Nghiên Cứu So Sánh Sưu Thần Ký (Trung Quốc) với Truyện Chí Quái Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích so sánh giữa sưu thần ký Trung Quốc và truyện chí quái Việt Nam qua đặc trưng thể loại và ngôn ngữ Hán văn.

• Tác giả: Vũ Thị Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Oanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: So Sánh Sưu Thần Ký (Trung Quốc) và Truyện Chí Quái Việt Nam: Đặc Trưng Thể Loại và Ngôn Ngữ Hán Văn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu So Sánh Sưu Thần Ký và Chí Quái

Nghiên cứu so sánh trong lĩnh vực văn học, đặc biệt giữa các nền văn hóa khác nhau, luôn mang đến những khám phá thú vị. Bài viết này tập trung vào việc so sánh văn học giữa Sưu Thần Ký của Trung Quốc và Truyện Chí Quái Việt Nam, nhằm làm rõ những ảnh hưởng, sự tương đồng và khác biệt trong thể loại và ngôn ngữ. Việc này không chỉ giúp hiểu sâu sắc hơn về văn học cổ điển của cả hai nước, mà còn làm sáng tỏ quá trình giao lưu văn hóa Đông Á. Như một nhà nghiên cứu đã nhận định: "So sánh văn học là con đường ngắn nhất để hiểu rõ bản sắc văn hóa của một dân tộc."

1.1. Mục Tiêu và Phạm Vi Nghiên Cứu So Sánh Văn Học

Mục tiêu chính của nghiên cứu là phân tích, đối chiếu đặc trưng thể loại và ngôn ngữ Hán Văn trong Sưu Thần Ký và Truyện Chí Quái Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các yếu tố như cốt truyện, nhân vật, bối cảnh và cách sử dụng cổ văn. Từ đó, luận án hướng đến việc xác định rõ hơn vai trò và vị trí của thể loại chí quái trong lịch sử văn học Trung Quốc và Việt Nam.

1.2. Ý Nghĩa Lý Luận và Thực Tiễn của So Sánh Văn Hóa

Nghiên cứu này có ý nghĩa lý luận quan trọng trong việc làm sáng tỏ quá trình tiếp nhận và bản địa hóa các yếu tố văn hóa ngoại lai. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng trong giảng dạy và nghiên cứu văn học, đồng thời góp phần vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

II. Thể Loại Chí Quái Phân Tích Chi Tiết và So Sánh Chức Năng

Thể loại chí quái đóng vai trò quan trọng trong lịch sử văn học Trung Quốc và Việt Nam. Đây là thể loại truyện ngắn cổ điển ghi chép những câu chuyện kỳ lạ, huyền bí, thường liên quan đến thần tiên, ma quỷ. Nghiên cứu này đi sâu vào phân tích thể loại chí quái để hiểu rõ hơn về nguồn gốc, đặc điểm và ảnh hưởng của nó. Như nhà nghiên cứu văn học X đã nhận định, "Thể loại chí quái không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là một cách để khám phá và lý giải thế giới xung quanh."

2.1. Nguồn Gốc và Quá Trình Phát Triển của Thể Loại

Thể loại chí quái xuất hiện từ thời Ngụy Tấn ở Trung Quốc và nhanh chóng lan rộng sang các nước lân cận, trong đó có Việt Nam. Quá trình phát triển của thể loại này gắn liền với sự thay đổi của xã hội, văn hóa và tư tưởng.

2.2. Đặc Điểm Nghệ Thuật và Nội Dung Tư Tưởng của Chí Quái

Truyện chí quái thường có cốt truyện đơn giản, nhân vật kỳ lạ và yếu tố kỳ ảo. Nội dung tư tưởng của thể loại này thường phản ánh những quan niệm về đạo đức, nhân sinh quan và thế giới quan của người xưa.

2.3. Ảnh Hưởng của Chí Quái đối với Các Thể Loại Văn Học Khác

Thể loại chí quái có ảnh hưởng sâu rộng đến các thể loại văn học khác như truyền kỳ, tiểu thuyết và kịch. Nhiều tác phẩm nổi tiếng sau này đã kế thừa và phát triển những yếu tố nghệ thuật và nội dung tư tưởng của chí quái.

III. So Sánh Cấu Trúc Cốt Truyện Sưu Thần Ký và Chí Quái Việt

Một trong những yếu tố quan trọng để so sánh văn học giữa Sưu Thần Ký và Truyện Chí Quái Việt Nam là cấu trúc cốt truyện. Mặc dù cùng thuộc thể loại chí quái, nhưng cấu trúc cốt truyện của các tác phẩm này có những điểm tương đồng và khác biệt nhất định. Việc phân tích cấu trúc cốt truyện giúp làm rõ hơn về phong cách nghệ thuật và tư tưởng của mỗi tác phẩm. Theo một nghiên cứu gần đây, "Cấu trúc cốt truyện là yếu tố then chốt quyết định sự thành công của một tác phẩm văn học."

3.1. Mô Típ Cốt Truyện Phổ Biến trong Sưu Thần Ký

Sưu Thần Ký thường sử dụng các mô típ cốt truyện như gặp gỡ thần tiên, báo oán, trừng phạt cái ác, ca ngợi cái thiện. Các mô típ này phản ánh những quan niệm đạo đức và nhân sinh quan phổ biến trong xã hội Trung Quốc thời bấy giờ.

3.2. Cấu Trúc Cốt Truyện Đặc Trưng trong Chí Quái Việt Nam

Truyện chí quái Việt Nam cũng sử dụng các mô típ cốt truyện tương tự như Sưu Thần Ký, nhưng thường có thêm yếu tố lịch sử và văn hóa địa phương. Điều này tạo nên sự khác biệt và bản sắc riêng cho thể loại chí quái ở Việt Nam.

3.3. So Sánh Sự Khác Biệt về Bối Cảnh Lịch Sử và Văn Hóa

Sự khác biệt về bối cảnh lịch sử và văn hóa giữa Trung Quốc và Việt Nam ảnh hưởng đến cấu trúc cốt truyện của chí quái. Truyện chí quái Việt Nam thường gắn liền với lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm và xây dựng đất nước.

IV. Ngôn Ngữ Hán Văn So Sánh Phong Cách trong Chí Quái Hai Nước

Ngôn ngữ Hán Văn là yếu tố quan trọng trong việc so sánh văn học giữa Sưu Thần Ký và Truyện Chí Quái Việt Nam. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích phong cách ngôn ngữ, từ vựng và ngữ pháp trong các tác phẩm chí quái để hiểu rõ hơn về đặc điểm ngôn ngữ của từng tác phẩm. Như nhà ngôn ngữ học Y đã chỉ ra, "Ngôn ngữ không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là công cụ biểu đạt văn hóa và tư tưởng."

4.1. Đặc Điểm Ngữ Pháp và Từ Vựng trong Sưu Thần Ký

Sưu Thần Ký sử dụng ngôn ngữ Hán Văn giản dị, dễ hiểu, gần gũi với ngôn ngữ đời thường. Tuy nhiên, vẫn có những yếu tố cổ văn được sử dụng để tạo nên sự trang trọng và uy nghiêm.

4.2. Phong Cách Ngôn Ngữ Hán Văn trong Chí Quái Việt Nam

Truyện chí quái Việt Nam sử dụng ngôn ngữ Hán Văn pha trộn với yếu tố Hán Việt và ngôn ngữ địa phương. Điều này tạo nên phong cách ngôn ngữ độc đáo và mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam.

4.3. Phân Tích Cấu Trúc Câu và Cách Sử Dụng Điển Cố

Phân tích cấu trúc câu và cách sử dụng điển cố trong chí quái hai nước giúp làm rõ hơn về trình độ Hán học và khả năng sáng tạo ngôn ngữ của các tác giả.

V. Ảnh Hưởng Văn Hóa So Sánh và Đối Chiếu Ảnh Hưởng Lịch Sử

Việc so sánh văn học giữa Sưu Thần Ký và Truyện Chí Quái Việt Nam không thể bỏ qua yếu tố ảnh hưởng văn hóa. Văn học Trung Quốc có ảnh hưởng sâu rộng đến văn học Việt Nam, nhưng các tác giả Việt Nam đã tiếp nhận và bản địa hóa các yếu tố văn hóa ngoại lai một cách sáng tạo. Theo nhà sử học Z, "Ảnh hưởng văn hóa là quá trình tương tác và biến đổi liên tục, không phải là sự sao chép máy móc."

5.1. Vai Trò của Sưu Thần Ký trong Văn Hóa Trung Quốc

Sưu Thần Ký đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và truyền bá các thần thoại Trung Quốc, truyền thuyết Việt Nam và tín ngưỡng dân gian. Tác phẩm này cũng có ảnh hưởng lớn đến văn hóa nghệ thuật và đời sống tinh thần của người Trung Quốc.

5.2. Cách Việt Nam Tiếp Nhận và Bản Địa Hóa Chí Quái Trung Hoa

Các tác giả Việt Nam đã tiếp nhận các yếu tố văn hóa và nghệ thuật của chí quái Trung Quốc, nhưng đồng thời cũng đưa vào những yếu tố lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng địa phương để tạo nên bản sắc riêng.

5.3. Giá Trị Tư Tưởng và Nghệ Thuật trong Chí Quái Việt Nam

Truyện chí quái Việt Nam phản ánh những giá trị tư tưởng và nghệ thuật độc đáo, góp phần vào sự phong phú và đa dạng của văn hóa Việt Nam.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai So Sánh Chí Quái

Nghiên cứu so sánh văn học giữa Sưu Thần Ký và Truyện Chí Quái Việt Nam đã làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt về đặc trưng thể loại và ngôn ngữ Hán Văn. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự ảnh hưởng của văn học Trung Quốc đối với văn học Việt Nam, đồng thời khẳng định khả năng sáng tạo và bản địa hóa của các tác giả Việt Nam. Hướng nghiên cứu tương lai có thể mở rộng phạm vi tư liệu, tập trung vào tính nhân văn trong truyện chí quái.

6.1. Tóm Tắt Những Phát Hiện Chính trong Nghiên Cứu So Sánh

Nghiên cứu đã xác định rõ hơn về nguồn gốc, đặc điểm và ảnh hưởng của thể loại chí quái trong lịch sử văn học Trung Quốc và Việt Nam. So sánh đã tìm ra yếu tố kịch tính và sáng tạo của tác giả.

6.2. Gợi Ý Các Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo về Chí Quái

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc so sánh chí quái với các thể loại văn học khác, phân tích giá trị tư tưởng và giá trị nghệ thuật của thể loại này, hoặc nghiên cứu ảnh hưởng của chí quái đối với văn hóa đại chúng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thể loại chí quái cổ đại Trung Quốc. STK có ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình thành và phát triển của tiểu thuyết Trung Quốc cũng như Việt Nam thời trung đại.van TIEU LUAN MOI download : [e-mail] STK nói riêng và chí quái nói chung, từ khi ra đời và phát triển, cho đến thời Tống, số lượng tác phẩm rất phong phú, nhưng lại có rất ít bài viết nghiên cứu về hiện tượng này, bên cạnh đó còn có những kiến giải ngộ nhận về chí quái. Nhà văn thời Tống là Hồng Lịch trong cuốn Di kiên chí đã đã đi sâu nghiên cứu vấn đề lý luận của tiểu thuyết chí quái. Ông chủ trương đề cao địa vị của chí quái và nêu rõ đặc trưng của tiểu thuyết chí quái là nghệ thuật hư cấu.

Sau này, Lỗ Tấn cũng đã dành một chương viết về sách chí quái quỷ thần thời Lục triều trong cuốn Sơ lược lịch sử tiểu thuyết Trung Quốc. Ông cho rằng: “Trung Quốc vốn tin đồng cốt, từ đời Tần đời Hán về sau, thuyết thần tiên thịnh hành, cuối đời Hán nổi mạnh lên tục đồng cốt và đạo thần quỷ do đó càng thịnh. Lại gặp lúc đạo Phật tiểu thừa cũng du nhập vào đất ta và lưu truyền dần. Tình hình ấy làm ai nấy cũng đề cao thần quỷ, ca ngợi sự linh thiêng, cho nên từ Tấn đến Tuỳ đã viết nhiều sách quỷ thần chí quái” [127].

Theo Nghiên cứu tiểu thuyết chí quái Nguỵ - Tấn Nam Bắc triều của Vương Quốc Lương [208], sách gồm ba thiên. Thiên thượng khái luận về tiểu thuyết, định nghĩa về tiểu thuyết cổ, phạm vi của tiểu thuyết chí quái, bối cảnh hình thành tiểu thuyết chí quái, hình thức và kỹ sảo của tiểu thuyết, giá trị ảnh hưởng. Thiên trung phân tích nội dung dựa vào tư liệu của tiểu thuyết chí quái, phân loại, quy nạp thành chủ đề. Thiên hạ liệt kê 55 bộ tiểu thuyết chí quái, tình hình lưu truyền, khu vực lưu truyền và những bộ còn hay đã mất của chí quái.

Sách Nghiên cứu tiểu thuyết chí quái Lục triều [162] của tác giả Chu Thứ Cát trình bày khá đầy đủ từ bối cảnh hình thành tiểu thuyết chí quái thời Lục triều, đây là thời kỳ thuyết thần tiên phương thuật, tư tưởng Phật giáo hình thành, Nho giáo suy đồi, âm dương ngũ hành truyền thừa. Có thể nói, đây là hai công trình tiêu biểu, nghiên cứu khá đầy đủ về tiểu thuyết chí quái của Trung Quốc. Gần đây, nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu văn học Trung Quốc như Lưu Lương Minh, Phùng Tăng Ngọc, Chu Hoàn Phu, Lưu Thuỵ Minh, Vương Nghiêu Bình, Vương Đức Hoa, Lưu Minh Kỳ, Lý Tiểu Thành, Đường Mai Linh, Âu Dương Kiện, Lý Kiếm Quốc, Liễu Nhạc Mai,. đều đã đề cập đến STK và chí quái thời Lục triều.

Trong khuôn khổ của luận án, chúng tôi chỉ thống kê sơ bộ 11 (LUAN.van TIEU LUAN MOI download : [e-mail] những bài viết, công trình nghiên cứu ở Trung Quốc và Đài Loan. Phần Tổng quan nghiên cứu STK ở Trung Quốc, chúng tôi dựa theo bài Tổng thuật nghiên cứu STK thế kỷ XX (sau đây gọi tắt là Tổng thuật) của Dương Thục Bằng [164]. Theo Tổng thuật của Dương Thục Bằng: “Thành quả một trăm năm nghiên cứu STK vẫn ở giai đoạn phát triển sơ bộ, rất nhiều vấn đề quan trọng như tính chất, tông chỉ sáng tác, thể lệ, nội hàm, đặc sắc tự sự và mối quan hệ thần thoại sấm vĩ, ảnh hưởng tiểu thuyết thần quái đối với hậu thế… của sách này vẫn chờ đợi giới nghiên cứu” [164]. Theo thống kê từ thế kỷ XX đến nay, ở Trung Quốc, luận văn nghiên cứu liên quan đến STK có khoảng hơn 60 bài, có thể phân làm hai thời kỳ: từ năm 1979 trở về trước và năm 1979 đến nay.

Từ năm 1979 trở về trước luận văn chỉ có 6 bài. Tôn Duy Tân trong Khảo trứ thuật Can Bảo, đã tìm hiểu khảo sát kỹ trứ tác của Can Bảo. Trong bài viết Liên quan đến STK, Phạm Ninh đã khảo sát rõ ràng chân nguỵ bản Tám quyển và bản Mười hai quyển. Trong bài Xem xét tài liệu sự tích của Can Bảo, Cát Triệu Quang đã bước đầu đi xa hơn là tìm hiểu cuộc đời của Can Bảo,.

Từ năm 1979 đến nay, nghiên cứu STK bắt đầu nóng lên, chỉ trong khoảng thời gian hơn 20 năm, số lượng luận văn xuất hiện nhiều gấp 9 lần so với thời kỳ trước và có xu hướng khai thác khám phá nhiều mặt, nhiều góc độ mới mẻ. Nhiều bài viết đã có cái nhìn từ góc độ văn học, văn bản học, dân tục học, tự sự học, so sánh học, dịch chú,. Nội dung nghiên cứu STK chủ yếu theo ba phương diện như: nghiên cứu cuộc đời, tư tưởng của tác giả; nghiên cứu văn bản và nghiên cứu nội dung văn bản để tiến hành đánh giá. Nghiên cứu cuộc đời và tư tưởng của tác giả Theo Tổng thuật, các bài viết: Tìm hiểu tài liệu sự tích Can Bảo của Cát Triệu Quang, Khảo về Can Bảo của Lý Kiếm Quốc, Lược khảo cuộc đời Can Bảo của Vương Tận Trung đã khảo biện tỉ mỉ những vấn đề liên quan đến quê quán, gia thế, năm sinh năm mất, cuộc đời làm quan của Can Bảo, trong đó đặc biệt là tác giả Lý Kiếm Quốc.

Theo Can Bảo khảo của Lý Kiếm Quốc thì: Ông tổ Can Bảo là tướng quân Ngô Phấn Vũ Đô Đình hầu. Cha Can Bảo làm chức thừa ở Đan Dương. Can Bảo làm Thượng thư Thị lang thời Nguyên Đế, tu sửa quốc sử.van TIEU LUAN MOI download : [e-mail] đình nghèo khổ, ông xin bổ chức Huyện lệnh Sơn Âm, rồi lại chuyển làm Thái thú huyện Thuỷ An. Ông viết Tấn kỷ từ Tuyên Đế đến Mẫn Đế là 53 năm, gồm 20 quyển.

Sách này giản lược mà chính trực, được gọi là lương sử. Quê quán Can Bảo, trong các sách sử, địa phương chí theo quan sát đều là lấy từ các sách như Tấn trung hưng thư, Tấn thư, Kiến Khang thực lục, Nguyên Hoà tính soạn, Đại Minh nhất thống chí, Hải Diêm huyện Đông Kinh đều ở Tân Sái, vì thế, giới học giả thường cho rằng quê quán tổ tiên của Can Bảo ở Tân Sái, Hà Nam. Trước tác của Can Bảo rất phong phú, nghiên cứu về tư tưởng Can Bảo không thể tách rời nghiên cứu những tác phẩm của ông. Đồng hương của Can Bảo là Tôn Duy Tân lần đầu tiên đã nghiên cứu kỹ các trước tác của Can Bảo trong Khảo về các trước tác của Can Bảo.

Vương Tận Trung đã biên tập các tác phẩm của Can Bảo theo biên niên. Ngoài ra vẫn còn xuất hiện một số bài viết dựa vào Tấn kỷ của Can Bảo để suy đoán, giải thích thành quả nghiên cứu về tư tưởng Dịch học, tư tưởng sử học, quan điểm tôn giáo, như: Cách nhìn cổ sử trong “Chu dịch” của Can Bảo của tác giả Uông Thiệu Doanh; Lý Phùng trong Thâm nhập vào tư tưởng sử học Can Bảo đã bước đầu thử khai thác tư tưởng sử học phong phú của Can Bảo, chỉ ra phương pháp luận sử học của ông lấy Chu dịch làm cơ sở lý luận cho sự biến hoá lịch sử. Luận về quan điểm tôn giáo của Can Bảo của Chu Uyên Thanh lấy phong hoá sùng tín Đạo giáo ở khu vực Giang Đông thời Tam quốc để làm bối cảnh sống của Can Bảo, xác nhận được tôn giáo tín ngưỡng của Can Bảo là Đạo giáo. Như vậy, theo các tài liệu ở trên cùng với một số tài liệu khác như Thế thuyết - Bài Điều Thiên chú dẫn Trung Hưng thư, Kiến Khang thực lục,.

thì Can Bảo thuở nhỏ nổi tiếng về học rộng, từng làm Tán ký thường thị. Ông mất tháng 3, năm Hàm Khang thứ hai (336). Ông sinh năm nào không rõ, chỉ có thể suy đoán trong khoảng thời gian cuối Nguyên Khang Thái An (229 - 303). Có tài liệu còn ghi rằng, Can Bảo sinh năm 276, mất khi 61 tuổi.

Song vấn đề năm sinh của Can Bảo hiện giờ vẫn ở dạng tồn nghi. Nghiên cứu văn bản của Sưu thần ký Cũng như nhiều văn bản cổ khác, STK có rất nhiều dị bản. Vì vậy, việc khôi phục diện mạo nguyên sách của Can Bảo đã trở thành đề tài quan trọng trong nghiên 13 (LUAN.van TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cứu văn bản STK. Uông Thiệu Doanh đã làm hiệu chú tỉ mỉ, trong đó xác thực tài liệu liên quan đến 464 điều.

Từ trong các điển tịch tìm ra nguồn gốc một vài tài liệu này, lại sưu tầm tìm kiếm 34 điều dật văn đã bị Hồ Chấn Hanh bỏ sót, đồng thời tiến hành giám biệt chân nguỵ, phân chia thời điểm để làm cơ sở nghiên cứu STK. Chu Tuấn Huân trong Kết cấu và chỉnh lý STK 12 quyển lấy khảo chính họ Uông làm cơ sở, lại dần sưu tầm tài liệu gốc và xuất xứ. STK hiện nay còn ba bản: bản 20 quyển, bản 8 quyển và bản Đôn Hoàng. Ở ba bản có không ít điểm giao thoa lẫn nhau, tuy sự việc gần giống nhau nhưng lại có sự khác biệt trong ngôn ngữ hành văn.

Các nhà nghiên cứu đều đi đến điểm chung, cho rằng bản 20 quyển được coi là bản gần với bản gốc của Can Bảo nhất. Nghiên cứu nội dung Sưu thần ký Liên quan đến vấn đề nội dung văn bản của STK gồm có: Lưu Diệp Thu trong Tiểu thuyết Nam Bắc triều, Lý Kiếm Quốc trong Đường tiền chí quái tiểu thuyết sử, Hầu Trung Nghĩa trong Hán Ngụy lục triều tiểu thuyết sử, Thạch Xướng Du trong Trung Quốc tiểu thuyết nguyên lưu luận đều nêu bật một số đặc điểm sau: 1) Thể hiện rõ “phát hiện đạo thần minh không xằng bậy” trong STK; 2) Can Bảo thích số thuật âm dương; 3) Lịch sử quan trong luận thuyết thiên mệnh: “cái hưng của đế vương tất đợi mệnh trời, nếu có sự thay thế thì không phải việc của người vậy”; 4) Tư tưởng âm dương ngũ hành của Can Bảo thể hiện trong “Yêu quái luận” đầu quyển 6 và “Ngũ khí biến hoá luận” đầu quyển 12 trong STK; 5) Can Bảo đối với sự yêu thích tiểu thuyết chí quái và ảnh hưởng thế phong của đương thời. Tác giả Vương Bình trong Nghiên cứu văn hoá tiểu thuyết cổ đại nói: “Can Bảo là một trong những văn sĩ tin vào số thuật thần tiên, tuyển viết STK là vì “đạo thần minh không xằng bậy, trên thực chất đúng là tuyên dương Đạo giáo”. Từ năm 1979 đến nay, trọng tâm nghiên cứu STK hướng từ nghiên cứu nội dung văn bản sang xu thế mới.