CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA RỦI RO TÍN DỤNG ĐẾN TỶ SUẤT SINH LỜI TRÊN VỐN CHỦ SỞ HỮU TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Rủi ro tín dụng 1.1 Khái niệm Một trong những hoạt động kinh doanh chủ yếu và lâu đời của ngành ngân hàng đó chính là hoạt động tín dụng. Đặc biệt, đối với hệ thống ngân hàng Việt Nam, hoạt động này càng đóng vai trò quan trọng khi mà nó chiếm khoảng 70 - 80% tổng thu nhập. Đây là hoạt động kinh doanh đem lại lợi nhuận chủ yếu cho ngân hàng nhưng đồng thời cũng là nghiệp vụ tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Bản chất của tín dụng là sự ứng trước của ngân hàng cho người vay.
Sau một chu kì sản xuất hoặc luân chuyển hàng hóa thì khách hàng mới có khả năng trả nợ. Do đó, rủi ro ngân hàng không thu được nợ rất dễ xảy ra. Có nhiều định nghĩa khác nhau về rủi ro tín dụng: Theo Timothy W. Koch: “Một khi ngân hàng nắm giữ tài sản sinh lợi, rủi ro xảy ra khi khách hàng sai hẹn - có nghĩa là khách hàng không thanh toán vốn gốc và lãi theo thỏa thuận.
Rủi ro tín dụng là sự thay đổi tiềm ẩn của thu nhập thuần và thị giá của vốn xuất phát từ việc khách hàng không thanh toán hay thanh toán trễ hạn” (Quản trị ngân hàng, Đại học South Carolina, The Dryden, 1995, trang 107). Fitch: “Rủi ro tín dụng là loại rủi ro xảy ra khi người vay không thanh toán được nợ theo thỏa thuận hợp đồng dẫn đến sai hẹn trong nghĩa vụ trả nợ. Cùng với rủi ro lãi suất, rủi ro tín dụng là một trong những rủi ro chủ yếu trong hoạt động cho vay của ngân hàng” (Từ điển thuật ngữ ngân hàng, Barron's Edutional, 1997). Ở Việt Nam, theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN về phân loại tài sản có, mức trích lập dự phòng rủi ro và việc sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro trong hoạt động LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, khái niệm rủi ro tín dụng được định nghĩa như sau: “ Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết”.
Như vậy, có thể hiểu rủi ro tín dụng là loại rủi ro phát sinh trong quá trình cấp tín dụng của ngân hàng, biểu hiện trên thực tế qua việc khách hàng không trả được nợ hoặc trả nợ không đầy đủ và không đúng hạn cho ngân hàng (Trần Huy Hoàng, 2010). Hiểu theo nghĩa rộng thì rủi ro tín dụng không chỉ diễn ra trong quá trình cho vay, chiết khấu công cụ chuyển nhượng và giấy tờ có giá, cho thuê tài chính, bảo lãnh, bao thanh toán,… của ngân hàng mà còn bao gồm cả việc ngân hàng mua các loại trái phiếu của các doanh nghiệp. Rủi ro tín dụng vì vậy còn được gọi là rủi ro mất khả năng chi trả hay rủi ro sai hẹn. Tuy nhiên, cần hiểu rủi ro tín dụng theo nghĩa xác suất, đó là khả năng có thể xảy ra hoặc không xảy ra tổn thất.
Điều này có nghĩa là một khoản vay dù chưa quá hạn nhưng vẫn luôn tiềm ẩn nguy cơ xảy ra tổn thất, một ngân hàng mặc dù có tỷ lệ nợ quá hạn thấp nhưng nguy cơ rủi ro tín dụng vẫn cao nếu tập trung đầu tư vào một nhóm khách hàng hay một loại ngành nghề. Cách hiểu này giúp cho các ngân hàng chủ động trong phòng ngừa, trích lập dự phòng, đảm bảo bù đắp tổn thất khi xảy ra rủi ro.2 Phân loại Nếu căn cứ vào nguyên nhân phát sinh rủi ro, rủi ro tín dụng có thể được phân chia thành 2 loại đó là: rủi ro giao dịch và rủi ro danh mục. Rủi ro giao dịch Là hình thức của rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng. Rủi ro giao dịch có ba loại chính là: rủi ro lựa chọn, rủi ro bảo đảm và rủi ro nghiệp vụ.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 - Rủi ro lựa chọn là rủi ro liên quan đến quá trình đánh giá và phân tích tín dụng khi ngân hàng lựa chọn những phương án vay vốn có hiệu quả để ra quyết định cho vay. - Rủi ro đảm bảo phát sinh từ các tiêu chuẩn đảm bảo như các điều khoản trong hợp đồng cho vay, các loại tài sản đảm bảo, cách thức đảm bảo và mức cho vay trên trị giá của tài sản đảm bảo. - Rủi ro nghiệp vụ là rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản cho vay có vấn đề. Rủi ro danh mục Là một hình thức của rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quản lý danh mục cho vay của ngân hàng, được phân chia làm 2 loại: rủi ro nội tại và rủi ro tập trung.
- Rủi ro nội tại xuất phát từ các yếu tố, các đặc điểm riêng có, mang tính riêng biệt bên trong của mỗi chủ thể đi vay hoặc ngành, lĩnh vực kinh tế. Nó xuất phát từ đặc điểm hoạt động hoặc đặc điểm sử dụng vốn của khách hàng vay vốn. - Rủi ro tập trung là trường hợp ngân hàng tập trung vốn cho vay quá nhiều đối với một số khách hàng; cho vay quá nhiều doanh nghiệp hoạt động trong cùng một ngành, lĩnh vực kinh tế, hoặc trong cùng một vùng địa lý nhất định, hoặc cùng một loại hình cho vay có rủi ro cao. Các hình thức của rủi ro tín dụng Bảng 1.1 Các hình thức của rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng Không thu được Không thu được Không thu đủ vốn Không thu đủ lãi lãi đúng hạn vốn đúng hạn (Mất vốn) Lãi treo Nợ quá hạn 1.
Lãi treo đóng băng 1. Nợ không có khả phát sinh phát sinh 2. Miễn giảm lãi năng thu hồi 2. Xóa nợ Nguồn: Trần Huy Hoàng (2010) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Rủi ro tín dụng có thể xảy ra bốn trường hợp đối với nợ lãi và nợ gốc: Đó là việc không thu được lãi đúng hạn, không thu đủ lãi, không thu được vốn đúng hạn hay không thu đủ vốn.
Khi không thu được lãi đúng hạn, nguy cơ rủi ro tín dụng đang ở mức thấp và chỉ cần đưa vào mục lãi treo phát sinh. Nếu không thể thu đủ lãi thì tùy trường hợp mà ngân hàng sẽ đưa vào khoản mục lãi treo đóng băng hoặc miễn giảm lãi đó cho khách hàng. Khi không thu được vốn đúng hạn, ngân hàng sẽ có khoản nợ quá hạn phát sinh. Tuy nhiên, khoản nợ quá hạn này chưa thể coi là khoản mất mát hoàn toàn của ngân hàng vì có thể khách hàng chỉ chậm trả nợ gốc và sẽ trả nợ đầy đủ sau thời hạn đã cam kết trong hợp đồng.
Nếu ngân hàng vẫn không thể thu hồi được nợ thì lúc này ngân hàng gặp rủi ro tín dụng ở mức độ cao vì đã phát sinh khoản nợ không có khả năng thu hồi. Ngân hàng sẽ xem xét xóa nợ cho khách hàng nếu khách hàng hội tụ đủ các điều kiện theo quy định về xóa nợ.3 Nguyên nhân rủi ro tín dụng 1.1 Nguyên nhân từ phía khách hàng Rủi ro từ phía khách hàng là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến rủi ro trong hoạt động tín dụng của ngân hàng. Việc phòng tránh rủi ro từ nguyên nhân này rất khó khăn và phức tạp. Nó thường xảy ra do những nguyên nhân nội tại của mỗi khách hàng như: khả năng tự chủ tài chính, năng lực quản lý, điều hành yếu kém, hệ thống quản trị kinh doanh không hiệu quả,… dẫn đến việc sử dụng vốn vay kém hiệu quả, gây thất thoát và ảnh hưởng đến khả năng trả nợ cho ngân hàng.
Cụ thể: Đối với khách hàng cá nhân - Do thiếu năng lực tài chính: Khách hàng vay vốn không đủ khả năng tài chính để trả nợ dẫn đến việc thu hồi nợ của ngân hàng gặp khó khăn. - Do thiếu năng lực pháp lý: Khách hàng thiếu năng lực pháp lý dẫn đến việc thu hồi nợ của ngân hàng gặp khó khăn do bị cản trở về thủ tục và thời gian. - Do các nguyên nhân bất ngờ không lường trước được như: bị sa thải, thất nghiệp, tai nạn lao động,… dẫn đến mất đi nguồn thu nhập để trả nợ ngân hàng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Đối với khách hàng là doanh nghiệp - Doanh nghiệp bị mất năng lực pháp lý: Trong quá trình hoạt động, doanh nghiệp bị thu hồi giấy phép kinh doanh dẫn đến việc sản xuất, kinh doanh bị ngưng trệ, gây ảnh hưởng đến khả năng trả nợ ngân hàng.
- Năng lực chuyên môn và uy tín của lãnh đạo doanh nghiệp còn hạn chế, đạo đức nghề nghiệp yếu kém, thiếu quan tâm để thực hiện tốt các khâu của quá trình tổ chức điều hành sản xuất, kinh doanh. - Sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp chưa đạt tiêu chuẩn về chất lượng để có thể cạnh tranh trên thị trường, không tìm được thị trường tiêu thụ,… khiến cho doanh nghiệp không có nguồn thu nhập để trang trải cho hoạt động sản xuất kinh doanh và trả nợ cho ngân hàng. - Doanh nghiệp không mua các loại bảo hiểm như: bảo hiểm hỏa hoạn, bảo hiểm tài sản, bảo hiểm thiên tai,… nên khi có biến cố xảy ra thì doanh nghiệp bị tổn thất lớn và không có khả năng trả nợ vay. Ngoài ra, cũng có thể kể đến một số nguyên nhân khác như: do khách hàng cố tình sử dụng vốn không đúng mục đích; thiếu thiện chí trong việc trả nợ vay; lừa đảo chiếm dụng vốn thông qua việc thành lập các công ty ma, hóa đơn khống, lập phương án sản xuất kinh doanh giả, giấy tờ thế chấp, cầm cố giả mạo; hoặc đi vay ở nhiều ngân hàng với cùng bộ hồ sơ;… 1.2 Nguyên nhân từ phía ngân hàng - Ngân hàng không có đầy đủ thông tin để phân tích và đánh giá khách hàng dẫn đến việc xác định sai hiệu quả phương án vay vốn, hoặc xác định thời hạn cho vay và trả nợ không phù hợp với phương án kinh doanh của khách hàng.
- Chính sách và quy trình cho vay chưa chặt chẽ. Quá trình kiểm tra, giám sát sau khi cho vay còn lỏng lẻo nên không phát hiện kịp thời hiện tượng sử dụng vốn vay không đúng mục đích.