Luận văn thạc sĩ tác động của chính sách tăng vốn điều lệ đến rủi ro của các ngân hàng thương mại việt nam

Luận văn thạc sĩ phân tích tác động của chính sách tăng vốn điều lệ đến rủi ro trong hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

• Tác giả: Trương Thị Hồng Lam
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Quế Giang
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Tác động của chính sách tăng vốn điều lệ đến rủi ro của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Nguồn dữ liệu
• 1.6. Kết cấu đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Định nghĩa rủi ro và cách đo lường
• 2.2. Các quy định về yêu cầu vốn và cách đo lường
• 2.3. Mối quan hệ giữa yêu cầu về vốn và rủi ro ngân hàng
• 2.4. Tổng quan các mô hình nghiên cứu trước
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp ước lượng mô hình
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Kết quả phân tích thống kê mô tả
• 4.1.1. Số lượng và loại hình sở hữu của các NHTM trong mẫu nghiên cứu
• 4.1.2. Quy mô tổng tài sản
• 4.1.3. Vốn chủ sở hữu
• 4.1.4. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản
• 4.1.5. Vốn điều lệ
• 4.1.6. Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu CAR
• 4.1.7. Tình hình cho vay
• 4.1.7.1. Về tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản
• 4.1.7.2. Về thị phần tín dụng
• 4.1.7.3. Về tăng trưởng dư nợ
• 4.1.8. Suất sinh lợi
• 4.1.9. Rủi ro của các ngân hàng
• 4.1.10. Tóm lược đặc điểm mẫu nghiên cứu
• 4.2. Kết quả phân tích định lượng
• 4.2.1. Sức ép của chính sách lên thay đổi vốn
• 4.2.2. Tác động của quá trình tăng vốn lên rủi ro ngân hàng
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Gợi ý chính sách
• 5.2. Hạn chế của đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Nghiên cứu này tập trung vào tác động của chính sách tăng vốn điều lệ đến rủi ro ngân hàng thương mại Việt Nam. Chính sách này được ban hành nhằm tăng cường năng lực tài chính và đảm bảo an toàn cho hệ thống ngân hàng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy sau khi áp dụng, nhiều ngân hàng vẫn gặp khó khăn, nợ xấu gia tăng, và một số ngân hàng phải tái cơ cấu. Điều này đặt ra câu hỏi về hiệu quả thực sự của chính sách. Nghiên cứu sẽ kiểm định giả thuyết rằng mặc dù quy định về an toàn vốn ngày càng chặt chẽ, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều vấn đề trong quản lý dẫn đến tăng rủi ro.

1.1 Bối cảnh nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc áp dụng các chuẩn mực về vốn tự có trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Nghị định 141/2006/NĐ-CP được ban hành nhằm nâng cao yêu cầu về vốn cho các ngân hàng thương mại. Tuy nhiên, sau một thời gian thực hiện, tình hình nợ xấu gia tăng và nhiều ngân hàng gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động. Điều này cho thấy cần có một cái nhìn sâu sắc hơn về tác động của chính sách này đến rủi ro ngân hàng.

II. Cơ sở lý thuyết

Nghiên cứu này dựa trên các lý thuyết về rủi ro tín dụng, yêu cầu vốn, và mối quan hệ giữa chúng. Rủi ro tín dụng được định nghĩa là khả năng một bên vay không thực hiện nghĩa vụ tài chính. Các ngân hàng thương mại Việt Nam hiện đang phải đối mặt với nhiều loại rủi ro, trong đó rủi ro tín dụng là chủ yếu. Việc đo lường rủi ro thường thông qua tỷ lệ nợ xấu trên dư nợ. Nghiên cứu sẽ sử dụng hai biến để đo lường nợ xấu, bao gồm tỷ lệ nợ xấu theo công bố chính thức và tỷ lệ nợ xấu cùng tài sản có khác trên dư nợ. Điều này giúp cung cấp cái nhìn rõ ràng hơn về tình hình rủi ro trong hệ thống ngân hàng.

2.1 Định nghĩa rủi ro và cách đo lường

Rủi ro trong ngân hàng có thể được phân loại thành nhiều loại, nhưng nghiên cứu này tập trung vào rủi ro tín dụng. Theo Ủy ban Basel, rủi ro tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất do khách hàng không thực hiện nghĩa vụ. Tỷ lệ nợ xấu trên dư nợ được sử dụng để đo lường rủi ro này. Nghiên cứu sẽ phân tích các nguyên nhân dẫn đến rủi ro tín dụng, bao gồm bất cân xứng thông tin và áp lực cạnh tranh. Việc hiểu rõ về rủi ro tín dụng sẽ giúp xác định được tác động của chính sách tăng vốn đến rủi ro ngân hàng.

III. Phân tích dữ liệu và kết quả nghiên cứu

Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ báo cáo tài chính của 29 ngân hàng thương mại trong giai đoạn 2005-2014. Kết quả cho thấy rằng chính sách tăng vốn đã tạo ra sức ép lên các ngân hàng, đặc biệt là nhóm ngân hàng chưa đủ vốn. Sự gia tăng vốn không đồng đều giữa các ngân hàng dẫn đến tình trạng nợ xấu gia tăng. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các ngân hàng lớn có xu hướng có nợ xấu cao hơn do tâm lý ỷ lại vào sự bảo vệ của chính phủ. Điều này cho thấy cần có những điều chỉnh trong chính sách để đảm bảo tính hiệu quả và an toàn cho hệ thống ngân hàng.

3.1 Kết quả phân tích định lượng

Phân tích định lượng cho thấy rằng việc tăng vốn không đồng nghĩa với việc giảm rủi ro. Nguyên nhân chính là do áp lực tăng vốn khiến ngân hàng tìm kiếm các nhà đầu tư không phù hợp, dẫn đến việc gia tăng rủi ro. Ngoài ra, quy mô vốn tăng nhanh trong khi năng lực quản lý không tương thích cũng là một yếu tố quan trọng. Nghiên cứu khuyến nghị rằng cần có một lộ trình rõ ràng cho việc tăng vốn, đồng thời cần kiểm soát chặt chẽ các quy định về sở hữu chéo để giảm thiểu rủi ro cho hệ thống ngân hàng.

IV. Kết luận và gợi ý chính sách

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng chính sách tăng vốn điều lệ có tác động đáng kể đến rủi ro ngân hàng thương mại Việt Nam. Để duy trì sự ổn định và phát triển bền vững, cần có những điều chỉnh trong chính sách. Cụ thể, cần nghiên cứu kỹ lưỡng tác động của chính sách lên từng nhóm ngân hàng, từ đó đưa ra các yêu cầu phù hợp. Ngoài ra, cần xóa bỏ tâm lý ỷ lại và kiên quyết xử lý các ngân hàng yếu kém. Những khuyến nghị này sẽ giúp nâng cao tính an toàn và hiệu quả cho hệ thống ngân hàng Việt Nam.

4.1 Gợi ý chính sách

Chính sách cần có lộ trình rõ ràng và nghiên cứu tác động đến từng đối tượng ngân hàng. Các yêu cầu về vốn nên dựa vào tỷ lệ tương đối để các ngân hàng tự điều chỉnh. Cần xác định rõ các quy định về sở hữu chéo và xử lý nghiêm các ngân hàng yếu kém. Những biện pháp này sẽ giúp giảm thiểu rủi ro và nâng cao tính ổn định cho hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2005-2014, bức tranh tài chính của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ về quy mô khi tổng tài sản toàn ngành tăng hơn 8 lần, vượt mốc 3.850 nghìn tỷ đồng, đồng thời tổng vốn điều lệ tăng trưởng hơn 13 lần, đạt mức 334 nghìn tỷ đồng vào năm 2014. Trước bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và yêu cầu củng cố năng lực tài chính, Chính phủ đã ban hành Nghị định 141/2006/NĐ-CP đặt ra lộ trình vốn pháp định tối thiểu bắt buộc: 1.000 tỷ đồng vào ngày 31/12/2008 và 3.000 tỷ đồng vào ngày 31/12/2010 cho tất cả các ngân hàng thương mại. Tuy nhiên, sau khi chính sách đi vào thực tế, hệ thống ngân hàng lại rơi vào trạng thái bất ổn nghiêm trọng với nợ xấu gia tăng nhanh chóng, tỷ lệ nợ xấu thực tế bao gồm tài sản có khác chạm mức đỉnh điểm 25,74% vào năm 2012, hàng loạt tổ chức tín dụng rơi vào diện kiểm soát đặc biệt hoặc bị mua lại với giá 0 đồng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm đặt ra là liệu chính sách tăng vốn điều lệ bằng mệnh lệnh hành chính có thực sự nâng cao tính an toàn hay lại là nhân tố thúc đẩy hành vi chấp nhận rủi ro của các ngân hàng. Luận văn Thạc sĩ Chính sách công của tác giả Trương Thị Hồng Lam tại Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright hướng tới mục tiêu đánh giá tác động thực sự của chính sách tăng vốn đến mức độ rủi ro tín dụng của 29 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2005-2014. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc cung cấp bằng chứng định lượng thực nghiệm, làm sáng tỏ mối quan hệ giữa áp lực vốn pháp định, hiện tượng sở hữu chéo và chất lượng tài sản, từ đó cung cấp cơ sở khoa học để cơ quan quản lý điều chỉnh các quy định an toàn vĩ mô.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp của các lý thuyết tài chính - ngân hàng hiện đại và các mô hình thực nghiệm quốc tế:

• Khung phân tích của Shrieves & Dahl (1992): Mô hình nền tảng phân tích mối quan hệ đồng thời giữa sự thay đổi về vốn và sự thay đổi về mức độ rủi ro của ngân hàng, xem xét việc các ngân hàng điều chỉnh danh mục tài sản rủi ro để bù đắp chi phí gia tăng vốn.
• Lý thuyết "Quá lớn để đổ vỡ" (Too Big to Fail) của Mishkin (1999): Giải thích hành vi ỷ lại vào sự bảo hộ của Nhà nước tại các ngân hàng thương mại có quy mô lớn, từ đó nảy sinh tâm lý sẵn sàng chấp nhận rủi ro cao hơn.
• Lý thuyết quyền lực thị trường và cấu trúc sở hữu: Kế thừa khung phân tích của Delis và cộng sự (2009) về quyền lực thị trường và nghiên cứu của Luc Laeven & Levine (2009) về vai trò của cấu trúc sở hữu trong việc chi phối hành vi rủi ro dưới áp lực chính sách.
• Các khái niệm chính: Rủi ro tín dụng (theo Quyết định 493/2005/NHNN), Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu CAR (theo chuẩn Basel I, Basel II và Thông tư 13/2010/TT-NHNN với mức quy định 9%), Vốn điều lệ danh nghĩa (Luật Doanh nghiệp 2014) và Khoản mục tài sản có khác (được sử dụng như chỉ báo đo lường nợ xấu tiềm ẩn theo nghiên cứu của Võ Phượng Hà Chiêu, 2014).

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán, báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại Việt Nam trên cổng thông tin tài chính uy tín và số liệu kinh tế vĩ mô từ Tổng cục Thống kê trong giai đoạn 10 năm từ 2005 đến 2014.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tác giả sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích. Từ tập dữ liệu ban đầu gồm 34 ngân hàng, nghiên cứu đã chọn lọc ra 29 ngân hàng thương mại thỏa mãn đầy đủ các tiêu chí về tính liên tục và minh bạch của chuỗi số liệu nợ xấu chi tiết, hình thành bộ dữ liệu bảng không cân bằng với 262 quan sát.
• Phương pháp phân tích: Nghiên cứu áp dụng phương pháp định tính kết hợp định lượng. Để kiểm định các phương trình hồi quy, tác giả tiến hành kiểm định tính đồng thời giữa biến vốn và biến rủi ro:
  • Sử dụng phương pháp Bình phương tối thiểu thông thường (OLS) đối với mô hình đo lường rủi ro bằng tỷ lệ nợ xấu công bố chính thức (do không tồn tại tính đồng thời).
  • Sử dụng phương pháp Hồi quy tối thiểu hai giai đoạn (2SLS) đối với mô hình đo lường rủi ro bằng tỷ lệ nợ xấu kết hợp tài sản có khác (do phát hiện tồn tại hiện tượng biến nội sinh và quan hệ tác động hai chiều), giúp loại bỏ sai số và đảm bảo ước lượng vững.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Cơ cấu thị trường tập trung cao độ và áp lực phân hóa: Hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam có sự phân hóa sâu sắc khi 4 ngân hàng thương mại quốc doanh nắm giữ tới 47,29% tổng tài sản toàn ngành và chiếm lĩnh 58% thị phần tín dụng. Chính sách tăng vốn điều lệ cào bằng theo Nghị định 141/2006/NĐ-CP đã tạo ra sức ép bất cân xứng: các ngân hàng đủ vốn tiếp tục tăng vốn dễ dàng, trong khi các ngân hàng nhỏ càng thiếu vốn lại càng khó khăn trong việc tăng vốn. Đến thời điểm ngày 31/12/2008 có 4 ngân hàng không đạt chuẩn 1.000 tỷ đồng, và đến ngày 31/12/2010 có tới 10 ngân hàng không đạt mức 3.000 tỷ đồng (tiêu biểu như Phương Đông, Nam Việt, Petrolimex, Phương Tây).
• Tác động ngược chiều giữa tăng vốn và rủi ro tín dụng: Kết quả hồi quy định lượng 2SLS chỉ ra rằng quá trình tăng vốn điều lệ làm gia tăng tỷ lệ nợ xấu thực tế. Cụ thể, khi vốn điều lệ tăng 1% thì tỷ lệ nợ xấu kết hợp tài sản có khác trên dư nợ tăng thêm 0,27% (có ý nghĩa thống kê ở mức 5%).
• Sự suy giảm của bộ đệm an toàn vốn thực chất: Mặc dù quy mô vốn điều lệ tuyệt đối toàn hệ thống năm 2014 tăng gấp 13 lần so với năm 2005, tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản lại giảm mạnh từ 16,83% năm 2006 xuống 10,68% năm 2014, cho thấy mức độ sử dụng đòn bẩy tài chính ngày càng cao. Hệ số CAR trung bình có xu hướng giảm dần trong suốt giai đoạn nghiên cứu, nhóm ngân hàng quốc doanh có tỷ lệ CAR chỉ bằng khoảng một nửa so với nhóm ngân hàng tư nhân.
• Hiệu ứng thị phần và quy mô tài sản: Biến thị phần tín dụng có tác động làm giảm nợ xấu (khi thị phần tăng 1%, nợ xấu giảm 0,14%). Ngược lại, các ngân hàng có quy mô tổng tài sản càng lớn lại có mức nợ xấu thực tế càng cao, phản ánh rõ nét hệ quả của tâm lý ỷ lại vào sự can thiệp và bảo hộ của Chính phủ.

Thảo luận kết quả

Nghiên cứu khẳng định mục tiêu ban đầu của chính sách tăng vốn nhằm củng cố năng lực tài chính và giảm thiểu rủi ro đã không đạt được trên thực tế. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ ba hành vi ứng phó mang tính đối phó của các ngân hàng:

1. Lựa chọn cổ đông chiến lược không phù hợp: Dưới sức ép thời gian phải tăng vốn lên gấp 2 đến 5 lần trong vòng 2 năm, các ngân hàng thương mại nhỏ buộc phải chấp nhận các nhà đầu tư nhiều tiền nhưng thiếu năng lực quản trị, biến ngân hàng thành "sân sau" cấp vốn cho các dự án bất động sản rủi ro (điển hình như trường hợp Ngân hàng TMCP Đại Tín và Tập đoàn Thiên Thanh).
2. Quy mô vốn tăng vượt quá năng lực quản trị rủi ro: Vốn điều lệ tăng nhanh thúc đẩy các ngân hàng mở rộng tín dụng dưới chuẩn, rót tiền vào các kênh đầu cơ có tỷ suất sinh lời cao như chứng khoán, vàng và bất động sản để duy trì mức ROE cam kết với cổ đông (như trường hợp Ngân hàng TMCP Đông Á tăng vốn lên 5.000 tỷ đồng rồi phát sinh thua lỗ lớn).
3. Lạm dụng sở hữu chéo để tạo vốn ảo: Các nhóm cổ đông lớn sử dụng vốn vay từ ngân hàng này để góp vốn vào ngân hàng khác nhằm hợp thức hóa mức vốn pháp định theo Nghị định 141/2006/NĐ-CP (tiêu biểu như mối quan hệ chéo giữa nhóm SCB, Tín Nghĩa, Đệ Nhất và Tập đoàn Vạn Thịnh Phát), làm vô hiệu hóa các quy định an toàn tín dụng của Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010.

Diễn biến dữ liệu trên các bảng thống kê và đồ thị chuỗi thời gian mô tả rõ nét: tỷ lệ nợ xấu công bố chính thức chỉ dao động quanh mức 2,21%, nhưng đường biểu diễn nợ xấu cộng tài sản có khác đã biến thiên từ 10,33% lên tới 25,74% vào năm 2012 (trùng khớp với ước tính khoảng 25% trong báo cáo của Moody's năm 2014), trong khi tỷ suất sinh lời ROA toàn hệ thống giảm sút liên tục từ 1,29% xuống dưới 0,6% vào năm 2014. Kết quả này củng cố quan điểm của Shrieves & Dahl (1992) rằng việc tăng vốn gượng ép sẽ làm gia tăng mức độ chấp nhận rủi ro của nhà điều hành ngân hàng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phát hiện thực nghiệm, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm lành mạnh hóa hệ thống ngân hàng:

• Chuyển đổi phương thức quản lý an toàn vốn sang tỷ lệ tương đối: Ngân hàng Nhà nước cần chấm dứt việc áp đặt mức vốn pháp định tuyệt đối mang tính cào bằng. Trong giai đoạn 2026-2030, cơ quan quản lý cần đẩy mạnh áp dụng chuẩn mực Basel II và Basel III nâng cao, quản lý an toàn vốn thông qua tỷ lệ CAR tối thiểu từ 8% đến 10,5% dựa trên trọng số rủi ro của từng danh mục tài sản cụ thể của mỗi tổ chức tín dụng.
• Siết chặt kiểm soát sở hữu chéo và nhận diện chủ sở hữu thụ hưởng: Cơ quan Thanh tra Giám sát Ngân hàng cần xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu định danh cổ đông tập trung, truy quét dòng tiền đầu tư nhằm xác định chính xác "người có liên quan" và "người sở hữu cuối cùng" trước năm 2027. Việc này nhằm ngăn chặn triệt để hành vi dùng vốn vay ngân hàng để tăng vốn điều lệ ảo và triệt tiêu các nhóm lợi ích sân sau.
• Xóa bỏ tâm lý ỷ lại bằng việc áp dụng kỷ luật thị trường: Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước cần thay đổi thông điệp điều hành, kiên quyết xử lý các ngân hàng yếu kém theo nguyên tắc thị trường, cho phép thực hiện thủ tục phá sản hoặc giải thể có kiểm soát đối với các đơn vị mất khả năng thanh toán, loại bỏ tư duy bảo hộ tuyệt đối đối với các tổ chức tín dụng quy mô lớn.
• Nâng cao năng lực quản trị nội bộ và minh bạch hóa tài sản: Ban điều hành các ngân hàng thương mại phải nâng cấp hệ thống chấm điểm tín dụng nội bộ, giảm tỷ trọng cho vay phụ thuộc tài sản thế chấp bất động sản, đồng thời rà soát và ghi nhận trung thực các khoản mục lãi dự thu, tài sản có khác để đưa tỷ lệ nợ xấu thực tế về ngưỡng an toàn dưới 3%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cán bộ Ngân hàng Nhà nước, Cơ quan Thanh tra Giám sát và Bộ Tài chính có thêm cơ sở khoa học để đánh giá tác động chính sách trước khi ban hành các văn bản quy phạm pháp luật, tránh các mệnh lệnh hành chính gây sốc cho thị trường.
• Hội đồng quản trị và Ban điều hành các Ngân hàng Thương mại: Lãnh đạo ngân hàng có cái nhìn toàn diện về mối quan hệ giữa mở rộng vốn, áp lực đòn bẩy và rủi ro nợ xấu, từ đó xây dựng kế hoạch tăng vốn gắn liền với lộ trình nâng cao năng lực quản trị rủi ro.
• Chuyên gia phân tích tài chính và nhà đầu tư: Các nhà phân tích chứng khoán, quỹ đầu tư có thể ứng dụng chỉ báo "tài sản có khác" kết hợp nợ xấu để bóc tách chất lượng tài sản thực tế của các ngân hàng thương mại niêm yết, tránh rủi ro từ các con số kế toán bề nổi.
• Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu kinh tế: Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị về khung lý thuyết Shrieves & Dahl tích hợp, phương pháp hồi quy dữ liệu bảng 2SLS xử lý biến nội sinh và hệ thống dữ liệu kinh tế lượng ngành ngân hàng giai đoạn 2005-2014.

Câu hỏi thường gặp

• Tại sao chính sách bắt buộc tăng vốn theo Nghị định 141 lại làm tăng nợ xấu của hệ thống ngân hàng? Chính sách áp đặt thời hạn gấp gáp khiến các ngân hàng nhỏ phải tăng vốn lên nhiều lần bằng mọi giá. Để đạt chỉ tiêu, ngân hàng tiếp nhận các cổ đông kém năng lực, hình thành sân sau và lạm dụng sở hữu chéo. Đồng thời, áp lực tạo ra lợi nhuận tương xứng với quy mô vốn mới buộc ngân hàng phải hạ chuẩn cho vay, đổ vốn vào bất động sản và chứng khoán, đẩy tỷ lệ nợ xấu thực tế lên tới 25,74% vào năm 2012.
• Khoản mục tài sản có khác đóng vai trò như thế nào trong việc nhận diện nợ xấu? Trong thực tế kế toán, nhiều ngân hàng Việt Nam đã đưa các khoản nợ tiềm ẩn rủi ro vào mục "lãi, phí phải thu" hoặc "tài sản có khác" để tránh phải trích lập dự phòng. Tỷ lệ nợ xấu công bố chỉ khoảng 2,21%, nhưng khi cộng thêm tài sản có khác, tỷ lệ này lên tới trung bình 18,4%, phản ánh sát thực tế hơn chất lượng tín dụng.
• Hiện tượng sở hữu chéo đã tác động ra sao đến việc thực thi chính sách an toàn vốn? Sở hữu chéo tạo điều kiện cho các doanh nghiệp và ngân hàng tạo dòng vốn ảo thông qua việc vay tiền từ ngân hàng này để góp vốn vào ngân hàng khác, như trường hợp hợp nhất của ba ngân hàng SCB, Tín Nghĩa và Đệ Nhất. Điều này giúp ngân hàng đáp ứng mức vốn pháp định trên sổ sách nhưng không làm tăng thêm năng lực đệm vốn thực tế để chống đỡ rủi ro.
• Lý thuyết "Quá lớn để đổ vỡ" được thể hiện như thế nào trong kết quả nghiên cứu? Nhóm 4 ngân hàng thương mại quốc doanh chiếm gần 50% tổng tài sản toàn ngành và 58% thị phần tín dụng luôn nhận được sự bảo lãnh ngầm từ Nhà nước. Tâm lý ỷ lại này khiến các ngân hàng lớn duy trì tỷ lệ đòn bẩy tài chính cao, hệ số an toàn vốn CAR thấp và có quy mô nợ xấu tuyệt đối cao hơn khối ngân hàng tư nhân.
• Ưu điểm của phương pháp hồi quy 2SLS được sử dụng trong luận văn là gì? Mô hình nghiên cứu tồn tại mối quan hệ tác động qua lại hai chiều giữa thay đổi vốn và thay đổi rủi ro nợ xấu mở rộng (biến nội sinh). Phương pháp 2SLS giúp khắc phục triệt để hiện tượng sai số nội sinh mà phương pháp OLS thông thường không xử lý được, đảm bảo các kết quả ước lượng đạt độ tin cậy và vững chắc về mặt kinh tế lượng.

Kết luận

• Chính sách tăng vốn pháp định cào bằng bằng mệnh lệnh hành chính đã tạo sức ép bất cân xứng, đẩy các ngân hàng thương mại quy mô nhỏ vào cuộc chạy đua tăng vốn đầy rủi ro.
• Quá trình tăng vốn danh nghĩa làm gia tăng nợ xấu thực tế, với hệ số ước lượng cho thấy vốn điều lệ tăng 1% làm nợ xấu mở rộng tăng thêm 0,27%.
• Sở hữu chéo, vốn ảo và sự hình thành các nhóm lợi ích sân sau là hệ quả trực tiếp từ áp lực tuân thủ các quy định vốn thiếu linh hoạt.
• Nghiên cứu đóng góp hệ thống bằng chứng thực nghiệm vững chắc trên mẫu 29 ngân hàng thương mại giai đoạn 2005-2014, ứng dụng thành công kỹ thuật hồi quy 2SLS hiện đại.
• Lộ trình quản trị an toàn hệ thống trong giai đoạn tiếp theo cần tập trung chuyển đổi sang chuẩn mực an toàn vốn tương đối theo Basel, tăng cường nhận diện sở hữu thụ hưởng và kiên quyết áp dụng kỷ luật phá sản theo nguyên tắc thị trường.

Để nghiên cứu sâu hơn về mô hình kinh tế lượng và hệ thống dữ liệu chi tiết của từng ngân hàng thương mại Việt Nam, hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ chính sách công của tác giả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 giới thiệu bối cảnh, mục tiêu, câu hỏi, đối tượng và phương pháp nghiên cứu. Chương 2 gồm 2 phần là cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu trước. Phần cơ sở lý thuyết, các lý thuyết được sử dụng là (i) rủi ro tín dụng, (ii) yêu cầu về vốn và (iii) mối quan hệ giữa yêu cầu về vốn với rủi ro. Phần tổng quan nghiên cứu trước, tác giả tóm lược các nghiên cứu thực nghiệm ở các quốc gia khác về chủ đề này.

Chương 3, tác giả dựa vào kết quả Chương 2 để xây dựng mô hình nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu. Chương 4 gồm 2 phần là thống kê mô tả và phân tích định lượng. Phần thống kê mô tả, tác giả tóm lược các đặc điểm của hệ thống NHTM Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu thông qua các tiêu chí tổng tài sản, cơ cấu vốn, dư nợ, hiệu quả hoạt động và rủi ro. Phần phân tích định lượng, tác giả trình bày và giải thích kết quả mô hình định lượng.

Chương 5 tác giả kết luận và gợi ý chính sách. -4- CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TRƯỚC Nghiên cứu tác động của chính sách tăng vốn điều lệ đến rủi ro ngân hàng, tác giả sử dụng các lý thuyết về (i) rủi ro tín dụng, (ii) yêu cầu về vốn; (iii) mối quan hệ giữa yêu cầu về vốn và rủi ro. Tiếp theo, tác giả tóm lược những nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa yêu cầu vốn và rủi ro ngân hàng đã được thực hiện ở các quốc gia khác nhau. Định nghĩa rủi ro và cách đo lường Trong phạm vi nghiên cứu này, tác giả sẽ tiếp cận rủi ro theo hướng là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình hoạt động của ngân hàng, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của ngân hàng.

Trong lĩnh vực ngân hàng, có thể chia thành nhiều loại rủi ro như rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro lãi suất, rủi ro kỳ hạn…nhưng tác giả chỉ tập trung nghiên cứu rủi ro tín dụng do hoạt động tín dụng là hoạt động trọng yếu của các NHTM Việt Nam. Rủi ro tín dụng theo định nghĩa của Ủy ban Basel là “khả năng một người vay hoặc đối tác không đáp ứng được nghĩa vụ của mình theo điều khoản thỏa thuận”. Còn theo NHNN Việt Nam thì “rủi ro tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết” (Khoản 1, Điều 2, Quyết định 493/2005/NHNN). Các nguyên nhân của rủi ro tín dụng gồm có bất cân xứng thông tin; áp lực cạnh tranh và tăng trưởng tín dụng nên lựa chọn khách hàng dưới chuẩn; tâm lý bầy đàn; cho vay dựa trên tài sản thế chấp hoặc quan hệ.

Trong các nghiên cứu về rủi ro, rủi ro thường được đo lường bằng chỉ số Z-score hoặc tỷ lệ nợ xấu trên dư nợ. Tuy nhiên, mẫu nghiên cứu của tác giả chỉ có từ năm 2005, nếu tính toán chỉ số Z-score thì phải mất độ trễ 2 năm, giai đoạn nghiên cứu sẽ bị thu hẹp thành từ 2008 - 2014, nên không đánh giá được tác động chính sách. Do đó, tác giả sẽ chọn tỷ lệ nợ xấu trên dư nợ để đại diện cho rủi ro ngân hàng như các nghiên cứu của Shrieves và Dahl (1992); Bertrand (2001); Tan và Floros (2013); Rahman và đ. Về nợ xấu ngân hàng, trong Báo cáo triển vọng hệ thống ngân hàng Việt Nam của Moody’s Investor Service (2014) trích trong Võ Phượng Hà Chiêu (2014) có đưa ra nhiều -5- cách đo lường như: (i) tỷ lệ nợ xấu theo công bố chính thức từ các ngân hàng thương mại; (ii) tỷ lệ nợ xấu bao gồm nợ tái cấu trúc theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN hoặc Quyết định 780/QĐ-NHNN của Ngân hàng Nhà nước; (iii) tỷ lệ nợ xấu trên tổng tài sản bao gồm các đầu tư chứng khoán, cho vay liên ngân hàng, khoản phải thu khác – các mục theo quy định và chuẩn mực kế toán Việt Nam cho phép các ngân hàng tránh ghi nhận vào khoản nợ xấu.

Nghiên cứu của Võ Phượng Hà Chiêu (2014) đưa ra cách tính mới về tỷ lệ nợ xấu, đó là chỉ số tỷ lệ tài sản có khác trên tổng tài sản do đặc thù của các NHTM Việt Nam là một phần nợ xấu thực tế không được phân loại và hạch toán đầy đủ trong khoản mục nợ xấu mà được đưa vào khoản mục tài sản có khác. Nguyễn Xuân Thành (2015) cũng phát hiện rằng nhiều NHTM có tỷ lệ tài sản có khác trên tổng tài sản lớn hơn 20% vào cuối quý 3/2011 đã được NHNN xác định thuộc diện yếu kém phải tái cơ cấu sau này như NHTMCP Sài Gòn, NHTMCP Đệ Nhất, NHTMCP Tín Nghĩa, NHTMCP Phương Tây, NHTMCP Dầu khí Toàn Cầu và NHTMCP Tiên Phong. Do đó, giá trị tài sản có khác có thể là một chỉ báo tốt cho nợ xấu ngân hàng. Vì vậy, trong nghiên cứu này, tác giả sử dụng hai biến đo lường nợ xấu gồm (i) tỷ lệ nợ xấu theo công bố chính thức của ngân hàng thương mại; (ii) tỷ lệ nợ xấu và tài sản có khác trên dư nợ (giá trị tài sản có khác được tính từ hai tiểu mục “Các khoản lãi, phí phải thu” và “Tài sản khác” trong bảng cân đối kế toán của các NHTM).

Các quy định về yêu cầu vốn và cách đo lường Tiêu chí để đo lường việc đảm bảo vốn chủ sở hữu theo thông lệ quốc tế là tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR), tuy nhiên cũng có nhiều quốc gia điều chỉnh bằng một mức vốn điều lệ cụ thể. Về tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu, hiệp ước Basel I quy định các ngân hàng phải duy trì tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu ở mức an toàn 8%. Chỉ số CAR này được tính toán bằng tỷ lệ của vốn tự có trên tổng tài sản điều chỉnh theo hệ số rủi ro. Basel I phân chia vốn tự có thành nhiều cấp dựa vào mức độ chủ động sử dụng nguồn vốn để ứng phó với rủi ro; tổng tài sản được tính theo trọng số rủi ro, có 4 mức rủi ro khác nhau là 0%, 20%, 50%, 100%.

Tuy nhiên, rủi ro được đề cập chỉ là rủi ro tín dụng, không có rủi ro tác nghiệp, rủi ro thị trường và trọng số rủi ro chỉ phụ thuộc vào tài sản đảm bảo, nhóm khách hàng. Đến Basel II, trọng số rủi ro đã được mở rộng sang phụ thuộc vào độ nhạy rủi ro và hệ số tín nhiệm của từng khách hàng. Với cách tính như trên thì dựa vào chỉ số CAR -6- có thể xác định được khả năng ngân hàng đối mặt với các rủi ro thanh khoản, rủi ro tín dụng. Do đó, khi ngân hàng đảm bảo được tỉ lệ này đồng nghĩa với việc ngân hàng đó ổn định, có khả năng bảo vệ người gửi tiền.

Theo công thức tính chỉ số CAR, để tăng chỉ số này thì cần tăng vốn tự có của ngân hàng hoặc giảm tài sản rủi ro. Do đó, một số quốc gia như Áo, Thụy Sĩ, Croatia, Mông Cổ, Lào…yêu cầu NHTM phải đáp ứng một mức vốn điều lệ tối thiểu như là một cách tăng vốn tự có, từ đó tăng chỉ số CAR. Tuy nhiên, mối quan hệ giữa việc tăng vốn tự có và tăng chỉ số CAR chỉ đúng trong ngắn hạn. Trong dài hạn, tăng vốn điều lệ có thể làm giảm chỉ số CAR do để thu hút được nhà đầu tư nhằm đạt mục tiêu tăng vốn điều lệ, các ngân hàng buộc phải mở rộng đầu tư, gia tăng tín dụng để tăng ROE, khi đó tài sản rủi ro tăng lên, chỉ số CAR có thể không tăng.

Ở Việt Nam, Quyết định 457/2005/QÐ-NHNN yêu cầu tỷ lệ CAR là 8% với cách tính tương đối tiếp cận Basel I. Sau đó, thông tư 13/2010/TT-NHNN thay thế Quyết định 457/2005/QÐ-NHNN nâng tỷ lệ CAR lên 9%; các thông tư 19/2010/TT-NHNN và thông tư 22/2011/TT-NHNN sửa đổi, bổ sung thông tư 13/2010/TT-NHNN với cách tiếp cận ngày càng gần với Basel II. Tuy nhiên, rủi ro trong công thức tính CAR của Việt Nam cũng chỉ đề cập đến rủi ro tín dụng, bỏ qua rủi ro tác nghiệp và rủi ro thị trường; cách phân chia tài sản theo trọng số rủi ro chủ yếu dựa vào tài sản đảm bảo. Ngoài ra, ở Việt Nam còn yêu cầu thêm về mức độ vốn điều lệ tối thiểu.

Văn bản điều chỉnh hiện hành là Nghị định 141/2006/NĐ-CP, theo đó tất cả các NHTM phải có vốn điều lệ trên 3000 tỷ đồng. Theo Luật doanh nghiệp 2014, vốn điều lệ là tổng giá trị tài sản do các thành viên đã góp hoặc cam kết góp khi thành lập công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty hợp danh; là tổng giá trị mệnh giá cổ phần đã bán hoặc đã được đăng ký mua khi thành lập doanh nghiệp đối với công ty cổ phần. Như vậy đối với NHTMCP đang nghiên cứu thì vốn điều lệ là tổng giá trị mệnh giá cổ phần đã bán hoặc đã được đăng ký mua. Trong các nghiên cứu về mối quan hệ giữa yêu cầu vốn và rủi ro, vốn ngân hàng thường được đo lường bằng (i) tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (Shrieves và Dah, 1992), (Jacques và Nigro, 1994), (ii) tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản tính theo trọng số rủi ro (Tan và Floros, 2013); (Rahman và đ.g, 2015), (iii) tỷ lệ tài sản tính theo trọng số rủi ro trên tổng tài sản (Bertrand, 2001) và (iv) vốn điều lệ (Lê Thanh Ngọc và đ.

-7- Trong nghiên cứu này, tác giả nghiên cứu về tác động của Nghị định 141/2006/NĐ-CP lên rủi ro nên sử dụng biến vốn điều lệ để đo lường mức vốn. Vốn điều lệ sẽ được lấy logarit để giảm sự biến thiên của dữ liệu. Mối quan hệ giữa yêu cầu về vốn và rủi ro ngân hàng Mục tiêu chính sách của các quy định yêu cầu vốn tối thiểu là nhằm đảm bảo tính an toàn cho hệ thống ngân hàng. Tuy nhiên, cả trên lý thuyết và nghiên cứu thực nghiệm đều chứng minh mối quan hệ giữa yêu cầu vốn và rủi ro ngân hàng có thể tích cực hoặc tiêu cực.

Giải thích tác động tích cực (tăng vốn làm giảm rủi ro), lý thuyết phát tín hiệu (signaling theory) cho rằng ngân hàng tăng giá trị vốn chủ sở hữu để phát tín hiệu về triển vọng hiệu quả trong tương lai từ đó giảm rủi ro. Lý thuyết chi phí phá sản dự kiến (expected bankcruptcy cost hypothesis) cho rằng ngân hàng có vốn chủ sở hữu cao trở thành bộ đệm giúp ngân hàng hạn chế rủi ro.