CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CUỘC CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 VÀ NGÀNH DỆT MAY VIỆT NAM 1. Cách mạng Công nghiệp 4. Khái niệm của Cách mạng Công nghiệp 4.0 Lịch sử thế giới đã trải qua ba cuộc Cách mạng Công nghiệp với những thành tựu làm thay đổi hoàn toàn diện mạo nền sản xuất vật chất và đang bước vào Cuộc CMCN lần thứ tư với viễn cảnh tương lai đầy hứa hẹn và bất ngờ. Vậy, Cách mạng Công nghiệp thực chất là gì? C.Mác đã từng nhận xét: “Những thời đại kinh tế khác nhau không phải ở chỗ chúng sản xuất ra cái gì, mà là ở chỗ chúng sản xuất bằng cách nào với những tư liệu lao động nào”.
Vấn đề này cũng được nhắc lại, đầy đủ và sâu sắc hơn trong quy luật Quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất. Theo đó, mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất là mối quan hệ thống nhất biện chứng trong đó lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất và quan hệ sản xuất tác động trở lại lực lượng sản xuất. Trong lực lượng sản xuất, khoa học công nghệ chiếm vai trò ngày càng quan trọng do ảnh hưởng mạnh mẽ và trực tiếp đến cả trình độ người lao động và trình độ công cụ lao động (vốn là 2 nhân tố cấu thành nên lực lượng sản xuất). Lực lượng sản xuất phát triển đến một mức độ nhất định, đủ về lượng sẽ làm quan hệ sản xuất thay đổi về chất.
Từ “cách mạng” lại có nghĩa là một sự thay đổi đột ngột và căn bản. Khi những công nghệ và cách thức mới trong việc nhận thức thế giới gây ra sự thay đổi sâu sắc trong hệ thống kinh tế và cấu trúc xã hội. Thời điểm đó, một “cuộc Cách mạng Công nghiệp” ra đời. Lịch sử thế giới đã và đang trải quan 4 cuộc CMCN: Cuộc CMCN lần thứ Nhất từ khoảng năm 1784 sử dụng năng lượng nước và hơi nước để cơ giới hoá sản xuất.
Cuộc CMCN lần thứ Nhất được bắt đầu bằng việc xây dựng các tuyến đường sắt và phát minh ra động cơ hơi nước. Phát minh này của James Watt, được công bố vào khoảng năm 1775, đã châm ngòi cho sự bùng nổ của Luan van 7 công nghiệp thế kỷ 19 lan rộng từ Anh đến châu Âu và Hoa Kỳ. Cuộc CMCN đầu tiên đã mở ra một kỷ nguyên mới trong lịch sử nhân loại - kỷ nguyên sản xuất cơ khí. Cuộc CMCN lần thứ Nhất đã thay thế hệ thống kỹ thuật cũ có tính truyền thống của thời đại nông nghiệp (kéo dài 17 thế kỷ), chủ yếu dựa vào gỗ, sức mạnh cơ bắp (lao động thủ công), sức nước, sức gió và sức kéo động vật bằng một hệ thống kỹ thuật mới với nguồn động lực là máy hơi nước và nguồn nguyên, nhiên vật liệu và năng lượng mới là sắt và than đá.
Nó khiến lực lượng sản xuất được thúc đẩy phát triển mạnh mẽ, tạo nên tình thế phát triển vượt bậc của nền công nghiệp và nền kinh tế. Đây là giai đoạn quá độ từ nền sản xuất nông nghiệp sang nền sản xuất cơ khí trên cơ sở khoa học. Tiền đề kinh tế chính của bước quá độ này là sự chiến thắng của các quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, còn tiền đề khoa học là việc tạo ra nền khoa học mới, có tính thực nghiệm nhờ cuộc cách mạng trong khoa học vào thế kỷ XVII.1: Đặc trưng của 4 cuộc Cách mạng Công nghiệp trong lịch sử. Cuộc CMCN lần thứ 2 từ khoảng năm 1870 đến khi Thế Chiến I nổ ra, sử dụng năng lượng điện để tạo nên nền sản xuất quy mô lớn.
Cuộc CMCN lần thứ Hai diễn ra khi có sự phát triển của ngành điện, vận tải, hóa học, sản xuất thép và đặc biệt là sản xuất và tiêu dùng hàng loạt. Cuộc CMCN lần thứ 2 đã tạo nên những tiền đề mới và cơ sở vững chắc để phát triển nền công nghiệp ở mức cao hơn nữa. Cuộc cách Luan van 8 mạng này được chuẩn bị bằng quá trình phát triển 100 năm của các lực lượng sản xuất trên cơ sở của nền sản xuất đại cơ khí và bằng sự phát triển của khoa học trên cơ sở kỹ thuật. Yếu tố quyết định của cuộc cách mạng này là chuyển sang sản xuất trên cơ sở điện - cơ khí và sang giai đoạn tự động hoá cục bộ trong sản xuất, tạo ra các ngành mới trên cơ sở khoa học thuần tuý, biến khoa học thành một ngành lao động đặc biệt.
Cuộc cách này đã mở ra kỷ nguyên sản xuất hàng loạt, được thúc đẩy bởi sự ra đời của điện và dây chuyền lắp ráp. Công nghiệp hóa thậm chí còn lan rộng hơn tới Nhật Bản sau thời Minh Trị Duy Tân, và thâm nhập sâu vào nước Nga, nước đã phát triển bùng nổ vào đầu Thế Chiến I. Về tư tưởng kinh tế - xã hội, cuộc cách mạng này tạo ra những tiền đề thắng lợi của chủ nghĩa xã hội ở quy mô thế giới. Cuộc CMCN lần thứ 3 xuất hiện vào khoảng từ 1969, với sự ra đời và lan tỏa của công nghệ thông tin (CNTT), sử dụng điện tử và công nghệ thông tin để tự động hoá sản xuất.
Cuộc cách mạng này thường được gọi là cuộc cách mạng máy tính hay cách mạng số bởi vì nó được xúc tác bởi sự phát triển của chất bán dẫn, siêu máy tính, máy tính cá nhân (thập niên 1970 và 1980) và Internet (thập niên 1990). Cuộc CMCN lần thứ ba có hai điểm khác biệt chủ yếu so với các cuộc cách mạng đi trước, nhất là so với CMCN 2.0, đó là: + Tự động hóa: Nếu trong cuộc CMCN lần thứ nhất, khái niệm tự động hóa chưa xuất hiện, chỉ nhen nhóm bằng việc thay thế chức năng lao động của con người bằng máy móc cơ khí, đến CMCN lần thứ hai khái niệm tự động hóa lại khiêm tốn dừng lại ở tự động hóa một phần, hay tự động hóa cục bộ thì CMCN lần thứ 3 đã ghi tên mình vào lịch sử bằng việc thay thế phần lớn và hầu hết chức năng của con người (cả lao động chân tay lẫn trí óc) bằng các thiết bị máy móc tự động hoá hoàn toàn trong quá trình sản xuất nhất định. + Cuộc CMCN lần thứ 3 đã tạo điều kiện tiết kiệm các tài nguyên thiên nhiên và các nguồn lực xã hội, cho phép chi phí tương đối ít hơn các phương tiện sản xuất để tạo ra cùng một khối lượng hàng hoá tiêu dùng. “Nếu cuộc CMCN đầu tiên đã mang đến hàng loạt công trình đô thị, chung cư, tòa nhà chọc trời, các nhà máy nhiều tầng, còn Cuộc CMCN lần II tạo nên các khu ngoại ô bằng phẳng và khu công nghiệp, cuộc CMCN lần III đang biến mỗi tòa Luan van 9 nhà hiện tại thành công trình 2 mục đích – làm môi trường sống và nhà máy điện mini.” (Jeremy Rifkin, 2014, tr 45) “Cùng với việc xem xét những định nghĩa khác nhau và các tranh luận khoa học về đặc trưng của ba cuộc CMCN đầu tiên, tôi tin rằng ngày nay chúng ta đang ở giai đoạn đầu của cuộc CMCN lần thứ tư.
Nó đã bắt đầu vào vào thời điểm chuyển giao sang thế kỷ này và hình thành dựa trên cuộc cách mạng số. Đó chính là lời nhận xét của GS. Klaus Schwab trong phần đầu quyển sách “Cuộc CMCN lần thứ 4” do chính ông làm tác giả, gây nên tiếng vang lớn và khiến cả thế giới bắt đầu chú ý đến thuật ngữ này. Vậy thực chất CMCN lần thứ IV hay còn gọi là Công nghệ 4.0) là gì? Tại Châu Âu “CMCN 4.0” thường được biết đến hơn với cái tên “Công nghiệp 4.0 bắt nguồn từ báo cáo kết quả “Nhận dạng những xu thế công nghệ cao tương lai có tác động lớn đến xã hội” - Một nhiệm vụ nghiên cứu khoa học do Liên hiệp các hội khoa học Đức thực hiện theo đặt hàng nghiên cứu của Bộ Giáo dục và Nghiên cứu Liên bang Đức (BMBF) trong năm 2010.
(Kết quả nghiên cứu này cùng các khuyến nghị của nó sau đó đã được BMBF xây dựng thành Chiến lược phát triển công nghệ cao của Đức, làm nền tảng thực hiện “I 4.0 là: thuật ngữ để mô tả một trong những tác nhân có vai trò chủ chốt trong việc cách mạng hóa việc tổ chức các chuỗi giá trị toàn cầu như thế nào. Bằng cách kích hoạt các “nhà máy thông minh”, cuộc CMCN lần thứ tư tạo ra một thế giới mà ở trong đó các hệ thống sản xuất ảo và vật lý trên toàn cầu có thể liên kết với nhau một cách linh hoạt (Bộ thông tin và truyền thông, 2017, tr. Điều này cho phép việc hoàn toàn tùy biến các sản phẩm và tạo ra các mô hình hoạt động mới. Hiểu nôm na nghĩa là máy móc sản xuất công nghiệp giờ đây không còn chỉ đơn giản làm nhiệm vụ “chế biến” ra sản phẩm mà sản phẩm còn có thể giao tiếp với máy móc để nói cho nó biết chính xác phải làm gì.
Đó là quan điểm về Công nghệ 4.0 tại Hội chợ Hannover (Đức). Tuy nhiên, cuộc CMCN lần thứ tư không chỉ là về máy móc và hệ thống thông minh và được kết nối. Phạm vi của nó rộng lớn hơn nhiều. Theo Klaus Schwab (2016, tr.14), có thể hiểu đơn giản về CMCN 4.0 như sau: “Nếu như CMCN đầu tiên sử dụng năng lượng nước và hơi nước để cơ giới Luan van 10 hóa sản xuất; cuộc CMCN lần thứ II diễn ra nhờ ứng dụng điện năng để sản xuất hàng loạt; cuộc CMCN lần thứ III sử dụng điện tử và CNTT để tự động hóa sản xuất; thì bây giờ cuộc CMCN lần thứ IV đang nảy nở từ cuộc cách mạng lần III, nó kết hợp các công nghệ lại với nhau, làm mờ ranh giới giữa vật lý, kỹ thuật số và sinh học”.
Lĩnh vực vật lý với xe tự lái, công nghệ in 3D, Robot cao cấp và vật liệu mới; Lĩnh vực Kỹ thuật số với trí tuệ nhân tạo (AI), Internet kết nối vạn vật (IoT), Dữ liệu lớn (Big Data) và Lĩnh vực sinh học với công nghệ nano là những trụ cột chính, nhất định phải kể đến của cuộc CMCN 4. Những nền tảng trên không phải là quá mới, có thể đã nhen nhóm từ trước thời kỳ I 4.0 nhưng sau một thời gian ngừng trệ với cuộc CMCN lần thứ ba, nó đã trở nên ngày càng phức tạp và được tích hợp nhiều hơn, và chính sự tích hợp, đồng bộ này mới cho kết quả là đang làm biến đổi cách vận hành của xã hội và nền kinh tế toàn cầu chứ không phải bản thân các công nghệ riêng rẽ.