa.
Nhƣ đã đề cập ở trên, hiện nay đang tồn tại ít nhất là hai luồng ý kiến trái chiều đã hình thành nên hai giả thuyết, đó là giả thuyết Tập trung - Ổn định và giả thuyết Tập trung – Bất ổn. Hai giả thuyết này là động lớn thúc đẩy tác giả thực hiện nghiên cứu với mong muốn xác định tác động của tập trung thị trƣờng lên ổn định tài chính của ngành ngân hàng. Và đây chính là vấn đề nghiên cứu xuyên xuốt bài nghiên cứu này. Câu hỏi nghiên cứu Từ vấn đề nghiên cứu nêu trên, bài nghiên cứu đặt ra hai câu hỏi cần phải nghiên cứu để giải đáp nhƣ sau: Thứ nhất, tập trung thị trƣờng có tác động lên ổn định tài chính trong ngành ngân hàng tại các nền kinh tế mới nổi hay không? Thứ hai, chiều hƣớng và mức độ tác động của tập trung thị trƣờng lên ổn định tài chính trong ngành ngân hàng tại các nền kinh tế mới nổi ra sao? 1.
Mục tiêu nghiên cứu Với những gì đã đề cập, bài nghiên cứu xác định mục tiêu nhƣ sau: Sử dụng nghiên cứu thực nghiệm để kiểm tra sự tồn tại của tác động của tập trung thị trƣờng lên ổn định tài chính trong ngành ngân hàng tại các nền kinh tế mới nổi. Từ kết quả thực nghiệm này, bài nghiên cứu mong muốn đóng góp những gợi ý và biện pháp nhằm tận dụng yếu đặc thù ngành mà cụ thể là mức độ tập trung để củng cố và nâng cao sự ổn định tài chính của ngành ngân hàng tại các nền kinh tế mới nổi trong thời gian tới. Dữ liệu và phƣơng pháp nghiên cứu Bài nghiên cứu sử dụng phƣơng pháp phân tích định lƣợng trên cơ sở dữ liệu bảng thu thập từ nguồn dữ liệu công bố chính thức qua website Worldbank.