Luận văn thạc sĩ về ngôn ngữ học đối chiếu thuật ngữ xây dựng giữa tiếng Việt và tiếng Hàn

Khám phá luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học đối chiếu về thuật ngữ xây dựng trong tiếng Việt và tiếng Hàn, phân tích và so sánh chi tiết.

• Tác giả: Vũ Thị Hằng
• Người hướng dẫn: GS. Trần Trí Dõi
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: So Sánh Thuật Ngữ Xây Dựng Trong Tiếng Việt Và Tiếng Hàn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Khái niệm thuật ngữ
• 1.2. Tiêu chuẩn của thuật ngữ
• 1.3. Phân biệt thuật ngữ với một số khái niệm khác
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO TNXD TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG HÀN
• 2.1. Đặc điểm cấu tạo TNXD trong tiếng Việt
• 2.2. Đặc điểm cấu tạo TNXD trong tiếng Hàn
• 2.3. Đối chiếu đặc điểm cấu tạo TNXD trong tiếng Việt và tiếng Hàn
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU CON ĐƯỜNG HÌNH THÀNH TNXD TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG HÀN
• 3.1. Con đường hình thành TNXD trong tiếng Việt
• 3.2. Con đường hình thành TNXD trong tiếng Hàn
• 3.3. Đối chiếu con đường hình thành TNXD trong tiếng Việt và tiếng Hàn
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thuật ngữ xây dựng

Thuật ngữ xây dựng là một phần quan trọng trong ngôn ngữ chuyên ngành, phản ánh các khái niệm, sự vật và hiện tượng trong lĩnh vực xây dựng. Việc nghiên cứu thuật ngữ xây dựng trong tiếng Việt và tiếng Hàn không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc chuẩn hóa và phát triển hệ thống thuật ngữ trong ngành. Nghiên cứu này nhằm chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ, từ đó tạo cơ sở cho việc giao tiếp và hợp tác trong lĩnh vực xây dựng giữa Việt Nam và Hàn Quốc.

1.1. Khái niệm và vai trò của thuật ngữ

Khái niệm thuật ngữ được định nghĩa là từ hoặc cụm từ dùng để chỉ một khái niệm cụ thể trong một lĩnh vực chuyên môn. Trong ngành xây dựng, thuật ngữ xây dựng đóng vai trò quan trọng trong việc truyền đạt thông tin chính xác và hiệu quả. Việc sử dụng đúng thuật ngữ không chỉ giúp nâng cao chất lượng công việc mà còn đảm bảo sự hiểu biết chung giữa các bên liên quan. Nghiên cứu về thuật ngữ xây dựng trong tiếng Việt và tiếng Hàn sẽ giúp phát hiện ra những điểm khác biệt trong cách sử dụng và cấu tạo từ ngữ, từ đó cải thiện khả năng giao tiếp trong môi trường làm việc đa ngôn ngữ.

II. Đặc điểm cấu tạo thuật ngữ xây dựng

Đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ xây dựng trong tiếng Việt và tiếng Hàn có nhiều điểm khác biệt. Trong tiếng Việt, thuật ngữ xây dựng thường được hình thành từ các từ đơn hoặc cụm từ, trong khi đó, tiếng Hàn lại có xu hướng sử dụng các từ ghép phức tạp hơn. Việc phân tích cấu tạo từ ngữ giúp nhận diện được cách thức hình thành và phát triển của thuật ngữ trong từng ngôn ngữ. Điều này không chỉ có ý nghĩa lý thuyết mà còn có giá trị thực tiễn trong việc biên soạn từ điển và tài liệu chuyên ngành.

2.1. Cấu tạo từ trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt, thuật ngữ xây dựng thường được cấu tạo từ các thành tố đơn giản, dễ hiểu. Các từ này có thể là từ đơn hoặc từ ghép, phản ánh rõ ràng khái niệm mà chúng đại diện. Ví dụ, từ 'công trình' là một từ ghép, trong đó 'công' và 'trình' đều có nghĩa riêng, nhưng khi kết hợp lại tạo thành một khái niệm mới trong lĩnh vực xây dựng. Việc sử dụng các từ vựng xây dựng này không chỉ giúp người sử dụng dễ dàng hiểu được nội dung mà còn tạo sự đồng nhất trong giao tiếp chuyên môn.

2.2. Cấu tạo từ trong tiếng Hàn

Ngược lại, trong tiếng Hàn, thuật ngữ xây dựng thường được hình thành từ các từ ghép phức tạp hơn, với nhiều thành tố kết hợp. Điều này phản ánh sự phong phú và đa dạng trong cách diễn đạt khái niệm trong ngôn ngữ này. Ví dụ, một thuật ngữ có thể bao gồm nhiều thành phần, mỗi thành phần mang một ý nghĩa riêng, nhưng khi kết hợp lại sẽ tạo ra một khái niệm cụ thể trong ngành xây dựng. Sự khác biệt này không chỉ ảnh hưởng đến cách hiểu mà còn đến cách sử dụng trong thực tiễn, đặc biệt trong các dự án hợp tác quốc tế.

III. Con đường hình thành thuật ngữ xây dựng

Con đường hình thành thuật ngữ xây dựng trong tiếng Việt và tiếng Hàn có nhiều điểm tương đồng và khác biệt. Cả hai ngôn ngữ đều có sự vay mượn từ các ngôn ngữ khác, nhưng cách thức và quy trình vay mượn lại khác nhau. Trong tiếng Việt, việc vay mượn thường diễn ra từ các ngôn ngữ phương Tây, trong khi tiếng Hàn lại có xu hướng vay mượn từ tiếng Nhật và tiếng Trung. Điều này không chỉ phản ánh sự phát triển của từng ngôn ngữ mà còn cho thấy sự ảnh hưởng của văn hóa và lịch sử đến việc hình thành thuật ngữ.

3.1. Con đường hình thành trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt, thuật ngữ xây dựng thường được hình thành qua quá trình vay mượn từ các ngôn ngữ khác, đặc biệt là tiếng Anh. Việc này diễn ra khi có sự phát triển của công nghệ và kỹ thuật mới, yêu cầu phải có các thuật ngữ mới để phản ánh các khái niệm hiện đại. Ngoài ra, việc tạo ra các thuật ngữ mới từ các từ gốc cũng diễn ra phổ biến, giúp làm phong phú thêm hệ thống thuật ngữ trong ngành xây dựng. Sự phát triển này không chỉ giúp nâng cao chất lượng công việc mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc giao tiếp trong môi trường quốc tế.

3.2. Con đường hình thành trong tiếng Hàn

Trong tiếng Hàn, quá trình hình thành thuật ngữ xây dựng cũng tương tự, nhưng có sự khác biệt trong nguồn gốc vay mượn. Các thuật ngữ thường được hình thành từ tiếng Nhật và tiếng Trung, phản ánh sự ảnh hưởng của các nền văn hóa này trong lịch sử. Bên cạnh đó, việc tạo ra các thuật ngữ mới từ các từ gốc cũng diễn ra, nhưng thường có sự kết hợp giữa các thành tố để tạo ra các từ ghép phức tạp hơn. Điều này không chỉ giúp làm phong phú thêm ngôn ngữ mà còn tạo ra sự đa dạng trong cách diễn đạt khái niệm trong ngành xây dựng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thuật ngữ xây dựng (TNXD) đóng vai trò thiết yếu trong việc chuẩn hóa ngôn ngữ chuyên ngành, góp phần nâng cao hiệu quả giao tiếp và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực xây dựng. Theo khảo sát, luận văn đã thu thập và phân tích 4.230 TNXD trong tiếng Việt và 4.520 TNXD trong tiếng Hàn, tập trung vào đặc điểm cấu tạo và con đường hình thành của các thuật ngữ này. Vấn đề nghiên cứu xuất phát từ nhu cầu hợp tác ngày càng tăng giữa các doanh nghiệp xây dựng Việt Nam và Hàn Quốc, đòi hỏi sự chuẩn hóa thuật ngữ để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả trong trao đổi kỹ thuật.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ đặc điểm cấu tạo và con đường hình thành TNXD trong hai ngôn ngữ, từ đó chỉ ra điểm tương đồng và khác biệt, góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu thuật ngữ phục vụ công tác dịch thuật, giảng dạy và chuẩn hóa thuật ngữ ngành xây dựng. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong các thuật ngữ thuộc các lĩnh vực xây dựng, quản lý xây dựng, kỹ thuật xây dựng, địa kỹ thuật, xây dựng công trình thủy, kinh tế thủy, quy hoạch xây dựng, hệ thống và thiết bị giao thông, với dữ liệu thu thập từ các từ điển chuyên ngành uy tín trong giai đoạn gần đây.

Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp một hệ thống thuật ngữ chuẩn hóa, hỗ trợ giao tiếp chuyên môn giữa Việt Nam và Hàn Quốc, đồng thời góp phần phát triển ngành thuật ngữ học đối chiếu trong lĩnh vực xây dựng, đáp ứng nhu cầu hội nhập và phát triển kinh tế kỹ thuật của hai quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết thuật ngữ học hiện đại, trong đó có quan điểm của các nhà ngôn ngữ học Xô Viết và Âu Mỹ về khái niệm thuật ngữ gắn liền với khái niệm chuyên môn và chức năng gọi tên chính xác. Thuật ngữ được định nghĩa là từ hoặc cụm từ biểu thị khái niệm chuyên ngành, đảm bảo tính chính xác, hệ thống, đơn nghĩa và tính quốc tế.

Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng gồm:

• Lý thuyết cấu tạo thuật ngữ: Phân tích đơn vị cấu tạo thuật ngữ (ngữ tố) trong tiếng Việt và tiếng Hàn, phân loại thuật ngữ thành từ đơn, từ ghép và cụm từ, đồng thời phân biệt các phương thức cấu tạo từ như ghép chính phụ, ghép đăng lập, ghép phái sinh.

• Lý thuyết con đường hình thành thuật ngữ: Thuật ngữ được hình thành qua bốn con đường chính gồm thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường, tạo thuật ngữ mới dựa trên ngữ liệu sẵn có, vay mượn thuật ngữ tiếng nước ngoài và vay mượn thuật ngữ khoa học liên ngành.

Các khái niệm chính bao gồm: thuật ngữ xây dựng (TNXD), ngữ tố cấu tạo thuật ngữ, phương thức cấu tạo từ, con đường hình thành thuật ngữ, tính chính xác và tính hệ thống của thuật ngữ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp miêu tả để trình bày đặc điểm cấu tạo TNXD trong tiếng Việt và tiếng Hàn, kết hợp phương pháp so sánh đối chiếu nhằm tìm ra điểm tương đồng và khác biệt giữa hai hệ thống thuật ngữ. Phương pháp phân tích thành tố được áp dụng để phân tích các thành phần cấu tạo thuật ngữ, xác định mô hình cấu tạo phổ biến.

Nguồn dữ liệu gồm 4.230 TNXD tiếng Việt và 4.520 TNXD tiếng Hàn được trích xuất từ các từ điển chuyên ngành xây dựng uy tín như Từ điển bách khoa xây dựng (2010), Từ điển TNXD Việt-Hàn (2016), Từ điển thuật ngữ thiết bị xây dựng (2005), v.v. Cỡ mẫu lớn đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả.

Phương pháp thống kê định lượng được sử dụng để phân tích tần suất xuất hiện các loại thuật ngữ theo cấu tạo, nguồn gốc và mô hình cấu tạo. Quá trình nghiên cứu diễn ra trong khoảng thời gian từ năm 2022 đến 2023, với các bước thu thập, phân tích và đối chiếu dữ liệu được thực hiện tuần tự.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ cấu tạo TNXD theo loại hình từ: Trong tiếng Việt, 22,13% TNXD có cấu tạo là từ, trong đó từ đơn tiết chiếm 8,44% và từ đa tiết chiếm 91,56%. Còn lại 77,87% TNXD là cụm từ. Trong tiếng Hàn, tỷ lệ TNXD có cấu tạo là từ thấp hơn, chỉ chiếm 18,89%, còn lại 81,11% là cụm từ.

2. Phân loại từ đa tiết trong tiếng Việt: Trong 857 TNXD từ đa tiết, 87,86% là từ ghép chính phụ, 0,58% từ ghép đăng lập và 11,55% từ ghép ngẫu hợp (mượn từ ngôn ngữ Ấn Âu). Ví dụ từ ghép chính phụ: "bột mẫu", "bơm chìm"; từ ghép ngẫu hợp: "két-xon", "cu-pôn".

3. Mô hình cấu tạo cụm từ trong tiếng Việt: Cụm từ TNXD phổ biến nhất có 3 ngữ tố (40,07%), tiếp theo là 2 ngữ tố (38,95%). Mô hình cấu tạo chủ yếu là chính trước (N1) và phụ sau (N2, N3), thể hiện quan hệ cú pháp thuần Việt. Ví dụ: "quy cách vật liệu", "đèn ánh sáng ban ngày".

4. Nguồn gốc ngữ tố cấu tạo TNXD: Các ngữ tố trong TNXD tiếng Việt có nguồn gốc đa dạng gồm thuần Việt, Hán Việt và mượn từ ngôn ngữ Ấn Âu, thể hiện sự pha trộn và vay mượn trong quá trình phát triển thuật ngữ.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy TNXD trong tiếng Việt và tiếng Hàn đều ưu tiên cấu tạo theo dạng cụm từ, phản ánh đặc điểm loại hình ngôn ngữ đơn lập của tiếng Việt và ngôn ngữ chắp dính của tiếng Hàn. Tỷ lệ TNXD là từ trong tiếng Việt cao hơn tiếng Hàn, có thể do tiếng Việt có xu hướng sử dụng từ ghép chính phụ phổ biến hơn.

Mô hình cấu tạo chính trước phụ sau trong tiếng Việt phù hợp với cấu trúc cú pháp ngôn ngữ, giúp đảm bảo tính hệ thống và dễ hiểu trong chuyên ngành xây dựng. Sự đa dạng nguồn gốc ngữ tố cho thấy ngành xây dựng Việt Nam chịu ảnh hưởng từ nhiều nền văn hóa và kỹ thuật khác nhau, đặc biệt là sự hội nhập quốc tế.

So sánh với các nghiên cứu thuật ngữ trong các ngành khoa học khác, kết quả này khẳng định tính đặc thù của TNXD trong việc kết hợp giữa tính chính xác khoa học và tính dân tộc trong ngôn ngữ. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ TNXD theo loại cấu tạo và bảng so sánh mô hình cấu tạo cụm từ để minh họa rõ nét hơn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ xây dựng song ngữ Việt-Hàn: Xây dựng bộ từ điển thuật ngữ chuẩn, cập nhật thường xuyên, nhằm tăng tính chính xác và đồng nhất trong giao tiếp kỹ thuật. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể: Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với các trường đại học và doanh nghiệp xây dựng.

2. Đào tạo chuyên sâu về thuật ngữ xây dựng cho cán bộ kỹ thuật và dịch thuật: Tổ chức các khóa học, hội thảo nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của thuật ngữ chuẩn trong hợp tác quốc tế. Mục tiêu tăng tỷ lệ sử dụng thuật ngữ chuẩn lên 80% trong 3 năm. Chủ thể: Các trường đại học, trung tâm đào tạo nghề.

3. Phát triển phần mềm hỗ trợ dịch thuật và tra cứu thuật ngữ chuyên ngành: Ứng dụng công nghệ thông tin để tạo công cụ tra cứu nhanh, chính xác, hỗ trợ dịch thuật và nghiên cứu. Thời gian triển khai: 2 năm. Chủ thể: Các công ty công nghệ, viện nghiên cứu ngôn ngữ.

4. Khuyến khích nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ trong các ngành khoa học kỹ thuật khác: Mở rộng phạm vi nghiên cứu để nâng cao chất lượng thuật ngữ chuyên ngành, phục vụ hội nhập quốc tế. Chủ thể: Các viện nghiên cứu, trường đại học. Thời gian: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học và thuật ngữ học: Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực nghiệm phong phú về đối chiếu thuật ngữ xây dựng, hỗ trợ phát triển nghiên cứu chuyên sâu.

2. Giảng viên và sinh viên ngành ngôn ngữ học, dịch thuật: Tài liệu tham khảo hữu ích cho việc giảng dạy và học tập về thuật ngữ học, đặc biệt trong lĩnh vực xây dựng và đối chiếu ngôn ngữ.

3. Chuyên gia và kỹ sư ngành xây dựng: Giúp hiểu rõ về hệ thống thuật ngữ chuẩn, nâng cao hiệu quả giao tiếp kỹ thuật trong hợp tác quốc tế, đặc biệt với đối tác Hàn Quốc.

4. Doanh nghiệp xây dựng và dịch thuật chuyên ngành: Hỗ trợ chuẩn hóa thuật ngữ trong tài liệu kỹ thuật, hợp đồng, báo cáo, giảm thiểu sai sót và hiểu nhầm trong quá trình làm việc.

Câu hỏi thường gặp

1. Thuật ngữ xây dựng là gì và tại sao cần chuẩn hóa?
   Thuật ngữ xây dựng là các từ hoặc cụm từ biểu thị khái niệm chuyên ngành xây dựng. Chuẩn hóa giúp đảm bảo tính chính xác, nhất quán trong giao tiếp kỹ thuật, tránh hiểu nhầm và nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế.

2. Tại sao tỷ lệ TNXD là cụm từ lại cao hơn từ đơn trong tiếng Việt?
   Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, thường sử dụng cụm từ để biểu đạt khái niệm phức tạp, do đó TNXD chủ yếu là cụm từ nhằm đảm bảo tính chính xác và đầy đủ ý nghĩa.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để phân tích TNXD?
   Luận văn sử dụng phương pháp miêu tả, so sánh đối chiếu, phân tích thành tố và thống kê định lượng dựa trên dữ liệu từ các từ điển chuyên ngành uy tín.

4. Có sự khác biệt lớn nào giữa TNXD tiếng Việt và tiếng Hàn không?
   Có, tiếng Hàn có tỷ lệ TNXD là từ thấp hơn và cấu tạo từ theo kiểu chắp dính, trong khi tiếng Việt ưu tiên cấu tạo cụm từ với mô hình chính trước phụ sau, phản ánh đặc điểm loại hình ngôn ngữ khác nhau.

5. Làm thế nào để ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn?
   Kết quả có thể dùng để xây dựng bộ từ điển thuật ngữ chuẩn, đào tạo chuyên môn, phát triển công cụ hỗ trợ dịch thuật và chuẩn hóa tài liệu kỹ thuật, góp phần nâng cao chất lượng hợp tác quốc tế trong ngành xây dựng.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích 4.230 TNXD tiếng Việt và 4.520 TNXD tiếng Hàn, làm rõ đặc điểm cấu tạo và con đường hình thành thuật ngữ trong hai ngôn ngữ.
• TNXD trong tiếng Việt chủ yếu là cụm từ (77,87%), trong khi tiếng Hàn cũng ưu tiên cụm từ nhưng tỷ lệ từ đơn thấp hơn (18,89%).
• Mô hình cấu tạo phổ biến trong tiếng Việt là chính trước phụ sau, phản ánh đặc điểm cú pháp và loại hình ngôn ngữ đơn lập.
• Nguồn gốc ngữ tố đa dạng, bao gồm thuần Việt, Hán Việt và mượn từ ngôn ngữ Ấn Âu, cho thấy sự hội nhập và phát triển của ngành xây dựng.
• Kết quả nghiên cứu góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu thuật ngữ chuẩn, hỗ trợ dịch thuật, giảng dạy và hợp tác quốc tế trong ngành xây dựng.

Next steps: Triển khai xây dựng bộ từ điển thuật ngữ song ngữ, tổ chức đào tạo chuyên môn và phát triển công cụ hỗ trợ dịch thuật.

Các nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ quan quản lý ngành xây dựng cần phối hợp để áp dụng kết quả nghiên cứu, nâng cao chất lượng giao tiếp chuyên ngành và thúc đẩy hợp tác quốc tế hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN Trong chương này, chúng tôi đánh giá các công trình nghiên cứu, phát triển thuật ngữ của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học đi trước để tiếp thu kiến thức về thuật ngữ. Đồng thời trình bày cơ sở lý luận mà luận văn sẽ đi theo, là cơ sở lý thuyết dé thực hiện các bước tiếp theo của nghiên cứu này. Những vấn đề lý thuyết cơ bản về thuật ngữ 1.1 Khái niệm thuật ngữ Cùng với sự phát triển của ngành khoa học Ngôn ngữ học thì thuật ngữ được hình thành và phát triển không ngừng. Công tác nghiên cứu thuật ngữ thu hút rất nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học ở trong nước cũng như trên toàn thế giới.

Ké từ khi thuật ngữ được các nhà nghiên cứu chú ý tới thì rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm thuật ngữ được đưa ra và bàn luận. Trong các tất cả các quan điểm về thuật ngữ trong và ngoải nước đã được đưa ra và bản luận thì chúng tôi thấy được rằng: Đa số các tác giả từ góc nhìn của ngôn ngữ học đã đưa ra định nghĩa thuật ngữ gắn với khái niệm và định nghĩa thuật ngữ gắn với chức năng. Định nghĩa thuật ngữ gắn với khái niệm. Xu hướng nghiên cứu thuật ngữ gắn liền với khái niệm mà nó biểu thị trước hết chúng ta phải nhắc đến quan điểm của các nhà ngôn ngữ học Xô Viết.S đã định nghĩa rằng: “Thudt ngữ là từ hoặc cụm từ của ngôn ngữ chuyên môn (ngôn ngữ khoa học, ngôn ngữ kĩ thudt, .) được sang tạo ra (được tiếp nhận, được vay mượn, .) dé biểu hiện chính xác các khái niệm chuyên môn và biểu thị các đối tượng chuyên môn ” [23; tr.

Năm 1977, tiến sĩ thuật ngữ học V.Đanilencô đã cho 15 rang: “Thuật ngữ dù là từ (ghép hay don) hay cụm từ déu là một ký hiệu mà một khái niệm tương ứng với nó”. “Bản chất của thuật ngữ với tư cách là một khái niệm hoàn toàn không trùng với từ thông thường của ngôn ngữ toàn dân”; “Thuật ngữ gọi tên khái niệm chuyên môn. Đặc trưng khải niệm này là ở chỗ nó không bị mat tính hoàn chỉnh dù nội dung khái niệm được diễn đạt bằng bat kì phương tiện, phương thức nào ” [21; tr12-18] Kế thừa các nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học Xô Viết, các nhà ngôn ngữ học Âu Mỹ cũng xem xét thuật ngữ trong mối quan hệ với khái niệm mà nó biéu đạt.C vào năm 1990 quan niệm rằng: “Định nghĩa về thuật ngữ gắn với sự xác định một khái niệm mà khái niệm này phản ánh một hệ thông mang tính khái niệm hình thành nên nó và phân biệt khái niệm đó với hệ thống” [22, tr. Bên cạnh đó, Oeser E (1992) định nghĩa một thuật ngữ là: “nội tap hợp các khái niệm cua một lĩnh vực chuyên mon” | 27, tr.

Ở Việt Nam, từ những năm 30-40 của thế kỷ XX, tác giả Hoàng Xuân Hãn đã cho rằng thuật ngữ là danh từ khoa học. Sau này, quan điểm thuật ngữ gắn với khái niệm được các nhà Việt ngữ học tiếp tục kế thừa như Nguyễn Văn Tu, Đỗ Hữu Châu, Hoàng Văn Hành, Đái Xuân Ninh, Nguyễn Đức Dân, Nguyễn Quang, Nguyễn Thiện Giáp,. Trong đó, Đỗ Hữu Châu cho răng: “Thuật ngữ không chỉ biểu hiện một khải niệm khoa học mà con chỉ tên một sự vật, một hiện tượng khoa học nhất định, thuật ngữ là những từ chuyên môn được sử dụng trong phạm vi một ngành khoa học, một nghề nghiệp hoặc một ngành kĩ thuật nào đấy. Đặc tính của những từ này là phải cô gang chỉ một nghĩa, biểu 16 thị một khái niệm hay chỉ tên một sự vật, một hiện tượng khoa học, kĩ thuật nhất định ” [26; tr.

Như vậy thì theo xu hướng này, các nhà nghiên cứu đều cho rằng: Thuật ngữ là một từ hay một cụm từ biểu đạt khái niệm của ngành khoa học hoặc một lĩnh vực chuyên môn nào đó. Định nghĩa thuật ngữ gắn với chức năng. Bên cạnh xu hướng nghiên cứu thuật ngữ gắn với khái niệm thì còn có xu hướng nghiên cứu thuật ngữ gắn với chức năng mà chúng biểu hiện. Các nhà ngôn ngữ học đầu tiên đưa ra quan niệm này cũng là các nhà ngôn ngữ học Xô Viết.O đã đưa ra rằng: “Thudt ngữ - day không phải những từ đặc biệt mà chỉ là những từ có chức năng đặc biệt” “Chức năng đặc biệt mà từ với tư cách thuật ngữ đảm nhiệm gọi là chức năng gọi tên ” [9, tr.

Ở Việt Nam cũng có một số nhà ngôn ngữ học cũng kế thừa quan điểm này. Trong đó, Nguyễn Thiện Giáp đã chỉ ra rằng: “Thuật ngữ là những từ và ngữ cô định, có chức năng gọi tên chính xác các khái niệm và các đối tượng trong một phạm vi, một lĩnh vực khoa học chuyên môn ” [6, tr. Như vậy, chúng ta có thé thay rằng, các quan niệm về thuật ngữ thé hiện những góc nhìn toàn diện về công tác nghiên cứu thuật ngữ. Các quan điểm đều tập trung xây dựng hệ thống thuật ngữ khoa học và ứng dụng của thuật ngữ vào thực tiễn.

Trong luận văn này, chúng tôi thống nhất với các nhà ngôn ngữ học Xô Viết và Âu Mỹ về xu hướng định nghĩa thuật ngữ gắn liền với một khái niệm mà nó biểu thị. Như vậy khái niệm thuật ngữ được dùng trong luận văn này được tóm gọn lại như sau: Thudt ngữ là 17 những từ hoặc cụm từ biểu thị khái niệm cua sự vật, hiện tượng hay một ngành khoa học, lĩnh vực chuyên môn nào đó. Tiêu chuẩn của thuật ngữ Khi đã xác định được khái niệm của thuật ngữ là gì, thì dé xay dung được một hệ thống thuật ngữ hoàn chỉnh và không có sự nhằm lẫn trước hết cần đặt ra những tiêu chuẩn của thuật ngữ. Trong những giai đoạn đầu tiên các nhà nghiên cứu đã đưa ra một vài tiêu chí đơn giản, Ray (1963) đưa ra 2 tiêu chí cho thuật ngữ: ngắn gọn và gọi tên một khái niệm trong lĩnh vực chuyên môn.

Tauli (1968) thì cho rằng thuật ngữ có 3 tiêu chí: Mang nghĩa chuyên môn chính xác; ngắn gọn về cả nghĩa và âm tiết; hài âm. 11] Ở Việt Nam, Hoàng Xuân Hãn được coi là người đầu tiên nghiên cứu và xây dựng hệ thống thuật ngữ tiếng Việt. Theo cuỗn Danh tir khoa học được ông viết vào năm 1940 đã đưa ra đặc điểm của danh từ khoa học (thuật ngữ khoa học) là: Đủ, rành mạch và dễ nhớ. Sau đó, tác giả Lưu Vân Lăng (1968) thuật ngữ tiếng Việt phải đảm bảo 4 tiêu chí: Tính chính xác; tính bản ngữ; tính ngắn gọn; tính dễ dùng.

5-6] Sau này, Nguyễn Thiện Giáp cho răng thuật ngữ phải đáp ứng đủ 5 tiêu chí sau: Tính chính xác, tính hệ thống, tính đơn nghĩa, tính quốc tẾ, không mang sắc thái tu từ biéu cảm. 33] Trong luận văn nghiên cứu dưới đây, chúng tôi nhận thấy tất cả các tiêu chí trên là cần thiết cho một hệ thống thuật ngữ. Tuy nhiên, dé xây dựng hệ thống thuật ngữ cho bất cứ một ngành khoa học cụ thể nào cần phải xem xét trên thực tế của ngành khoa học đó và đặc thù chuyên môn. Vì vậy, việc đưa ra các tiêu chí phù hợp cho việc xây dựng hệ thống thuật ngữ cho bất kỳ ngành khoa học nào cũng cần dựa vào đặc thù chuyên môn của ngành khoa học đó.

18 Sau khi nghiên cứu và tổng hợp lại các quan điểm, chúng tôi nhận thấy rằng, thuật ngữ của một ngành khoa học cần đảm bảo các tiêu chí sau đây: Tính khoa học (bao gồm: tính chính xác, tính hệ thống và tính ngăn gọn); tính quốc tế, tính dân tộc. Các tiêu chí này được trình bày cụ thể dưới đây: 1. Tính khoa học: Tính khoa học của thuật ngữ nghĩa là một thuật ngữ phải đảm bảo được tinh chính xác, tính hệ thong và tính ngắn gon. Tính chính xác là tiêu chi đầu tiên cần chú trọng của một hệ thong thuật ngữ vì một thuật ngữ biểu thị một khái niệm khoa học rõ ràng, không gây nhằm lẫn giữa khái niệm khoa học này với một khái niệm khoa học khác.

Theo tác giả Đỗ Hữu Châu, tính chính xác ở đây được xét trên cả phương diện hình thức và ngữ nghĩa của một thuật ngữ. Về mặt hình thức, thuật ngữ phải có sự chặt chẽ và ngắn gọn. Về mặt ngữ nghĩa, tính chính xác của một thuật ngữ được tác giả Lê Khả Kế (1979) đã phân tích rõ: “7 tưởng nhất là thuật ngữ phản ánh được những đặc trưng cơ bản, nội dung cơ bản nhất của khái niệm” [10; tr. Như vậy, mỗi thuật ngữ chỉ biểu thị đúng một khái niệm khoa học mà chúng gọi tên dưới hình thức ngắn gọn và chặt chẽ.

Nhằm tránh sự nhầm lẫn, khái niệm được thê hiện dưới một thuật ngữ phải phù hợp một cách tối đa nhất với số lượng đơn vị cầu tạo một thuật ngữ. Tỉnh hệ thong là tiêu chuan cần thiết tiếp theo được đưa ra. Hệ thống khái niệm của một ngành khoa học hay một lĩnh vực chuyên môn bất ky đều phải được thé hiện dưới hình thức một hệ thống thuật ngữ. Trong hệ thong đó, mỗi thuật ngữ đều đóng vai trò là một yếu tố hình thành nên một hệ thống thuật ngữ và chiếm một vị trí nhất định trong hệ thống đó.

Tác giả Lưu Vân lăng đã bàn về tính hệ thống của thuật ngữ như sau: “Các khái 19 niệm được tổ chức thành hệ thống, có tang, có lớp, có bậc han hoi, có khái niệm hạt nhân làm trung tâm tập hợp các khai niệm thành một trường khải niệm, thành từng nhóm, từng cụm. Mỗi trường khái niệm có thể là một hệ thống con. Mỗi hệ thống khái niệm có một khải niệm hạt nhân ” [13; tr. Như vậy, một hệ thống thuật ngữ luôn mang tính hệ thống.

Trong một hệ thống thuật ngữ lại có những hệ thống nhỏ, trong một hệ thống nhỏ sẽ lại chia thành các hệ thống nhỏ hơn nữa. Tính ngắn gon gan liền với tính chính xác và tính hệ thống của thuật ngữ. Theo Đỗ Hữu Châu, tính ngắn gọn được xem như mặt hình thức của tính chính xác. Về mặt hình thức, thuật ngữ phải ngắn gọn và chặt chẽ.

Dé đảm bảo được tính chính xác thì một thuật ngữ phải không có sự dư thừa về số lượng của yếu tố cấu tạo thuật ngữ. Bên cạnh đó, do mang tính chất định danh nên thuật ngữ phải ngắn gọn, thuật ngữ càng ngắn gọn thì mức độ truyền tải khái niệm càng nhanh và rõ ràng. Những thuật ngữ dài và dư thừa yếu tổ cau tạo thì sẽ dai dong, lỏng lẻo và giảm độ chính xác.