CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TRUYỆN TRANH TRONG DẠY HỌC VĂN KỂ CHUYỆN CHO HỌC SINH LỚP 2 1. Những khái niệm liên quan đến truyện tranh 1. Truyện tranh Truyện tranh được định nghĩa là câu chuyện được thể hiện bằng tranh vẽ kèm theo lời thoại của nhân vật hay được giải thích là “dãy tranh liên hoàn” kèm theo lời thuật lại một hành động (action) mà diễn biến của nó được trình bày thành từng bước nhảy từ hình ảnh này sang hình ảnh khác mà không làm đứt quãng tính liên tục của câu chuyện, cũng như sự hiện diện của nhân vật. Theo Wikipedia: Truyện tranh là những câu chuyện đã xảy ra trong cuộc sống hay những truyện được tưởng tượng ra được thể hiện qua những bức tranh có hoặc không kèm lời thoại hay các từ ngữ, câu văn kể chuyện.
Truyện tranh, theo Từ điển tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học: là truyện kể bằng tranh, thường có thêm lời, thường dùng cho thiếu nhi [72]. Truyện tranh cũng được coi là “văn học bằng tranh” và là sự kết hợp giữa nghệ thuật tạo hình và văn học. Đôi khi chỉ cần với những loạt tranh nối tiếp nhau không cần lời chú thích cũng làm người xem hiểu được diễn biến câu chuyện và hành động của nhân vật. Hơn nữa, truyện tranh không đơn thuần mang tính giải trí, nó còn truyền đạt những khái niệm trừu tượng mà nhiều khi không thể diễn tả hết bằng lời.
8 Như vậy, truyện tranh là những câu chuyện xảy ra trong cuộc sống hay những truyện tưởng tượng ra được thể hiện lại qua những bức tranh liên hoàn, có hoặc không kèm lời thoại. Sách tranh Theo nhà xuất bản Nhã Nam, sách tranh (picture book): là loại sách có nội dung văn học và được minh họa bằng những tranh vẽ có nội dung, thậm chí là các tác phẩm hội họa thực thụ (tác phẩm văn học đi kèm hội họa). Truyện có tranh minh họa Truyện được minh họa thường là những câu chuyện có đoạn văn dài và xen lẫn một số trang tranh. Tranh ở đây đóng vai trò đơn thuần minh họa lại những nội dung trong lời văn.
Không thể đơn thuần dựa vào tranh để kể lại toàn bộ câu chuyện.Truyện tranh không chữ Truyện tranh không chữ là một dạng của truyện tranh. Theo Mary RenckJalongo, Denise Dragich, Natalie K. Crad và Ann Zhang trong cuốn sách có tên: “ Sử dụng truyện tranh không chữ để hỗ trợ việc làm quen với văn học” xuất bản năm 2002 thì truyện tranh không chữ dựa hoàn toàn vào hình vẽ để kể chuyện. Đây là thể loại truyện cung cấp một câu chuyện bằng hình ảnh với hệ thống cốt truyện rõ ràng mà không cần đến văn bản.
Tác dụng của truyện tranh và truyện tranh không chữ đối với trẻ em 1. Tác dụng của truyện tranh Theo họa sĩ Tạ Huy Long (NXB Kim Đồng): Mỹ thuật là cái ấn tượng đầu tiên khi trẻ tiếp cận một cuốn sách. Cho trẻ xem truyện tranh là một biện pháp sẽ giúp trẻ phát triển và hoàn thiện nhân cách, đặc biệt là làm phong phú ngôn ngữ của trẻ. Bằng các 9 hình tượng nghệ thuật trong tranh vẽ, truyện tranh mở ra và giải thích cho trẻ cuộc sống xã hội, tự nhiên, thế giới tình cảm và các mối quan hệ qua lại giữa con người và con người, làm phong phú những cảm xúc, tình cảm của trẻ, phát triển khả năng tưởng tượng và đưa đến cho trẻ những hình tượng tuyệt diệu của ngôn ngữ văn học nghệ thuật.
Truyện tranh mang đến cho trẻ cả một thế giới cảm xúc, sự say mê sáng tạo, giúp cho trẻ có thêm những kinh nghiệm sống, mở rộng cho trẻ những kiến thức về xã hội, về cuộc sống, về mối quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên…Nhiều bài học về lòng dũng cảm, tình yêu thương, tính kiên trì nhẫn nại, vượt khó vươn lên của các nhân vật trong truyện được chuyển tải tới trẻ một cách tự nhiên như chính sự hồn nhiên của trẻ. Nhờ có truyện tranh mà những bài học giáo dục đạo đức được chuyển thể một cách tài tình, như mạch nước ngầm cứ ngấm dần vào tâm hồn trẻ, trẻ học được những điều hay lẽ phải, cách sống, cách cư xử trong mối quan hệ phức tạp của cuộc sống. Qua truyện tranh, trẻ có thể kiểm chứng lại kinh nghiệm của bản thân, tích lũy kinh nghiệm cho trẻ, làm phong phú khả năng tưởng tượng của trẻ, thông qua sự tiếp xúc với sách, truyện phát triển ở trẻ khả năng chú ý, khả năng quan sát, bồi dưỡng trí nhớ, phát triển khả năng tư duy và khả năng tưởng tượng, vun đắp tính cách tốt đẹp và bồi dưỡng niềm yêu thích đọc sách, bồi dưỡng khả năng và thói quen tự học. Theo Richard Alleyne, truyện tranh có ý nghĩa đặc biệt giúp cho quá trình học của trẻ tốt hơn.
Richard Alleyne cũng khẳng định rằng việc đọc bất cứ một loại hình truyện nào, bao gồm cả truyện tranh đòi hỏi một quá trình tiếp nhận và xử lý thông tin một cách tích cực, qua đó trẻ tập đọc, hiểu được các tình tiết trong câu chuyện và có vốn từ phong phú hơn khi đọc. Ông cũng nhấn mạnh rằng truyện tranh được coi là một phương tiện đọc có khả năng kích thích nhu cầu đọc và phát triển nhận thức, ngôn ngữ và giao tiếp cho trẻ. Trẻ hứng thú, chủ động tiếp thu các kiến thức cuộc sống thông qua truyện tranh một cách sáng tạo chứ không phải là những lời dạy bảo khô khan, cứng 10 nhắc. Sự hấp dẫn từ hình ảnh, sự cô đọng, chắt lọc của từ ngữ sẽ giúp trẻ khám phá mối quan hệ giữa từ ngữ, hình ảnh và thế giới mà các em trải nghiệm hàng ngày.
Tác dụng của truyện tranh không chữ Luận văn “Tác động của các hoạt động xây dựng truyện bằng truyện tranh không chữ đối với sự sáng tạo của trẻ em” của Lee Young Ja đã chỉ ra rằng nhờ có truyện tranh không chữ mà các yếu tố trí tuệ của sự sáng tạo phát triển đáng kể như sự linh hoạt, trôi chảy, độc đáo và các yếu tố tác động tích cực hơn. Tác giả đã khẳng định sáng tạo của trẻ có thể phát triển bởi các hoạt động xây dựng truyện làm bằng truyện tranh không chữ. Maria MohdArif cùng FatimalHashim trong nghiên cứu về “Đọc từ không chữ: Một nghiên cứu về truyện tranh không chữ” đã khẳng định truyện tranh không chữ là xuất phát điểm rất tốt cho việc trẻ làm quen với tác phẩm văn học và giúp cho việc học đọc sau này của trẻ. Theo nhà xuất bản Nhã Nam, truyện tranh nói chung có những lợi ích rất lớn đối với trẻ em: - Phát triển ngôn ngữ: + Cung cấp vốn từ vựng từ cơ bản đến phức tạp, tùy theo trình độ đọc của trẻ + Giúp trẻ làm quen với vần điệu, chơi chữ, các loại câu - Phát triển tư duy văn học: + Giới thiệu các khái niệm: kịch bản, nhân vật, tình huống, bối cảnh, đề tài, thể loại,… + Khuyến khích tư duy kể chuyện - Phát triển tư duy thẩm mỹ + Nhận diện màu sắc, hình khối, không gian, bố cục + Học cách phân tích thông tin từ hình ảnh + Làm quen với các phong cách vẽ, các chất liệu khác nhau 11 - Phát triển thói quen đọc: Việc quan trọng nhất khi xây dựng thói quen đọc cho trẻ là phải khiến các em thích thú với cuốn sách (cụ thể ở đây chính là câu chuyện được kể).
Giá trị của một câu chuyện không nằm ở số lượng câu chữ mà là sự kết hợp tổng hòa giữa hình ảnh và ngôn từ. Những khái niệm liên quan đến văn kể chuyện 1. Đoạn văn Đoạn văn là yếu tố cấu thành văn bản. Đoạn văn bao gồm một số câu có chủ đề thống nhất, có kết cấu hoàn chỉnh, được đánh dấu bằng việc viết thụt vào, kết thúc bằng dấu ngắt xuống dòng.
[Theo Lê A – Đinh Trọng Lạc …, Giáo trình TV3, NXBĐHSP, tái bản 2006] Về cấu tạo: đoạn văn là một chỉnh thể có cấu tạo tương đối hoàn chỉnh. Dựa vào sự có mặt hay vắng mặt, dựa vào vị trí của câu chủ đề, có các kiểu đoạn văn sau: - Đoạn văn diễn dịch (câu chủ đề ở đầu đoạn văn). - Đoạn văn quy nạp (câu chủ đề ở cuối đoạn văn). - Đoạn văn song hành (không có câu chủ đề).
- Đoạn văn tổng phân hợp (câu chủ đề ở đầu và ở cuối đoạn văn). Đối với HS lớp 2 yêu cầu về viết đoạn văn chỉ từ 3 – 5 câu. Các câu trong đoạn văn diễn đạt theo nội dung và được sắp xếp theo trình tự hợp lí, có câu mở đoạn, câu kết đoạn. Việc dạy luyện viết đoạn văn ở lớp 2 chủ yếu là luyện viết theo yêu cầu, đặc điểm của thể loại (đoạn văn kể chuyện, đoạn văn miêu tả…) nên vì thế việc viết một đoạn văn đối với học sinh cũng là công việc vừa dễ dàng, lại vừa khó khăn.
Dễ vì dung lượng của một đoạn văn khá ngắn, khó vì các em chưa hình dung được thế nào là một đoạn văn, và cách viết một đoạn văn hoàn chỉnh như thế nào. Vì vậy, việc cung cấp phương tiện, 12 công cụ, cách thức cho học sinh viết văn thông qua truyện tranh được coi là một trong những cách hữu hiệu để học sinh hình thành kĩ năng viết đoạn. Văn kể chuyện Theo giáo trình Phương pháp dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học II “kể chuyện là nói có đầu có đuôi về một người, một việc nào đó nhằm nêu lên một điều gì đó có ý nghĩa. Để viết bài văn kể chuyện, học sinh phải xác định được cốt truyện, chúng bao gồm những sự việc gì, diễn biến và kết thúc ra sao.
Các nhân vật trong truyện có hành động, lời nói, ý nghĩ, tình cảm như thế nào. Một bài văn kể chuyện hay phải bộc lộ được một cách tường minh chủ ý của người kể, có cốt truyện rõ ràng, có nhân vật xác định với những đặc điểm, tính cách rõ nét, lời kể hấp dẫn”. Trong SGK Tiếng Việt 4, các tác giả có đưa ra ghi nhớ: “ kể chuyện là kể lại một chuối sự việc có đầu có cuối, liên quan đến mộ t hay một số nhân vật. Mỗi câu chuyện cần nói lên được một điều có ý nghĩa.” Theo chúng tôi, quan niệm về kể chuyện như ở trong SGK tiểu học là đầy đủ, dễ hiểu và phù hợp với HS tiểu học.
Kể ngắn Bước sang lớp 2, HS chính thức được làm quen với phân môn Tập làm văn. Văn kể chuyện chưa chính thức được dạy ở lớp 2 mà nó chỉ được hiểu là dạng bài kể ngắn.