CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HÀNH VI GIAO DỊCH CỦA NHÀ ĐẦU TƯ VÀ BIẾN ĐỘNG GIÁ CỔ PHIẾU 1. Hành vi giao dịch của nhà đầu tư “Hoạt động đầu tư là một quá trình, thông qua phân tích kỹ lưỡng và cẩn trọng, có thể đảm bảo an toàn vốn và thu lời thỏa đáng. Tất cả những hoạt động không đáp ứng được những yêu cầu trên là đầu cơ” (Graham, 1934) Ali Hussain (2023) đã đánh giá rằng "nhà đầu tư" là thuật ngữ được sử dụng trong lĩnh vực tài chính, đề cập đến các cá nhân hoặc tổ chức đầu tư tiền vào các tài sản nhằm mục đích tạo ra lợi nhuận. Những tài sản mà các nhà đầu tư có thể đầu tư bao gồm chứng khoán, tiền tệ, bất động sản và các sản phẩm tài chính khác.
Đầu tư đòi hỏi kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm để đưa ra quyết định đầu tư chính xác và đạt được lợi nhuận mong muốn. Về tác động của nhà đầu tư tới thị trường chứng khoán, tác giả đưa ra các cơ sở lý thuyết như sau: Thứ nhất, theo Smith (1988), lý thuyết trò chơi cũng có thể ảnh hưởng đến thị trường chứng khoán, vì nó cung cấp một khung cảnh để hiểu về hành vi chiến lược của các nhà đầu tư và các thành viên thị trường. Các mô hình lý thuyết trò chơi có thể được sử dụng để phân tích các quyết định của các thành viên thị trường trong các kịch bản khác nhau, chẳng hạn như khi thực hiện giao dịch hoặc khi quyết định tham gia hoặc rời khỏi thị trường. Nhiều nghiên cứu thực nghiệm cũng đưa ra kết quả rằng hành vi giao dịch của nhà đầu tư vừa có tác động tích cực lẫn tiêu cực và được giải thích qua trò chơi “sự lựa chọn của người tù” như sau: Bảng 1.
Trò chơi "sự lựa chọn của người tù" TTCK tích cực TTCK tiêu cực Nhà đầu tư tích cực Tốt Xấu/Tốt Nhà đầu tư tiêu cực Tốt/Xấu Xấu Nguồn: Nguyễn Kim Anh và cộng sự (2017) Dựa trên trò chơi ta có thể thấy rằng, khi cơ quan quản lý thị trường tạo điều kiện cho nhà đầu tư tham gia vào thị trường chứng khoán và đến lượt nhà đầu tư tham gia thị trường tích cực cũng sẽ đem lại tác động tốt cho các bên tham gia thị trường. Đồng nghĩa với việc sự tham gia tích cực của nhà đầu tư (giao dịch nhiều hơn) sẽ góp phần phát triển thị trường chứng khoán. 4 Thứ hai, giả thuyết thị trường hiệu quả là một giả thuyết cho rằng thị trường tài chính rất hiệu quả và giá của các chứng khoán trong các thị trường đó luôn phản ánh tất cả thông tin có sẵn. Điều này có nghĩa là chứng khoán luôn được định giá đúng và không thể đạt được lợi nhuận vượt trội bằng cách phân tích thông tin đã phản ánh trong giá trị thị trường.
Theo Fama (1970) thị trường chứng khoán là hiệu quả bởi vì có rất nhiều người tham gia liên tục phân tích và giải thích thông tin về chứng khoán và tích hợp thông tin đó vào quyết định mua và bán của họ. Điều này có nghĩa là bất kỳ thông tin mới nào được phát hiện sẽ nhanh chóng được tích hợp vào giá thị trường, làm cho không thể có bất kỳ nhà đầu tư cá nhân nào có thể tạo ra lợi nhuận từ đó. Thứ ba, Jensen và cộng sự (1976) đã đưa ra nghiên cứu của mình về lý thuyết đại diện liên quan đến thị trường chứng khoán. Trong đó có đề cập rằng lý thuyết đại diện có thể ảnh hưởng đến thị trường chứng khoán là bằng cách ảnh hưởng đến hành vi của các cổ đông và nhà đầu tư.
Ví dụ, nếu các cổ đông tin rằng các nhà quản lý không hành động trong lợi ích tốt nhất của họ, họ có thể dễ dàng bán cổ phiếu của mình hoặc đặt áp lực lên công ty để thực hiện các thay đổi. Điều này có thể dẫn đến giảm giá cổ phiếu và ảnh hưởng đến danh tiếng của công ty. Ngược lại, lý thuyết đại diện cũng có thể thúc đẩy các nhà quản lý hành động trong lợi ích tốt nhất của các cổ đông. Ví dụ, nếu các nhà quản lý được khuyến khích bằng các tùy chọn cổ phiếu hoặc các hình thức khác của chứng khoán, họ có thể dễ dàng đưa ra quyết định tối đa hóa giá trị cổ phiếu của công ty và có lợi cho các cổ đông.
Thứ tư, Gilbert (2015) trong nghiên cứu của mình đã cho rằng theo lý thuyết hành vi giao dịch, các nhà đầu tư thường không đưa ra quyết định dựa trên thông tin toàn diện về doanh nghiệp, mà thay vào đó dựa trên các tín hiệu tâm lý và thông tin mà họ cảm thấy quan trọng. Điều này có thể dẫn đến những biến động giá cổ phiếu không thể giải thích được bằng các yếu tố cơ bản của doanh nghiệp. Các yếu tố tâm lý, như cảm xúc, niềm tin và sự kỳ vọng của các nhà đầu tư đóng một vai trò quan trọng trong quá trình đưa ra quyết định giao dịch. Ví dụ, nếu một nhà đầu tư cảm thấy lo lắng về tình hình kinh doanh của doanh nghiệp, họ có 5 thể quyết định bán cổ phiếu mà không cần phải đợi đến khi có thông tin chính thức từ công ty.
Tác động của hành vi giao dịch của các nhà đầu tư đến biến động giá cổ phiếu có thể rất lớn. Khi có nhiều nhà đầu tư quyết định mua hoặc bán cùng một cổ phiếu dựa trên các tín hiệu tâm lý, giá cổ phiếu có thể tăng hoặc giảm đột ngột. Do đó, để đưa ra quyết định đầu tư hợp lý, các nhà đầu tư cần phải hiểu và áp dụng cơ sở lý thuyết của hành vi giao dịch trong quá trình phân tích thị trường chứng khoán. Nhà đầu tư trong nước Xét về khái niệm, Chen và cộng sự (2019) trong nghiên cứu của mình đã đề cập “Nhà đầu tư trong nước” là thuật ngữ chỉ đến các cá nhân, tổ chức hoặc cơ quan đầu tư vào chứng khoán hoặc tài sản tài chính của nước mình.
Những nhà đầu tư này có thể là cá nhân, quỹ hưu trí, các công ty bảo hiểm, quỹ đầu tư chung và các tổ chức tài chính khác có trụ sở tại một quốc gia cụ thể." Trên thị trường chứng khoán nói chung, nhà đầu tư nội địa thường chiếm phần lớn tổng số nhà đầu tư và là những người có sự hiểu biết sâu về thị trường trong nước. Ngoài ra, nhà đầu tư nội địa cũng có thể bao gồm các tổ chức tài chính như các quỹ đầu tư, bảo hiểm, các công ty chứng khoán và ngân hàng. Bhanumurthy (2019) đã nhận xét rằng vai trò của nhà đầu tư trong nước rất quan trọng trong hoạt động của thị trường tài chính và kinh tế của một quốc gia. Những nhà đầu tư này đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp vốn cho các doanh nghiệp và ngành công nghiệp địa phương, góp phần vào sự phát triển của nền kinh tế.
Họ cũng ảnh hưởng đến cung và cầu của chứng khoán trên thị trường nội địa, từ đó ảnh hưởng đến giá cổ phiếu và hiệu suất chung của thị trường. Ngoài ra, nhà đầu tư trong nước cũng có thể giúp giảm thiểu tác động của dòng vốn nước ngoài đến thị trường địa phương.Các nhà đầu tư trong nước cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo động lực cho các doanh nghiệp niêm yết cải thiện hiệu quả hoạt động, doanh thu và lợi nhuận của mình. Thông qua việc mua bán cổ phiếu trên thị trường chứng khoán, nhà đầu tư trong nước cũng đóng góp vào việc hình thành giá cổ phiếu và giá trị vốn hóa của các doanh nghiệp niêm yết. Trên thị trường chứng khoán Việt Nam, nghiên cứu của Nguyen và cộng sự (2021) cho rằng nhà đầu tư trong nước đóng một vai trò quan trọng trong thị trường 6 chứng khoán Việt Nam.
Theo báo cáo của Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam, đến cuối năm 2020, nhà đầu tư trong nước chiếm khoảng 86% tổng giá trị giao dịch trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh, là sàn chứng khoán chính của Việt Nam. Điều này làm nổi bật vai trò quan trọng của nhà đầu tư địa phương trong thúc đẩy sự phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam. Một yếu tố góp phần vào sự tham gia mạnh mẽ của nhà đầu tư trong nước trên thị trường chứng khoán Việt Nam là sự phát triển của tầng lớp trung lưu và thu nhập sẵn có ngày càng tăng. Khi có nhiều người tiếp cận được tài nguyên tài chính, họ đang hướng đến thị trường chứng khoán như một phương tiện đầu tư và tạo thêm tài sản.
Ngoài ra, nhà đầu tư nội địa cũng đang phải đối mặt với những rủi ro tiềm ẩn khi đầu tư vào thị trường chứng khoán, bao gồm rủi ro thị trường, rủi ro liên quan đến doanh nghiệp cụ thể, và rủi ro liên quan đến quản lý đầu tư của chính họ. Tuy nhiên, với sự tăng trưởng của nền kinh tế Việt Nam và nỗ lực cải thiện của các cơ quan quản lý chứng khoán, thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn có tiềm năng lớn để thu hút sự quan tâm của nhà đầu tư nội địa và quốc tế. Nhà đầu tư nước ngoài Gubini và cộng sự (2020) đã đưa ra khái niệm như sau: “”Nhà đầu tư nước ngoài” là thuật ngữ chỉ đến các cá nhân, tổ chức hoặc cơ quan đầu tư vào chứng khoán hoặc tài sản tài chính của một quốc gia khác ngoài quốc gia của họ. Những nhà đầu tư này có thể là cá nhân, quỹ hưu trí, các công ty bảo hiểm, quỹ đầu tư chung và các tổ chức tài chính khác có trụ sở bên ngoài một quốc gia cụ thể.” Ivanov và cộng sự (2021) trong nghiên cứu của mình đã đưa ra nhận xét rằng nhà đầu tư nước ngoài đóng một vai trò quan trọng trong hoạt động của thị trường tài chính toàn cầu và nền kinh tế của một quốc gia.
Những nhà đầu tư này mang vốn từ bên ngoài một quốc gia, giúp thúc đẩy đầu tư và tăng trưởng trong các doanh nghiệp và ngành công nghiệp địa phương. Họ cũng có thể giúp đa dạng hóa cơ sở nhà đầu tư của một quốc gia, giảm sự phụ thuộc vào các nguồn vốn trong nước. Nhà đầu tư nước ngoài cũng có thể ảnh hưởng đến nhu cầu và cung cầu chứng khoán trong thị trường của một quốc gia, gây ảnh hưởng đến giá cổ phiếu và hiệu suất chung của thị trường. Ngoài ra, nhà đầu tư nước ngoài cũng có thể mang 7 đến các công nghệ, ý tưởng và phương pháp quản lý mới, giúp cải thiện hiệu quả và nâng cao sự cạnh tranh của các doanh nghiệp địa phương.