Phân tích tác động của môi trường kinh doanh đến sự phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ueh phân tích tác động của môi trường kinh doanh đến sự phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa việt, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Quốc Định
• Người hướng dẫn: TS. Đinh Công Khải
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Tác động của môi trường kinh doanh đến sự phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi chính sách
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Cấu trúc luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Lý thuyết về chi phí giao dịch
• 2.2. Lý thuyết về thể chế
• 2.2.1. Định nghĩa doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 2.2.2. Hạn chế của doanh nghiệp nhỏ và lợi thế của doanh nghiệp lớn
• 2.2.3. Tiêu chí đo lường sự phát triển của doanh nghiệp
• 2.2.4. Khái niệm môi trường kinh doanh
• 2.2.5. Các yếu tố môi trường kinh doanh tác động tới sự phát triển DNNVV
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ ƯỚC LƯỢNG MÔ HÌNH
• 3.1. Mô tả dữ liệu
• 3.2. Mô hình nghiên cứu và mô tả biến
• 3.2.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.2.2. Biến phụ thuộc
• 3.2.3. Dấu kỳ vọng các biến giải thích và các giả thuyết nghiên cứu
• 3.3. Chiến lược ước lượng mô hình
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG CỦA MÔI TRƯỜNG KINH DOANH ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN CỦA DNNVV VIỆT NAM
• 4.1. Tăng trưởng việc làm của DNNVV Việt Nam giai đoạn 2009-2015
• 4.2. Kết quả hồi quy đa biến
• 4.3. Những yếu tố ảnh hưởng tới sự phát triển của doanh nghiệp
• 4.3.1. Chi phí không chính thức ở Việt Nam
• 4.3.1.1. Chi phí không chính thức trong hoạt động hải quan
• 4.3.2. Thời gian xử lý các quy định của Chính phủ
• 4.3.3. Ảnh hưởng của Thuế đối với doanh nghiệp
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Khuyến nghị chính sách
• 5.2. Hạn chế của nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của môi trường kinh doanh đến DNNVV tại Việt Nam

Môi trường kinh doanh đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) tại Việt Nam. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, DNNVV chiếm 95% tổng số doanh nghiệp và đóng góp khoảng 45% GDP. Tuy nhiên, môi trường kinh doanh hiện tại vẫn còn nhiều thách thức, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của các doanh nghiệp này. Việc cải thiện môi trường kinh doanh không chỉ giúp tăng trưởng doanh nghiệp mà còn tạo ra nhiều việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

1.1. Định nghĩa và vai trò của doanh nghiệp nhỏ và vừa

DNNVV được định nghĩa theo tiêu chí quy mô lao động và doanh thu. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Theo số liệu từ VCCI, DNNVV đã tạo ra khoảng 50% việc làm mới trong nền kinh tế.

1.2. Tình hình hiện tại của DNNVV tại Việt Nam

Mặc dù số lượng DNNVV tăng lên, nhưng quy mô lao động trung bình lại giảm. Từ năm 2007 đến 2015, quy mô lao động trung bình của DNNVV giảm từ 49 xuống 29 lao động. Điều này cho thấy sự phát triển không đồng đều và cần có các chính sách hỗ trợ hiệu quả.

II. Thách thức trong môi trường kinh doanh ảnh hưởng đến DNNVV

Môi trường kinh doanh tại Việt Nam hiện đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Các vấn đề như chi phí không chính thức, thủ tục hành chính phức tạp và tham nhũng đang cản trở sự phát triển của DNNVV. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam xếp hạng thấp trong các chỉ số về môi trường kinh doanh, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp.

2.1. Chi phí không chính thức và tác động đến doanh nghiệp

Chi phí không chính thức, bao gồm các khoản chi lót tay và phí không chính thức, làm tăng chi phí hoạt động của DNNVV. Điều này khiến cho nhiều doanh nghiệp phải hoạt động trong bóng tối, giảm khả năng cạnh tranh và phát triển.

2.2. Thủ tục hành chính phức tạp và ảnh hưởng đến DNNVV

Thủ tục hành chính rườm rà và không minh bạch làm tăng thời gian và chi phí cho doanh nghiệp. Theo báo cáo, Việt Nam xếp hạng 167 trong chỉ số nộp thuế, cho thấy sự cần thiết phải cải cách để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho DNNVV.

III. Phương pháp cải thiện môi trường kinh doanh cho DNNVV

Để cải thiện môi trường kinh doanh, cần có các giải pháp đồng bộ từ phía Chính phủ và các cơ quan chức năng. Các chính sách hỗ trợ cần tập trung vào việc giảm thiểu chi phí giao dịch, cải cách thủ tục hành chính và nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan công quyền.

3.1. Giải pháp giảm thiểu chi phí giao dịch

Cần thiết lập các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp trong việc tiếp cận thông tin và tài chính. Việc giảm thiểu chi phí giao dịch sẽ giúp DNNVV hoạt động hiệu quả hơn và tăng cường khả năng cạnh tranh.

3.2. Cải cách thủ tục hành chính và nâng cao trách nhiệm giải trình

Cải cách thủ tục hành chính cần được thực hiện để giảm bớt gánh nặng cho doanh nghiệp. Đồng thời, nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan công quyền sẽ tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về DNNVV

Nghiên cứu cho thấy rằng việc cải thiện môi trường kinh doanh có thể dẫn đến sự tăng trưởng đáng kể cho DNNVV. Các doanh nghiệp có thể tận dụng các cơ hội từ các hiệp định thương mại quốc tế nếu môi trường kinh doanh được cải thiện. Kết quả từ khảo sát cho thấy, DNNVV có khả năng tăng trưởng cao hơn khi có sự hỗ trợ từ chính sách và môi trường kinh doanh thuận lợi.

4.1. Kết quả từ khảo sát doanh nghiệp

Khảo sát từ Ngân hàng Thế giới cho thấy, các doanh nghiệp có tiếp cận tốt hơn với tín dụng và thông tin có tỷ lệ tăng trưởng cao hơn. Điều này chứng tỏ rằng môi trường kinh doanh thuận lợi có thể thúc đẩy sự phát triển của DNNVV.

4.2. Ứng dụng các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp

Các chính sách hỗ trợ như giảm thuế, cải cách thủ tục hành chính và tăng cường đào tạo cho doanh nghiệp sẽ giúp DNNVV phát triển bền vững hơn. Việc áp dụng các chính sách này cần được thực hiện đồng bộ và liên tục.

V. Kết luận và tương lai của DNNVV tại Việt Nam

Tương lai của DNNVV tại Việt Nam phụ thuộc vào khả năng cải thiện môi trường kinh doanh. Các chính sách cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả để tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi hơn. Việc này không chỉ giúp DNNVV phát triển mà còn góp phần vào sự ổn định và phát triển kinh tế của đất nước.

5.1. Tầm quan trọng của DNNVV trong nền kinh tế

DNNVV đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Việc phát triển DNNVV sẽ giúp Việt Nam nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

5.2. Định hướng phát triển DNNVV trong tương lai

Cần có các chiến lược dài hạn để phát triển DNNVV, bao gồm việc cải cách thể chế, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi. Điều này sẽ giúp DNNVV phát triển bền vững và đóng góp tích cực vào nền kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, chiếm 95% tổng số doanh nghiệp, đóng góp khoảng 45% GDP và thu hút hơn 5 triệu lao động tính đến năm 2015. Tuy nhiên, trong giai đoạn 2007-2015, quy mô lao động bình quân của các doanh nghiệp này lại có xu hướng giảm, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ giảm từ 23,75 lao động xuống còn 20,71 lao động, tương ứng giảm 12,8%. Tốc độ tăng trưởng lao động bình quân chỉ đạt khoảng 7,4%/năm, bằng một nửa so với tốc độ tăng trưởng số lượng doanh nghiệp. Môi trường kinh doanh tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế, xếp hạng 82/189 nền kinh tế theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới năm 2016, với các tiêu chí như thành lập doanh nghiệp, nộp thuế và thủ tục phá sản được đánh giá thấp. Nghiên cứu tập trung phân tích tác động của các yếu tố trong môi trường kinh doanh như tiếp cận tín dụng, chi phí không chính thức, thời gian xử lý thủ tục hành chính và số lần tiếp xúc với thanh tra thuế đến sự phát triển của DNNVV Việt Nam trong giai đoạn 2009-2015. Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định các nhân tố ảnh hưởng đến tốc độ tăng trưởng lao động của doanh nghiệp, từ đó đề xuất các giải pháp cải thiện môi trường kinh doanh, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của DNNVV trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết chi phí giao dịch và lý thuyết thể chế. Lý thuyết chi phí giao dịch của Ronald Coase (1937) nhấn mạnh rằng doanh nghiệp tồn tại để giảm thiểu chi phí giao dịch bên ngoài như chi phí tìm kiếm thông tin, thương lượng và thực thi hợp đồng. Lý thuyết thể chế của North (1990) định nghĩa thể chế là các quy tắc trò chơi trong xã hội, bao gồm thể chế chính thức (pháp luật, quy định) và thể chế không chính thức (thói quen, văn hóa). Chất lượng thể chế ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí giao dịch và sự phát triển của doanh nghiệp. Nghiên cứu cũng sử dụng các khái niệm về doanh nghiệp nhỏ và vừa theo tiêu chí lao động toàn thời gian, môi trường kinh doanh bao gồm các yếu tố chính trị, kinh tế, xã hội và công nghệ, cùng các yếu tố cụ thể như chi phí không chính thức (tham nhũng), quản lý thuế, tiếp cận tín dụng và cơ sở hạ tầng năng lượng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng với dữ liệu bảng từ Khảo sát Doanh nghiệp của Ngân hàng Thế giới năm 2009 và 2015, gồm 178 doanh nghiệp được khảo sát lặp lại, đại diện cho các ngành phi nông nghiệp và bốn vùng kinh tế chính của Việt Nam. Phương pháp lấy mẫu phân tầng được áp dụng theo lĩnh vực, quy mô và khu vực địa lý nhằm đảm bảo tính đại diện. Mô hình hồi quy dữ liệu bảng với các ảnh hưởng cố định (FEM) được sử dụng để phân tích tác động của các biến độc lập như tiếp cận tín dụng, chi phí không chính thức, thời gian xử lý thủ tục hành chính, số lần thanh tra thuế và số lần mất điện đến biến phụ thuộc là tốc độ tăng trưởng lao động bình quân hàng năm của doanh nghiệp. Ngoài ra, nghiên cứu còn thực hiện phỏng vấn sâu với các doanh nghiệp sản xuất, doanh nghiệp logistics và cán bộ thuế, hải quan tại TP. Hồ Chí Minh để làm rõ hơn các kết quả định lượng. Các kiểm định về tự tương quan, phương sai thay đổi, đa cộng tuyến và phân phối chuẩn của phần dư được thực hiện để đảm bảo độ tin cậy của mô hình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tiếp cận tín dụng: Biến tiếp cận tín dụng có ý nghĩa thống kê tích cực với tốc độ tăng trưởng lao động. Cải thiện khả năng tiếp cận vốn vay giúp doanh nghiệp tăng trưởng lao động trung bình 0,3% (hệ số hồi quy chuẩn 0,003, p<0,05).

2. Chi phí không chính thức (tham nhũng): Chi phí không chính thức có tác động tiêu cực rõ rệt, giảm một điểm chi phí không chính thức làm tăng tốc độ tăng trưởng lao động trung bình 2,5%. Chỉ số GIFT cho thấy Việt Nam có tỷ lệ doanh nghiệp phải chi trả chi phí không chính thức là 22,7%, cao hơn nhiều so với Thái Lan (8,3%) và Indonesia (15,2%).

3. Thời gian xử lý thủ tục hành chính: Mỗi giờ giảm thời gian xử lý thủ tục hành chính giúp tăng tốc độ tăng trưởng lao động trung bình 1,3% (p<0,01). Tình trạng lạm phát giấy phép con và thủ tục rườm rà đang làm giảm hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

4. Số lần tiếp xúc với thanh tra thuế: Giảm một lần tiếp xúc với cán bộ thuế giúp tăng trưởng lao động trung bình 2,7%. Mặc dù số doanh nghiệp tiếp xúc giảm, nhưng tỷ lệ doanh nghiệp bị thanh tra nhiều lần lại tăng, gây áp lực lớn cho doanh nghiệp.

5. Số lần mất điện bình quân trong tháng: Không có ý nghĩa thống kê trong mô hình, cho thấy yếu tố này chưa ảnh hưởng rõ rệt đến tốc độ tăng trưởng lao động trong giai đoạn nghiên cứu.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy môi trường kinh doanh tại Việt Nam còn nhiều rào cản đối với sự phát triển của DNNVV. Tham nhũng và chi phí không chính thức là nguyên nhân chính làm giảm tốc độ tăng trưởng lao động, đồng thời làm giảm sức hấp dẫn của môi trường kinh doanh so với các nước ASEAN khác. Thời gian xử lý thủ tục hành chính kéo dài và các quy định phức tạp làm tăng chi phí hoạt động, khiến doanh nghiệp phải phân bổ nguồn lực cho việc tuân thủ thay vì đầu tư phát triển. Áp lực từ các cuộc thanh tra thuế nhiều lần cũng làm giảm hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. So sánh với các nghiên cứu trong khu vực, kết quả phù hợp với báo cáo của Ngân hàng Thế giới và các nghiên cứu về tác động tiêu cực của tham nhũng và thủ tục hành chính phức tạp đến doanh nghiệp nhỏ và vừa. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ chi phí không chính thức theo quốc gia, bảng ma trận chuyển dịch quy mô doanh nghiệp và biểu đồ phân bố số lần tiếp xúc thanh tra thuế để minh họa rõ hơn các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng trách nhiệm giải trình của các cơ quan công vụ: Thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ, minh bạch và tăng vai trò của báo chí nhằm giảm thiểu tham nhũng và chi phí không chính thức. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể: Chính phủ, các cơ quan thanh tra, báo chí.

2. Giảm tiếp xúc trực tiếp giữa cán bộ thuế, hải quan và doanh nghiệp: Ứng dụng công nghệ thông tin trong thủ tục hành chính, tự động hóa kê khai, nộp thuế và hoàn thuế, đồng thời thiết lập kênh phản hồi nhanh chóng. Thời gian thực hiện: 1-3 năm; chủ thể: Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế, Tổng cục Hải quan.

3. Nâng cao chất lượng các quy định pháp luật: Rà soát, đánh giá và loại bỏ các giấy phép con không hợp lý, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng cường tham vấn cộng đồng doanh nghiệp trong quá trình xây dựng chính sách. Thời gian thực hiện: 2-4 năm; chủ thể: Quốc hội, Chính phủ, các bộ ngành.

4. Cải cách tiền lương khu vực công: Tăng lương và áp dụng hệ thống đánh giá hiệu quả công việc nhằm nâng cao động lực và liêm chính của cán bộ nhà nước, giảm thiểu tham nhũng phát sinh từ nhu cầu sinh hoạt. Thời gian thực hiện: 2-3 năm; chủ thể: Bộ Nội vụ, Chính phủ.

5. Khuyến khích doanh nghiệp tuân thủ pháp luật: Tăng cường tuyên truyền, đào tạo và hỗ trợ doanh nghiệp trong việc thực hiện các quy định, đồng thời xây dựng môi trường kinh doanh công bằng, minh bạch. Thời gian thực hiện: liên tục; chủ thể: Hiệp hội doanh nghiệp, các cơ quan quản lý nhà nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng và điều chỉnh các chính sách hỗ trợ DNNVV, cải thiện môi trường kinh doanh, giảm chi phí không chính thức và thủ tục hành chính.

2. Các cơ quan quản lý nhà nước (thuế, hải quan, đầu tư): Áp dụng các khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, giảm thiểu tham nhũng và cải thiện dịch vụ hành chính công.

3. Doanh nghiệp nhỏ và vừa: Hiểu rõ các rào cản trong môi trường kinh doanh, từ đó chủ động thích ứng, nâng cao năng lực quản trị và tuân thủ pháp luật để phát triển bền vững.

4. Các tổ chức nghiên cứu và đào tạo: Tham khảo để phát triển các chương trình đào tạo, nghiên cứu sâu hơn về môi trường kinh doanh và phát triển doanh nghiệp tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tiếp cận tín dụng lại quan trọng đối với sự phát triển của DNNVV?
   Tiếp cận tín dụng giúp doanh nghiệp có nguồn vốn để mở rộng sản xuất, đầu tư công nghệ và tuyển dụng lao động mới. Nghiên cứu cho thấy cải thiện tiếp cận tín dụng làm tăng tốc độ tăng trưởng lao động của doanh nghiệp.

2. Chi phí không chính thức ảnh hưởng thế nào đến doanh nghiệp?
   Chi phí không chính thức, chủ yếu do tham nhũng gây ra, làm tăng chi phí hoạt động, giảm lợi nhuận và làm chậm quá trình phát triển doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa.

3. Thời gian xử lý thủ tục hành chính có tác động gì đến doanh nghiệp?
   Thủ tục hành chính kéo dài làm doanh nghiệp tốn nhiều thời gian và chi phí, giảm nguồn lực dành cho sản xuất kinh doanh, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến tốc độ tăng trưởng lao động.

4. Việc tiếp xúc nhiều lần với cán bộ thuế có ảnh hưởng như thế nào?
   Tiếp xúc nhiều lần với cán bộ thuế làm doanh nghiệp mất thời gian, chi phí và gây áp lực trong hoạt động kinh doanh, làm giảm khả năng mở rộng quy mô và tuyển dụng lao động.

5. Tại sao số lần mất điện không có ý nghĩa thống kê trong nghiên cứu?
   Có thể do trong giai đoạn nghiên cứu, các doanh nghiệp đã có các biện pháp ứng phó hoặc nguồn điện đã được cải thiện, nên yếu tố này chưa ảnh hưởng rõ rệt đến tốc độ tăng trưởng lao động.

Kết luận

• Nghiên cứu xác định các yếu tố môi trường kinh doanh như tiếp cận tín dụng, chi phí không chính thức, thời gian xử lý thủ tục hành chính và số lần tiếp xúc thanh tra thuế ảnh hưởng đáng kể đến sự phát triển của DNNVV Việt Nam giai đoạn 2009-2015.
• Tham nhũng là nguyên nhân chính làm tăng chi phí không chính thức, gây tác động tiêu cực đến tốc độ tăng trưởng lao động của doanh nghiệp.
• Môi trường kinh doanh phức tạp với nhiều giấy phép con và thủ tục rườm rà làm giảm hiệu quả hoạt động và khả năng mở rộng quy mô của doanh nghiệp.
• Các chính sách cải cách cần tập trung vào tăng trách nhiệm giải trình, giảm tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và cán bộ công quyền, nâng cao chất lượng pháp luật và cải cách tiền lương khu vực công.
• Tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố nội sinh và mở rộng phạm vi dữ liệu để nâng cao độ chính xác và tính ứng dụng của kết quả nghiên cứu.

Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý cần phối hợp triển khai các giải pháp cải thiện môi trường kinh doanh nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của DNNVV, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT NGUYỄN QUỐC ĐỊNH PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG CỦA MÔI TRƯỜNG KINH DOANH ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN CỦA DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG Tp. Hồ Chí Minh - Năm 2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT NGUYỄN QUỐC ĐỊNH PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG CỦA MÔI TRƯỜNG KINH DOANH ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN CỦA DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG Chuyên ngành: Chính sách công Mã số: 60340402 HƯỚNG DẪN KHOA HỌC TS. ĐINH CÔNG KHẢI Tp. Hồ Chí Minh - Năm 2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] i LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan luận văn này hoàn toàn do tôi thực hiện. Các đoạn trích dẫn và số liệu sử dụng trong luận văn đều khách quan, trung thực và có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi. Luận văn này không nhất thiết phản ánh quan điểm của Trường Đại học Kinh tế Tp. Hồ Chí Minh, cũng như của Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright hay bất kỳ tổ chức nào. Hồ Chí Minh, tháng 4 năm 2017 Tác giả Nguyễn Quốc Định LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ii LỜI CẢM ƠN Tôi chân thành cảm ơn Thầy Đinh Công Khải đã nhiệt tình hướng dẫn tôi thực hiện luận văn này. Một sự tình cờ thú vị khi Thầy cũng là giáo viên định hướng tâm lý cho tôi vào đầu năm học. Lời cảm ơn của tôi cũng được gửi tới Thầy Lê Vũ Quân vì đã kiên trì trả lời nhiều câu hỏi và gợi mở ý tưởng cho tôi. Tôi vẫn nhớ cuộc gọi điện thoại trao đổi với Thầy Cao Hào Thi từ lúc 20h30 tới hơn 21h chỉ để trả lời vài câu hỏi cỏn con của tôi về cách chạy mô hình. Tôi cũng muốn gửi tình cảm của mình tới Thầy Huỳnh Thế Du, Thầy Vũ Thành Tự Anh, Thầy Nguyễn Xuân Thành, Thầy Lê Việt Phú đã cho tôi lời khuyên về luận văn bằng cách này hay cách khác. Tôi cảm ơn các Thầy Cô ở Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright, các Thầy Cô thỉnh giảng, các anh chị trợ giảng… những người đã truyền cảm hứng nghiên cứu và học tập cho tôi. Cảm ơn tập thể anh chị nhân viên trong Trường đã hỗ trợ tôi trong suốt 2 năm học vừa qua. Mọi người là một phần không thể thiếu trong ký ức của tôi về ngôi trường này. Tôi cũng muốn gửi lời cảm ơn tới lãnh đạo Viện Khoa học Xã hội Vùng Nam Bộ và Trung tâm Tư vấn Phát triển nơi tôi đang công tác đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi có thể dành thời gian học tập trung 2 năm ở Chương trình này. Cảm ơn anh Tam Giang đã cung cấp cho tôi nhiều tài liệu hay và cho tôi nhiều lời khuyên bổ ích. Cảm ơn các bạn MPP8 vì đã làm giàu thêm những kỷ niệm cuộc sống trong tôi. Và trên hết, tôi muốn nói lời cảm ơn tới Bố Mẹ và Gia đình của tôi. Tôi tự hào vì được là một thành viên trong Gia đình này. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] iii TÓM TẮT Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam là động lực quan trọng để phát triển kinh tế Việt Nam, góp phần quan trọng giải quyết các vấn đề xã hội. Tuy nhiên, các doanh nghiệp Việt Nam đang giảm quy mô lao động, hệ quả của tốc độ tăng trưởng lao động thấp hơn tốc độ tăng doanh nghiệp. Chính vì vậy mà cần tìm ra các nguyên nhân và giải pháp từ môi trường kinh doanh để thúc đẩy sự phát triển của doanh nghiệp, là cơ sở quan trọng để Việt Nam hưởng lợi khi tham gia vào các hiệp định thương mại quốc tế. Sử dụng dữ liệu Khảo sát doanh nghiệp của Ngân hàng Thế giới trong 2 năm 2009 và 2015 và ứng dụng mô hình các yếu tố tác động ngẫu nhiên, nghiên cứu đã chỉ ra các yếu tố Tiếp cận tín dụng, Chi phí không chính thức, Thời gian xử lý các quy định của Chính phủ và Số lần doanh nghiệp tiếp xúc với thanh tra thuế có ý nghĩa thống kê tới tốc độ tăng trưởng lao động của doanh nghiệp trong giai đoạn 2009-2015, là tiêu chí để đo lường sự phát triển của doanh nghiệp Việt Nam. Tham nhũng là nguyên nhân chính tạo nên chi phí không chính thức, làm ảnh hưởng tiêu cực tới tốc độ tăng trưởng lao động của doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam. Tham nhũng đang làm cho môi trường kinh doanh của Việt Nam kém hấp dẫn so với các nước ASEAN. Nghiên cứu đã chỉ ra các doanh nghiệp Việt Nam đang chịu rủi ro tham nhũng cao hơn so với các doanh nghiệp ở các nước Thái Lan, Malaysia, Philippines và Indonesia. Hệ thống pháp luật phức tạp, không minh bạch cũng đang cản trợ việc mở rộng quy mô doanh nghiệp, trong đó nghiêm trọng nhất là tình trạng lạm phát điều kiện kinh doanh, khiến cho doanh nghiệp phải tốn nhiều nguồn lực để khắc phục, thay vì đưa những công sức ấy vào các hoạt động sản xuất. Điều kiện kinh doanh còn gây thất thu thuế cho Nhà nước vì các doanh nghiệp không đáp ứng đủ các điều kiện kinh doanh phải lui vào hoạt động phi chính thức hoặc đóng cửa khiến cho người lao động mất việc làm. Điều kiện kinh doanh còn là rào cản khiến các doanh nghiệp nhỏ không thể tham gia thị trường, tạo nên sự cạnh tranh không lành mạnh trên thị trường. Sự phát triển của doanh nghiệp còn bị ảnh hưởng tiêu cực bởi các vấn đề liên quan tới thuế. Không chỉ phải đối diện với mức thuế suất cao so với các nước trong khu vực, doanh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] iv nghiệp Việt Nam phải dành nguồn lực thời gian và tiền bạc để đối phó với các cuộc thanh tra hoặc tiếp xúc với cán bộ thuế. Để cải thiện môi trường kinh doanh hỗ trợ sự phát triển doanh nghiệp, nghiên cứu đưa ra các khuyến nghị: (i) tăng trách nhiệm giải trình của các cơ quan công vụ; (ii) giảm tiếp xúc trực tiếp giữa cán bộ thuế và doanh nghiệp; (iii) nâng cao chất lượng các quy định pháp luật; (iv) cải cách tiền lương trong khu vực công; và (v) doanh nghiệp cũng tự giác tuân thủ đúng các quy định của pháp luật. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] v MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN . iii MỤC LỤC . v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT . vii DANH MỤC BIỂU ĐỒ . viii DANH MỤC BẢNG . viii DANH MỤC HỘP . viii Chương 1: GIỚI THIỆU.1 Bối cảnh nghiên cứu .2 Mục tiêu nghiên cứu .3 Câu hỏi chính sách .4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .5 Phương pháp nghiên cứu.6 Cấu trúc luận văn . 4 Chương 2 : CƠ SỞ LÝ THUYẾT.1 Lý thuyết về chi phí giao dịch .2 Lý thuyết về thể chế .1 Định nghĩa doanh nghiệp nhỏ và vừa .2 Hạn chế của doanh nghiệp nhỏ và lợi thế của doanh nghiệp lớn .3 Tiêu chí đo lường sự phát triển của doanh nghiệp .4 Khái niệm môi trường kinh doanh . 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.5 Các yếu tố môi trường kinh doanh tác động tới sự phát triển DNNVV . 11 Chương 3 : MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ ƯỚC LƯỢNG MÔ HÌNH .1 Mô tả dữ liệu .2 Mô hình nghiên cứu và mô tả biến .1 Mô hình nghiên cứu .2 Biến phụ thuộc .3 Dấu kỳ vọng các biến giải thích và các giả thuyết nghiên cứu .3 Chiến lược ước lượng mô hình. 20 Chương 4 : PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG CỦA MÔI TRƯỜNG KINH DOANH ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN CỦA DNNVV VIỆT NAM .1 Tăng trưởng việc làm của DNNVV Việt Nam giai đoạn 2009-2015 .2 Kết quả hồi quy đa biến .3 Những yếu tố ảnh hưởng tới sự phát triển của doanh nghiệp .1 Chi phí không chính thức ở Việt Nam .1 Chi phí không chính thức trong hoạt động hải quan .2 Thời gian xử lý các quy định của Chính phủ .3 Ảnh hưởng của Thuế đối với doanh nghiệp . 33 Chương 5 : KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .2 Khuyến nghị chính sách .3 Hạn chế của nghiên cứu . 39 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 44 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT DNNVV Doanh nghiệp nhỏ và vừa GTGT Giá trị gia tăng ECM Mô hình các thành phần sai số FEM Mô hình các ảnh hưởng cố định Graft Index for Firm Chỉ số tham nhũng cho các giao dịch của doanh GIFT Transaction nghiệp REM Mô hình các ảnh hưởng ngẫu nhiên VIF Hệ số phóng đại phương sai CIEM Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung Ương VCCI Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] viii DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 1.1: Số lượng doanh nghiệp hoạt động giai đoạn 2007-2015 .2: Quy mô lao động bình quân trong các doanh nghiệp giai đoạn 2007-2015 .1: Xác suất tham nhũng trong khu vực công ở một số quốc gia ASEAN .2: Xác suất tham nhũng ở sáu dịch vụ công của một số nước ASEAN .3: Xác suất tham nhũng khi sử dụng dịch vụ công ở Việt Nam .4: Khó khăn lớn nhất trong kinh doanh của doanh nghiệp . 33 DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Tiêu chí phân loại doanh nghiệp .2: Tóm tắt tác động của các nhân tố môi trường kinh doanh tới sự phát triển của doanh nghiệp .1: Số lượng doanh nghiệp qua 2 cuộc khảo sát 2009 và 2015 .2: Số lượng doanh nghiệp khảo sát lặp lại theo quy mô doanh nghiệp năm 2015 .3: Tóm tắt mối quan hệ giữa biến phụ thuộc và biến độc lập .1: Thống kê việc làm bình quân theo quy mô doanh nghiệp .2: Ma trận chuyển dịch quy mô doanh nghiệp .3: Kết quả hồi quy dữ liệu bảng mô hình các ảnh hưởng cố định.4: Một số khoản chi lót tay khi làm thủ tục nhập khẩu .5: Số lượng các cuộc tiếp xúc/thanh tra thuế . 34 DANH MỤC HỘP Hộp 4.1: Phỏng vấn một doanh nghiệp vận tải ở Tp. Hồ Chí Minh .2: Phỏng vấn một số cán bộ thuế ở Tp.Hồ Chí Minh . 34 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1 Chương 1: GIỚI THIỆU 1.