Đối Chiếu Vi Phạm Phương Châm Hội Thoại và Phép Lịch Sự trong Truyện Cười Tiếng Hàn và Tiếng Việt

Bài viết phân tích vi phạm phương châm hội thoại và phép lịch sự trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt, làm nổi bật sự khác biệt văn hóa.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Xuân
• Người hướng dẫn: TS. Liêu Thị Thanh Nhàn
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu
• Đề tài: Đối chiếu hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại và phép lịch sự trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thừa Thiên Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH SÁCH BẢNG
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.2. Về tình hình nghiên cứu liên quan đến ngữ dụng học
• 1.1.3. Về tình hình nghiên cứu liên quan đến truyện cười dưới góc độ ngữ dụng học
• 1.1.4. Hướng nghiên cứu liên quan đến truyện cười dưới góc độ ngữ dụng trong việc phân tích tiếng mẹ đẻ
• 1.1.5. Hướng nghiên cứu liên quan đến truyện cười dưới góc độ ngữ dụng trong so sánh đối chiếu giữa các ngôn ngữ
• 1.1.6. Về tình hình nghiên cứu liên quan đến “Phép lịch sự”
• 1.1.6.1. Trên thế giới
• 1.1.6.2. Quan điểm về ngữ dụng học
• 1.1.6.3. Khái quát về hội thoại
• 1.1.6.4. Lý thuyết về lịch sự
• 1.1.6.5. Hành vi ngôn ngữ
• 1.1.6.6. Quan điểm về truyện cười
• 1.1.6.7. Mối quan hệ của phương châm hội thoại và truyện cười
• 1.1.6.8. Mối quan hệ giữa ngữ dụng học và tư duy logic trong truyện cười
• 1.1.6.9. Mối quan hệ giữa phương châm hội thoại và phép lịch sự
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cách tiếp cận
• 2.2. Khách thể nghiên cứu
• 2.3. Công cụ nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3. HIỆN TƯỢNG VI PHẠM PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI VÀ PHÉP LỊCH SỰ TRONG TRUYỆN CƯỜI TIẾNG HÀN VÀ TIẾNG VIỆT
• 3.1. Hiện tượng vi phạm phương châm về chất, quan hệ, cách thức, lượng, đa phương châm và phép lịch sự trong truyện cười tiếng Hàn
• 3.2. Hiện tượng vi phạm phương châm về chất trong truyện cười tiếng Hàn
• 3.3. Hiện tượng vi phạm phương châm quan hệ trong truyện cười tiếng Hàn
• 3.4. Hiện tượng vi phạm phương châm cách thức trong truyện cười tiếng Hàn
• 3.5. Hiện tượng vi phạm phương châm về lượng trong truyện cười tiếng Hàn
• 3.6. Hiện tượng vi phạm đa phương châm trong truyện cười tiếng Hàn
• 3.7. Hiện tượng vi phạm phép lịch sự trong truyện cười tiếng Hàn
• 3.8. Hiện tượng vi phạm phương châm về chất, quan hệ, cách thức, lượng, đa phương châm và phép lịch sự trong truyện cười tiếng Việt
• 3.9. Hiện tượng vi phạm phương châm về chất trong truyện cười tiếng Việt
• 3.10. Hiện tượng vi phạm phương châm quan hệ trong truyện cười tiếng Việt
• 3.11. Hiện tượng vi phạm phương châm cách thức trong truyện cười tiếng Việt
• 3.12. Hiện tượng vi phạm phương châm về lượng trong truyện cười tiếng Việt
• 3.13. Hiện tượng vi phạm đa phương châm trong truyện cười tiếng Việt
• 3.14. Hiện tượng vi phạm phép lịch sự trong truyện cười tiếng Việt
• 4. ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG VÀ DỊ BIỆT CỦA HIỆN TƯỢNG VI PHẠM PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI VÀ PHÉP LỊCH SỰ TRONG TRUYỆN CƯỜI TIẾNG HÀN VÀ TIẾNG VIỆT
• 4.1. Điểm tương đồng về hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại và phép lịch sự trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt
• 4.2. Điểm dị biệt về hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại và phép lịch sự trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt
• 4.2.1. Xét một cách tổng quát
• 4.2.2. Xét một cách cụ thể
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGỮ LIỆU KHẢO SÁT VÀ MINH HỌA

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vi Phạm Phương Châm Hội Thoại Phép Lịch Sự

Giao tiếp là yếu tố then chốt trong đời sống, phản ánh văn hóa và trình độ. Trong bối cảnh hội nhập, việc nghiên cứu ngữ dụng học, đặc biệt là hội thoại, trở nên quan trọng. Ngữ nghĩa học nghiên cứu nghĩa của từ và ngữ pháp, còn ngữ dụng học, theo Levinson, tập trung vào mối quan hệ giữa ngôn ngữ và ngữ cảnh. Hội thoại, một phần của ngữ dụng học, là hoạt động ngôn ngữ giữa hai hoặc nhiều người, tương tác qua lại để đạt được mục đích. Truyện cười, một thể loại tự sự dân gian, sử dụng hiệu quả hội thoại, không chỉ gây cười mà còn mang tính giáo dục. Hiểu được ý nghĩa sâu xa của truyện cười đòi hỏi sự am hiểu về ngữ dụng học và các yếu tố gây cười. Vì vậy, nghiên cứu vi phạm phương châm hội thoại và phép lịch sự trong truyện cười là cần thiết.

1.1. Tầm quan trọng của giao tiếp gián tiếp và ứng xử

Trong giao tiếp, tồn tại những cấu trúc phức tạp và quy tắc ngầm mà người tham gia cần tuân thủ. Nếu không, cuộc giao tiếp có thể thất bại dù câu nói không sai về mặt hình thức. Truyện cười khai thác hiệu quả các hình thức hội thoại, tạo ra tiếng cười thông qua các tình huống và câu thoại dí dỏm. Nghiên cứu truyện cười Hàn Quốc về giao tiếp và truyện cười Việt Nam về giao tiếp dưới góc độ ngữ dụng giúp hiểu rõ hơn về vai trò của ngữ dụng học trong giao tiếp hằng ngày. Giống như các tác phẩm văn học, truyện cười Việt Nam cũng đã khai thác một cách triệt để cách sử dụng ngôn từ độc đáo, hàm ý hội thoại hoặc sự vi phạm các phương châm hội thoại, hành vi ngôn ngữ hay phép lịch sự để tạo nên những hành động ngôn từ tinh tế, uyển chuyển, ý nghĩa sâu xa hoặc tạo ra những tình huống bất ngờ, linh hoạt gây ấn tượng cho người đọc.

1.2. Ngữ cảnh văn hóa ảnh hưởng đến hàm ý hội thoại

Việc lý giải lý do chúng ta cười và các yếu tố gây cười là một vấn đề phức tạp. Các nhân vật trong truyện cười thường vi phạm phương châm hội thoại Grice hoặc phép lịch sự Brown và Levinson để tạo ra hiệu ứng hài hước. Điều này cho thấy tầm quan trọng của ngữ cảnh văn hóa truyện cười Hàn Việt trong việc giải mã ý nghĩa của truyện. Truyện cười không chỉ là giải trí mà còn là một phương tiện để phản ánh và phê phán các khía cạnh của xã hội.

II. Thách Thức Khi So Sánh Văn Hóa Giao Tiếp Hàn Việt trong Truyện Cười

Việc nghiên cứu vi phạm phương châm hội thoại truyện cười và vi phạm phép lịch sự truyện cười không chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu cơ chế gây cười. Điều quan trọng hơn là khám phá những khác biệt và tương đồng văn hóa ẩn sau những câu chuyện hài hước. Trong những năm gần đây, hướng nghiên cứu vận dụng lý thuyết ngữ dụng học vào việc đối chiếu giữa tiếng mẹ đẻ và tiếng nước ngoài đã đem lại nhiều thành tựu về lý thuyết cũng như ứng dụng. Vậy nên, việc nghiên cứu hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại và phép lịch sự trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt là điều có ý nghĩa. Điều này đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về cả hai nền văn hóa, cũng như khả năng phân tích ngôn ngữ một cách tinh tế.

2.1. Rào cản ngôn ngữ và khác biệt văn hóa

Một trong những thách thức lớn nhất là rào cản ngôn ngữ và sự khác biệt văn hóa. Cùng một hành vi vi phạm quy tắc giao tiếp, nhưng có thể được hiểu theo những cách khác nhau tùy thuộc vào văn hóa. Ví dụ, một câu nói đùa có thể được coi là hài hước ở Việt Nam nhưng lại bị coi là thô lỗ ở Hàn Quốc. Vì vậy, cần phải cẩn trọng trong việc giải thích và so sánh các hiện tượng ngôn ngữ giữa hai nền văn hóa.

2.2. Phân tích truyện cười dựa trên mô hình giao tiếp

Để vượt qua những thách thức này, cần sử dụng các mô hình giao tiếp trong truyện cười và các phương pháp nghiên cứu phù hợp. Việc phân tích truyện cười cần dựa trên các lý thuyết ngữ dụng học, như lý thuyết hội thoại của Grice và lý thuyết lịch sự của Brown và Levinson. Đồng thời, cần phải xem xét đến ngữ cảnh văn hóa và yếu tố hài hước trong từng câu chuyện. Kết hợp các phương pháp phân tích ngôn ngữ và phân tích văn hóa sẽ giúp hiểu rõ hơn về cơ chế gây cười và những thông điệp ẩn sau những câu chuyện hài hước.

III. So Sánh Vi Phạm Phương Châm Hội Thoại Trong Truyện Cười

Luận văn sẽ tập trung vào việc tìm hiểu, làm rõ về hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt. Thống kê, phân loại, miêu tả, phân tích và đối chiếu để tìm ra điểm tương đồng, dị biệt về hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt. Chúng ta đi sâu vào 4 phương châm chính: chất, lượng, quan hệ và cách thức. Mỗi phương châm khi bị vi phạm phương châm hội thoại tạo ra những hiệu ứng hài hước khác nhau.

3.1. Vi phạm phương châm về chất Sự thật và giả dối

Phương châm về chất yêu cầu người nói phải nói sự thật. Khi phương châm này bị vi phạm, người nói có thể nói dối, nói những điều không chắc chắn hoặc nói những điều không có bằng chứng. Ví dụ, trong một câu chuyện cười, một người có thể nói một điều gì đó hoàn toàn vô lý để tạo ra sự hài hước. Trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt, vi phạm phương châm về chất thường được sử dụng để tạo ra những tình huống trớ trêu và gây cười.

3.2. Vi phạm phương châm về lượng Thiếu và thừa thông tin

Phương châm về lượng yêu cầu người nói cung cấp đủ thông tin cần thiết, không thừa không thiếu. Khi phương châm này bị vi phạm, người nói có thể cung cấp quá ít thông tin hoặc quá nhiều thông tin, dẫn đến sự khó hiểu hoặc hài hước. Ví dụ, một người có thể trả lời một câu hỏi bằng một câu trả lời quá ngắn gọn hoặc quá dài dòng để tạo ra sự bất ngờ và gây cười. Chúng ta cần phân tích để thấy rõ sự khác biệt trong cách sử dụng phương châm về lượng giữa truyện cười hai nước.

IV. So Sánh Vi Phạm Phép Lịch Sự Trong Truyện Cười Hàn Việt

Nghiên cứu phép lịch sự Brown và Levinson trong truyện cười là yếu tố then chốt. Ngoài phương châm hội thoại, phép lịch sự cũng đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp. Luận văn tập trung phân tích các loại vi phạm phép lịch sự khác nhau, như vi phạm sự khiêm tốn, sự đồng tình, sự cảm thông, và sự tôn trọng. Các truyện cười có thể khai thác những mâu thuẫn giữa các quy tắc lịch sự để tạo ra tiếng cười. Việc so sánh cách thức vi phạm phép lịch sự trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt có thể hé lộ những khác biệt về văn hóa ứng xử và văn hóa cười của hai dân tộc.

4.1. Vi phạm sự khiêm tốn Khoe khoang và tự ti

Phương châm khiêm tốn yêu cầu người nói tránh khoe khoang về bản thân và tránh hạ thấp người khác. Khi phương châm này bị vi phạm, người nói có thể khoe khoang quá mức hoặc tự ti một cách giả tạo để tạo ra hiệu ứng hài hước. Ví dụ, một người có thể kể một câu chuyện về những thành tích phi thường của mình một cách quá lố để gây cười. Hoặc, người đó có thể liên tục tự chê bản thân mình để nhận được sự khen ngợi từ người khác.

4.2. Vi phạm sự đồng tình Phản đối và bất đồng

Phương châm đồng tình yêu cầu người nói cố gắng tìm điểm chung và tránh gây ra sự bất đồng. Khi phương châm này bị vi phạm, người nói có thể phản đối ý kiến của người khác một cách thẳng thừng hoặc cố tình tạo ra sự tranh cãi để gây cười. Ví dụ, một người có thể liên tục bác bỏ mọi ý kiến của người khác để tạo ra một cuộc đối thoại hài hước.

4.3. Văn hóa cười của người Hàn Quốc so với văn hóa cười của người Việt Nam

Để hiểu rõ hơn về vi phạm phép lịch sự trong truyện cười, cần phải xem xét đến văn hóa cười của người Hàn Quốc và văn hóa cười của người Việt Nam. Hai nền văn hóa này có những quan niệm khác nhau về những gì được coi là hài hước và những gì bị coi là xúc phạm. Ví dụ, người Hàn Quốc có thể coi việc chế giễu ngoại hình là một trò đùa vô hại, trong khi người Việt Nam có thể coi đó là một hành vi thiếu lịch sự. Hiểu rõ những khác biệt này sẽ giúp giải thích tại sao một số truyện cười lại gây cười ở một quốc gia nhưng lại không gây cười ở quốc gia khác.

V. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Hiểu Văn Hóa Qua Truyện Cười

Kết quả nghiên cứu giúp người học tiếng Hàn và tiếng Việt hiểu rõ hơn về nội dung, ý nghĩa của các lượt lời trong truyện cười tiếng Hàn, tiếng Việt; giải thích được đặc trưng văn hóa của hai đất nước thông qua việc người Hàn Quốc và người Việt Nam cố tình vi phạm các phương châm hội thoại và phép lịch sự trong truyện cười. Qua đó, ta có thể thấy tỉ lệ vi phạm đa phương châm là lớn nhất, sau đó là vi phạm phương châm về chất. Điều này phản ánh gì về hai nền văn hóa?

5.1. Đặc trưng văn hóa phản ánh qua tần suất vi phạm phương châm

Tần suất vi phạm các phương châm hội thoại và phép lịch sự trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt phản ánh đặc trưng văn hóa của hai dân tộc. Ví dụ, nếu người Hàn Quốc có xu hướng vi phạm phương châm về chất nhiều hơn người Việt Nam, điều này có thể cho thấy người Hàn Quốc có xu hướng hài hước một cách châm biếm và trào phúng hơn. Hoặc, nếu người Việt Nam có xu hướng vi phạm phép lịch sự nhiều hơn người Hàn Quốc, điều này có thể cho thấy người Việt Nam có xu hướng thoải mái và thân thiện hơn trong giao tiếp.

5.2. Giao thoa văn hóa và sự tương đồng và khác biệt

Nghiên cứu này cũng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình giao thoa văn hóa giữa Hàn Quốc và Việt Nam. Mặc dù có những khác biệt về văn hóa ứng xử, nhưng cũng có những điểm tương đồng trong cách người Hàn Quốc và người Việt Nam sử dụng truyện cười để giải trí và phê phán xã hội. Việc tìm hiểu những điểm tương đồng và khác biệt này sẽ giúp tăng cường sự hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau giữa hai dân tộc.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Nghiên Cứu Truyện Cười Hàn Việt

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng về mặt lý luận và thực tiễn. Về mặt lý luận, kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ và hệ thống hóa những lý thuyết cơ bản về hội thoại và phép lịch sự. Vận dụng lí thuyết hội thoại, phép lịch sự để mở rộng nghiên cứu, so sánh đối chiếu với các ngôn ngữ khác tại Việt Nam. Đặc biệt là hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại, phép lịch sự trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt. Về mặt thực tiễn, luận văn là công trình vận dụng lý thuyết hội thoại để đối chiếu ngôn ngữ tại Việt Nam, cụ thể là giữa tiếng Hàn và tiếng Việt.

6.1. Ứng dụng trong giảng dạy và học tập ngôn ngữ

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng trong việc giảng dạy và học tập ngôn ngữ. Giáo viên có thể sử dụng truyện cười để minh họa các khái niệm ngữ dụng học và giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn hóa của các quốc gia khác nhau. Học sinh có thể sử dụng truyện cười để rèn luyện kỹ năng đọc hiểu và giao tiếp, cũng như để phát triển khả năng tư duy phản biện.

6.2. Hướng nghiên cứu giao tiếp gián tiếp trong truyện cười

Trong tương lai, có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu bằng cách xem xét đến các yếu tố khác ảnh hưởng đến sự hài hước trong truyện cười, như yếu tố tâm lý, yếu tố xã hội và yếu tố chính trị. Cũng có thể nghiên cứu so sánh truyện cười của nhiều quốc gia khác nhau để tìm ra những quy luật chung và riêng của sự hài hước. Hơn nữa, việc nghiên cứu giao tiếp gián tiếp trong truyện cười cũng là một hướng đi đầy tiềm năng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh giao tiếp hiện đại, việc hiểu và vận dụng các phương châm hội thoại cùng phép lịch sự đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao hiệu quả giao tiếp. Luận văn “Đối chiếu hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại và phép lịch sự trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt” tập trung nghiên cứu hiện tượng vi phạm các phương châm hội thoại gồm lượng, chất, quan hệ, cách thức và đa phương châm, cùng với phép lịch sự trong truyện cười của hai ngôn ngữ này. Nghiên cứu khảo sát 120 mẩu truyện cười tiếng Hàn và 120 mẩu truyện cười tiếng Việt, thu thập số liệu thống kê tỉ lệ vi phạm các phương châm nhằm làm rõ cơ chế tạo tiếng cười và đặc trưng văn hóa giao tiếp của hai dân tộc.

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích, thống kê và đối chiếu các hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại và phép lịch sự trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt, từ đó chỉ ra điểm tương đồng và dị biệt, đồng thời giải thích mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy của người Hàn và người Việt. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các lượt lời có hiện tượng vi phạm trong 240 mẩu truyện cười, được thu thập từ các tuyển tập truyện cười uy tín của hai nước. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ góp phần làm sáng tỏ lý thuyết ngữ dụng học mà còn hỗ trợ việc giảng dạy ngoại ngữ, dịch thuật và nâng cao nhận thức về giao tiếp hiệu quả qua các biểu hiện ngôn ngữ hài hước.

Theo kết quả thống kê, tỉ lệ vi phạm đa phương châm chiếm khoảng 30% trong truyện cười tiếng Hàn và 33,34% trong truyện cười tiếng Việt, tiếp theo là vi phạm phương châm chất (20,83% và 27,5%), quan hệ (21,67% và 13,33%), lượng (6,67% và 8,33%), cách thức (2,5% ở cả hai ngôn ngữ) và phép lịch sự (18,33% và 15%). Những số liệu này phản ánh rõ nét cách thức người Hàn và người Việt sử dụng vi phạm phương châm như một chiến lược giao tiếp nhằm tạo hiệu quả hài hước và thể hiện đặc trưng văn hóa riêng biệt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai lý thuyết ngữ dụng học chủ đạo: lý thuyết phương châm hội thoại của Grice (1975) và lý thuyết phép lịch sự của Leech (1983). Lý thuyết phương châm hội thoại gồm bốn phương châm cơ bản: lượng (quantity), chất (quality), quan hệ (relation) và cách thức (manner), cùng với hiện tượng đa phương châm khi vi phạm đồng thời nhiều phương châm. Lý thuyết này giúp phân tích cách thức người nói vi phạm các quy tắc hội thoại nhằm tạo ra hàm ý và tiếng cười.

Lý thuyết phép lịch sự của Leech dựa trên nguyên tắc cân bằng lợi ích và thiệt hại giữa người nói và người nghe, với sáu phương châm lịch sự: khéo léo, hào hiệp, tán thưởng, khiêm tốn, tán đồng và cảm thông. Lý thuyết này giúp giải thích các biểu hiện lịch sự và vi phạm lịch sự trong giao tiếp, đặc biệt trong các tình huống hài hước.

Ba khái niệm chính được sử dụng trong nghiên cứu gồm:

• Phương châm hội thoại: các quy tắc ngầm trong giao tiếp nhằm đảm bảo sự hợp tác và hiệu quả trong trao đổi thông tin.
• Phép lịch sự: các chiến lược ngôn ngữ nhằm duy trì sự hài hòa và tôn trọng trong quan hệ xã hội.
• Hiện tượng vi phạm: hành vi cố ý hoặc vô ý không tuân thủ các phương châm hoặc phép lịch sự, tạo ra hàm ý hoặc hiệu quả giao tiếp đặc biệt.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thu thập, phân loại, miêu tả, phân tích và thống kê định lượng kết hợp với so sánh đối chiếu. Nguồn dữ liệu gồm 120 truyện cười tiếng Hàn và 120 truyện cười tiếng Việt, được lựa chọn theo chủ đề gia đình, bạn bè, tình yêu và xã hội, bao phủ các không gian giao tiếp đa dạng như gia đình, trường học, bệnh viện, chợ, công sở, v.v.

Cỡ mẫu gồm 240 mẩu truyện cười, được chọn lọc kỹ lưỡng từ các tuyển tập uy tín nhằm đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi xác suất theo tiêu chí chủ đề và tính đa dạng ngữ cảnh. Phân tích dữ liệu dựa trên lý thuyết của Grice và Leech, kết hợp thống kê tần suất vi phạm từng phương châm và phép lịch sự bằng công cụ tính phần trăm trực tuyến.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian từ năm 2021 đến 2023, bao gồm các giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích, thống kê và đối chiếu. Kết quả được trình bày qua các bảng tần suất vi phạm phương châm và phép lịch sự, giúp minh họa rõ ràng các hiện tượng nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỉ lệ vi phạm đa phương châm cao nhất: Vi phạm đa phương châm chiếm 30% trong truyện cười tiếng Hàn và 33,34% trong truyện cười tiếng Việt, cho thấy đây là chiến lược phổ biến nhất để tạo tiếng cười.
2. Vi phạm phương châm chất và quan hệ: Phương châm chất bị vi phạm 20,83% ở tiếng Hàn và 27,5% ở tiếng Việt; phương châm quan hệ bị vi phạm 21,67% ở tiếng Hàn và 13,33% ở tiếng Việt. Điều này phản ánh sự khác biệt trong cách thức người Hàn và người Việt sử dụng thông tin sai lệch hoặc không liên quan để gây hài hước.
3. Vi phạm phương châm lượng và cách thức: Tỉ lệ vi phạm phương châm lượng là 6,67% (Hàn) và 8,33% (Việt), trong khi phương châm cách thức đều chiếm 2,5% ở cả hai ngôn ngữ, cho thấy mức độ vi phạm thấp hơn nhưng vẫn đóng vai trò trong cơ chế hài hước.
4. Vi phạm phép lịch sự: Tỉ lệ vi phạm phép lịch sự là 18,33% trong truyện cười tiếng Hàn và 15% trong truyện cười tiếng Việt, cho thấy việc phá vỡ các chuẩn mực lịch sự cũng là một yếu tố quan trọng trong việc tạo ra tiếng cười.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của việc vi phạm đa phương châm và các phương châm khác trong truyện cười xuất phát từ mục đích tạo ra sự bất ngờ, mâu thuẫn và hài hước trong giao tiếp. Việc vi phạm phương châm chất thường liên quan đến việc nói điều không đúng sự thật hoặc phóng đại, tạo ra hiệu ứng hài hước thông qua sự phi lý. Vi phạm phương châm quan hệ thể hiện qua việc chuyển chủ đề đột ngột hoặc trả lời không liên quan, gây bất ngờ cho người nghe.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả này phù hợp với quan điểm rằng vi phạm phương châm hội thoại là chiến lược phổ biến trong truyện cười để tạo ra hàm ý và tiếng cười. Sự khác biệt về tỉ lệ vi phạm giữa tiếng Hàn và tiếng Việt phản ánh đặc trưng văn hóa và tư duy giao tiếp riêng biệt của hai dân tộc. Ví dụ, người Việt có xu hướng vi phạm phương châm chất nhiều hơn, thể hiện sự phóng đại và châm biếm sâu sắc hơn, trong khi người Hàn có tỉ lệ vi phạm phương châm quan hệ cao hơn, phản ánh cách thức giao tiếp tập trung vào mối quan hệ xã hội.

Vi phạm phép lịch sự trong truyện cười cũng được giải thích là nhằm mục đích tạo ra sự hài hước thông qua việc phá vỡ các chuẩn mực xã hội, đồng thời phản ánh các giá trị văn hóa về cách ứng xử và tôn trọng trong giao tiếp. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỉ lệ vi phạm từng phương châm và phép lịch sự trong hai ngôn ngữ, giúp minh họa rõ ràng sự khác biệt và tương đồng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy ngữ dụng học trong đào tạo ngoại ngữ: Động từ hành động “tích hợp” kiến thức về phương châm hội thoại và phép lịch sự vào chương trình học tiếng Hàn và tiếng Việt nhằm nâng cao năng lực giao tiếp thực tế của người học. Thời gian thực hiện trong vòng 1-2 năm, chủ thể là các trường đại học và trung tâm ngoại ngữ.
2. Phát triển tài liệu giảng dạy dựa trên truyện cười: “Sử dụng” truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt làm công cụ giảng dạy để minh họa các hiện tượng vi phạm phương châm và phép lịch sự, giúp người học hiểu sâu sắc hơn về văn hóa và giao tiếp. Chủ thể thực hiện là các nhà biên soạn giáo trình và giảng viên ngoại ngữ.
3. Tổ chức các hội thảo, tọa đàm về ngữ dụng học và giao tiếp hài hước: “Khuyến khích” các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên tham gia trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và kết quả nghiên cứu nhằm nâng cao nhận thức về vai trò của vi phạm phương châm và phép lịch sự trong giao tiếp. Thời gian tổ chức định kỳ hàng năm.
4. Ứng dụng kết quả nghiên cứu trong dịch thuật và giao tiếp đa văn hóa: “Áp dụng” các phát hiện về vi phạm phương châm và phép lịch sự để cải thiện chất lượng dịch thuật và giao tiếp trong môi trường đa văn hóa, đặc biệt trong các lĩnh vực truyền thông, quảng bá văn hóa và du lịch. Chủ thể là các công ty dịch thuật, tổ chức văn hóa và giáo dục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và giảng viên ngành ngôn ngữ học, đặc biệt ngôn ngữ học so sánh đối chiếu: Giúp hiểu sâu về lý thuyết phương châm hội thoại và phép lịch sự, cũng như cách vận dụng trong phân tích ngôn ngữ hài hước.
2. Người học và giảng dạy tiếng Hàn và tiếng Việt: Cung cấp kiến thức thực tiễn về cách sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp hài hước, hỗ trợ nâng cao kỹ năng giao tiếp và hiểu văn hóa.
3. Chuyên gia dịch thuật và biên tập viên: Hỗ trợ trong việc nhận diện và xử lý các hiện tượng vi phạm phương châm và phép lịch sự khi dịch thuật, đảm bảo giữ nguyên hiệu quả hài hước và ý nghĩa văn hóa.
4. Nhà nghiên cứu văn hóa và giao tiếp đa văn hóa: Cung cấp dữ liệu và phân tích về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy trong giao tiếp hài hước, phục vụ cho các nghiên cứu liên ngành.

Câu hỏi thường gặp

1. Hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại là gì?
   Hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại là hành vi không tuân thủ các quy tắc về lượng, chất, quan hệ hoặc cách thức trong giao tiếp nhằm tạo ra hàm ý hoặc hiệu quả giao tiếp đặc biệt, thường được sử dụng trong truyện cười để gây tiếng cười.

2. Tại sao vi phạm phép lịch sự lại xuất hiện trong truyện cười?
   Vi phạm phép lịch sự trong truyện cười nhằm tạo ra sự bất ngờ, phá vỡ chuẩn mực xã hội, từ đó gây hài hước và phản ánh các giá trị văn hóa về cách ứng xử, đồng thời giúp người đọc suy ngẫm về các mối quan hệ xã hội.

3. Phương châm đa phương châm là gì và tại sao nó chiếm tỉ lệ cao?
   Phương châm đa phương châm là hiện tượng vi phạm đồng thời nhiều phương châm hội thoại trong một lượt lời. Nó chiếm tỉ lệ cao vì tạo ra hiệu quả hài hước phức tạp, khiến người nghe phải suy luận nhiều lớp hàm ý, tăng tính hấp dẫn của truyện cười.

4. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy ngoại ngữ?
   Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng bằng cách tích hợp truyện cười và phân tích vi phạm phương châm, phép lịch sự vào bài giảng, giúp người học hiểu sâu sắc hơn về ngữ dụng học và văn hóa giao tiếp, từ đó nâng cao kỹ năng giao tiếp thực tế.

5. Điểm khác biệt chính giữa vi phạm phương châm hội thoại trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt là gì?
   Điểm khác biệt chính là tỉ lệ vi phạm phương châm chất cao hơn trong truyện cười tiếng Việt, phản ánh xu hướng phóng đại và châm biếm sâu sắc, trong khi truyện cười tiếng Hàn có tỉ lệ vi phạm phương châm quan hệ cao hơn, thể hiện sự tập trung vào mối quan hệ xã hội và sự liên quan trong giao tiếp.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại và phép lịch sự trong truyện cười tiếng Hàn và tiếng Việt, với tỉ lệ vi phạm đa phương châm chiếm ưu thế nhất.
• Vi phạm các phương châm và phép lịch sự được sử dụng như chiến lược giao tiếp nhằm tạo hiệu quả hài hước và phản ánh đặc trưng văn hóa của hai dân tộc.
• Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ lý thuyết ngữ dụng học, đồng thời hỗ trợ việc giảng dạy ngoại ngữ, dịch thuật và giao tiếp đa văn hóa.
• Đề xuất tích hợp kiến thức về vi phạm phương châm và phép lịch sự vào giảng dạy, phát triển tài liệu và tổ chức các hoạt động nghiên cứu chuyên sâu.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng nghiên cứu sang các thể loại văn học khác và ứng dụng thực tiễn trong đào tạo và giao tiếp đa văn hóa.

Hãy khám phá sâu hơn về ngữ dụng học và áp dụng những kiến thức này để nâng cao hiệu quả giao tiếp và hiểu biết văn hóa trong môi trường đa ngôn ngữ!

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu câu chuyện thường là cái cớ và kết thúc câu chuyện thường mang tính chất đột biến và tạo ra tiếng cười cho câu chuyện; nội dung của hàm ý liên quan đến đề tài, tiếng cười của truyện dân gian thực chất là tiếng cười luân lý, phản đối cái ác và hướng đến cái thiện… Bên cạnh đó, tác giả Hoàng Đăng Trị (2015) với bài nghiên cứu “Tìm hiểu trường nghĩa biểu vật trong truyện cười dân gian Việt Nam”, trên cơ sở phân tích nghĩa biểu vật, tác giả tìm ra mối quan hệ của nghĩa biểu vật với nội dung phản ánh của truyện cười Việt Nam; lối suy nghĩ về cách gọi tên của người Việt, qua đó thấy được những nét đặc trưng văn hóa của người Việt xưa và đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân gian của con người Việt Nam. Nghiên cứu về “các biện pháp gây cười trong truyện cười dân gian Việt Nam (trên quan điểm ngữ dụng học)” của tác giả Nguyễn Thị Tuyển (2016); Hoàng Ngọc Diệp (2021) nghiên cứu với đề tài “cấu tạo và phương thức thể hiện tiếng cười của truyện cười hiện đại Việt Nam”; các tác giả đã phân tích và chỉ ra các biểu hiện cụ thể của việc vi phạm các quy tắc sử dụng ngôn ngữ trong truyện cười như: vi phạm quy tắc chiếu vật, vi phạm quy tắc lập luận, đồng thời cho thấy các giá trị gây cười của việc phá vỡ các quy tắc dụng học trong truyện cười dân gian Việt Nam; chỉ ra cơ chế cấu tạo, mô tả, phân tích đặc điểm của truyện cười, lý giải các phương thức gây cười trong truyện cười hiện đại Việt Nam. Thông qua đó, góp phần xác định vị trí, vai trò và giá trị của truyện cười hiện đại trong việc phát triển nền văn hoá, hình ảnh con người 10 Việt Nam. Đồng thời, làm sáng tỏ một số đặc trưng ngôn ngữ, phản ánh các giá trị văn hoá tinh thần của người Việt: tính “trạng” hóm hỉnh trong hoạt động giao tiếp, tiếng cười Việt Nam xuất hiện mọi lúc, mọi nơi; tiếng cười trong truyện cười thể hiện trí tuệ, uyên bác trong lối chơi chữ, lối nói ẩn ý, vòng vo; dùng tiếng cười để phê phán những thói xấu, những hành vi phi đạo đức bằng cách nói nhẹ nhàng nhưng cũng thể hiện tính châm biếm sâu sắc, mang tính nhân văn thể hiện trong truyện cười hiện đại Việt Nam.

Hay các tác giả Liêu Thị Thanh Nhàn, Trần Văn Tư, Nguyễn Anh Thành, Nguyễn Thị Thanh Xuân (2023, tr. 726 - 738) cũng đã nghiên cứu truyện cười Việt Nam dưới góc nhìn ngữ dụng học, từ đó chỉ ra được cơ chế gây cười trong truyện thông qua hiện tượng vi phạm các phương châm hội thoại và các hành vi ngôn ngữ. Hướng nghiên cứu liên quan đến truyện cười dưới góc độ ngữ dụng trong so sánh đối chiếu giữa các ngôn ngữ a. Ở Hàn Quốc Chúng tôi tìm thấy bài nghiên cứu của Sakhabutdinova Luiza (2016) “한국과 우즈베키스탄 시트콤에 나타난 유머 담화의 특성에 대한 연구” (Nghiên cứu về đặc điểm của diễn ngôn hài hước trong hài kịch Hàn Quốc và Uzbekistan) tập trung vào nghiên cứu cơ chế gây cười, để làm rõ đặc điểm của các đoạn hội thoại hài hước trong tiếng Hàn và tiếng Uzbek thông qua các tập phim hài.

Nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù mọi người đều có khả năng cảm nhận tính chung của hài hước, nhưng ngữ cảnh và đặc điểm sử dụng hài hước có thể khác nhau theo vùng văn hóa. Yếu tố hài hước có thể thực hiện nhiều chức năng và thể hiện nhiều khía cạnh của tính cách con người. Kang So Chon và Jiang Xiaoqian (2019) với đề tài “한국 假面劇과 중국 儺戲에 나타난 언어적 유머에 관한 연구” (Nghiên cứu về sự ngôn ngữ hài hước thể hiện trong nhạc kịch mặt nạ Hàn Quốc và Trung Quốc) nghiên cứu về biểu hiện ngôn ngữ hài hước trong nghệ thuật mặt nạ Hàn Quốc và Trung Quốc được xác định thông qua việc phân tích các lời thoại của các nhân vật trong các vở kịch mặt nạ ở hai quốc gia. Phần lớn được sử dụng là ngôn ngữ tục tĩu và lối chơi chữ, chứa đựng yếu tố châm biếm và mưu trí trong cách sử dụng ngôn ngữ.

Hơn nữa, việc sử dụng đồng âm, từ cùng âm cuối và câu đố đã được sử dụng dựa trên các đặc điểm ngôn ngữ của tiếng Hàn và tiếng Trung. Bài nghiên cứu làm cơ sở cơ bản để hiểu về nhận thức về hài hước trong văn học truyền thống của cả hai nước. Jang Yo (2023) có công trình nghiên cứu với đề tài “중.한 유머 번역 전략 연구: 중국 코미디 쇼? Rock & Roast?의 자막을 11 중심으로” (Nghiên cứu chiến lược dịch hài Trung - Hàn: Tập trung vào phụ đề của chương trình hài Trung Quốc “Rock & Roast”) với mục đích nghiên cứu cách dịch thuật để tạo ra hiệu quả hài hước trong việc chuyển từ ngôn ngữ gốc sang ngôn ngữ dịch và mong muốn giữ lại tác động của ngôn ngữ hài hước đối với người đọc. Nhận thấy tầm quan trọng của ngôn ngữ hài hước trong cuộc sống, song nghiên cứu về khía cạnh dịch thuật của ngôn ngữ hài hước vẫn còn ít.

Yếu tố hài hước có sự đa dạng về ngôn ngữ và văn hóa, gây khó khăn cho quá trình dịch thuật để đạt được hiệu quả. Từ đó bài nghiên góp phần lớn trong ngành ngôn ngữ nói chung và lĩnh vực dịch thuật nói riêng. Ở Việt Nam Huỳnh Thị Hoài (2008) “A pragmatic study on some factors causing laughter in english and vietnamese funny stories” (Phân tích một số yếu tố gây cười trong các truyện hài ngắn tiếng Anh và tiếng Việt theo quan điểm ngữ dụng học) đã chỉ ra được các yếu tố gây cười trong truyện cười của hai ngôn ngữ dựa theo quan điểm của Austin (1955) về lý thuyết hành động lời nói gián tiếp. Ngoài ra còn có công trình nghiên cứu của tác giả Trần Văn Tư (2021) với đề tài “Đối chiếu hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại trong truyện cười Trung Quốc và Việt Nam” cũng đã ứng dụng lý thuyết cộng tác hội thoại của Grice (1975) để miêu tả, phân tích các hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại trong truyện cười Trung Quốc và Việt Nam, tìm ra được những nét tương đồng và dị biệt về hiện tượng vi phạm phương châm hội thoại trong truyện cười của hai ngôn ngữ.

Hay “The types of jokes in view of language ambiguity (illustrated by the Vietnamese and English languages)” (Các kiểu loại truyện cười do mơ hồ ngôn ngữ (minh họa bằng ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Anh)) của Trần Thủy Vịnh (2015) đã cho thấy sự mơ hồ của ngôn ngữ đóng vai trò tích cực và giúp người nói và người nghe thực hiện giao tiếp một cách hiệu quả và tạo ra tiếng cười bằng những câu đùa ngắn gọn nhưng tinh tế và mang đầy phẩm chất nghệ thuật. Bài viết phân tích những đặc điểm của sự mơ hồ trong ngôn ngữ như một “phương tiện” để tạo nên sự hài hước trong các câu đùa trong truyện cười bằng tiếng Việt và tiếng Anh; đồng thời xem xét các loại câu đùa do sự mơ hồ của ngôn ngữ gây ra và cân nhắc khả năng sử dụng chúng trong việc dạy/ học một ngôn ngữ nước ngoài. Ngoài ra chúng tôi cũng tìm thấy công trình nghiên cứu “Comparative study of humor mechanisms in Korean and Vietnamese” (Đối chiếu cơ chế gây cười trong tiếng Hàn và tiếng Việt) của tác giả Hoàng Thị Kim Dung (2020) mục đích của nghiên cứu này là phân loại cơ chế gây cười một cách đơn giản và rõ ràng để có thể sử dụng và vận dụng so sánh việc sử dụng cơ chế gây cười giữa tiếng Hàn và tiếng Việt, phân loại 2.072 ngữ liệu trong tiếng Hàn và tiếng Việt; 12 tìm ra điểm tương đồng và dị biệt trong cơ chế tạo ra tiếng cười ở hai ngôn ngữ. Về tình hình nghiên cứu liên quan đến “Phép lịch sự” 1.

Trên thế giới “Lý thuyết lịch sự” Lakoff (1973), Brown và Levinson (1987), Leech (1983) phát triển, đều nhấn mạnh quan điểm “lịch sự” trong lý thuyết về ngữ dụng học. Nhà ngôn ngữ học Lakoff - Người tiên phong cho lý thuyết lịch sự hiện đại, theo Lakoff lịch sự là phương tiện để giảm thiểu sự xung đột trong diễn ngôn, đề xuất hai quy tắc sử dụng ngôn ngữ: Quy tắc diễn đạt rõ ràng và quy tắc lịch sự. Dựa trên các nguyên tắc hợp tác của Grice, “lý thuyết lịch sự” được đề xuất bởi Geoffrey Leech vào năm 1983 trong cuốn sách “Principles of Pragmatics” (Nguyên tắc ngữ ngữ học ứng dụng). Dựa trên khái niệm “thiệt” (cost) và lợi (benefit) giữa người nói và người nghe, theo Leech thì siêu quy tắc lịch sự của ông gồm 6 phương châm lịch sự lớn và một số phương châm phụ khác: phương châm khéo léo, phương châm rộng rãi, phương châm khiêm tốn, phương châm tán thưởng, phương châm tán đồng và phương châm thiện cảm.

Khái niệm “thể diện” của Goffman được Brown và Levinson vận dụng để xây dựng lý thuyết về lịch sự với cách hiểu: “Thể diện là hình ảnh của bản thân trước người khác” (public self-image), khái niệm về thể diện (face), gồm thể diện âm tính (negative face) và thể diện dương tính (positive face)., và Scollon, SW (1995) nổi tiếng với cuốn sách mang tính cách mạng về giao tiếp đa văn hóa - “Intercultural communication: a discourse approach”. Tư duy lịch sự của họ xoay quanh khái niệm “tương tác bằng lời nói” và theo Scollon, R., và Scollon, SW thì lịch sự bao gồm: hệ thống lịch sự đoàn kết, hệ thống lịch sự tôn trọng, cũng như hệ thống lịch sự phân cấp. Yule (1997) cho rằng lịch sự với tư cách là phương tiện giữ gìn thể diện cho đối tác giao tiếp. Ở Hàn Quốc Bàn về vấn đề lịch sự trong tiếng Hàn, khởi đầu cho vấn đề “lịch sự” trong tiếng Hàn bắt đầu từ công trình của Cho Joon Hak (1980) và sau đó là các công trình của Im Young Hoe (1990), Kim Hae Sook (1991), Jeon Hye Young (1995), Kim Sun Hoe (1996), Lee Won Pyo (1996), No Eun Hoe (1999), Gu Hyeon Jeong (2001, 2004), Jeon Hye Young (2004), Jeon Jeong Mi (2007) và nhiều nghiên cứu khác.

Chúng tôi tìm thấy một số nghiên cứu nổi tiếng như: Jeon Hye Young (2004), “한국어 공손표현의 의미” (Ý nghĩa của biểu hiện lịch sự trong tiếng Hàn) cho thấy rằng biểu hiện “lịch sự” trong 13 diễn đạt tiếng Hàn rất quan trọng và cần thiết. Diễn đạt lịch sự trong tiếng Hàn, sử dụng đa dạng từ vựng (kính ngữ), ngữ pháp và phụ thuộc vào ngữ cảnh. Ngoài ra bài nghiên cứu còn tìm hiểu về cơ sở ngữ nghĩa của diễn đạt lịch sự. Năm 2005, Jeon Hye Young tiếp tục với bài nghiên cứu về lịch sự với chủ đề “한국어 공손표현의 교육 방안” (Phương pháp giảng dạy biểu hiện lịch sự trong tiếng Hàn).