Đặc điểm và cách sử dụng lớp từ ngữ xưng hô tiếng Hán trong so sánh với tiếng Việt

Tài liệu chuyên sâu So sánh lớp từ ngữ xưng hô tiếng Hán và tiếng Việt: Đặc điểm và cách sử dụng, phân tích đa chiều, cung cấp kiến thức nền tảng

• Tác giả: Phạm Ngọc Hà
• Người hướng dẫn: GS. TS Hoàng Trọng Phiến
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ
• Đề tài: So sánh lớp từ ngữ xưng hô tiếng Hán và tiếng Việt: Đặc điểm và cách sử dụng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Mục đích, ý nghĩa của luận án
• 0.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ của luận án
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Cái mới của luận án
• 0.6. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ XƯNG HÔ VÀ TỪ NGỮ XƯNG HÔ TRONG GIAO TIẾP NGÔN NGỮ
• 1.1. Lịch sử vấn đề
• 1.1.1. Điểm qua vài nét về lịch sử nghiên cứu xưng hô tiếng Hán
• 1.1.2. Điểm qua vài nét về lịch sử nghiên cứu xưng hô tiếng Việt
• 1.1.3. Nghiên cứu so sánh xưng hô Hán - Việt
• 1.1.4. Quan niệm về xưng hô và phương thức biểu hiện xưng hô
• 1.1.5. Sự xuất hiện tất yếu của từ xưng hô trong giao tiếp ngôn ngữ
• 1.1.6. Xưng hô với đặc trưng văn hoá dân tộc
• 1.1.7. Tính lịch sự với vấn đề xưng hô
• 1.1.8. Nghĩa quyền lực và kết liên trong xưng hô
• 1.1.9. Tiểu kết chương I
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG PHƯƠNG TIỆN DÙNG ĐỂ XƯNG HÔ TRONG TIẾNG HÁN (CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT)
• 2.1. Khái quát về từ xưng hô trong tiếng Hán
• 2.2. Những phương tiện dùng để xưng hô trong tiếng Hán
• 2.2.1. Xưng hô bằng đại từ nhân xưng
• 2.2.1.1. Khái niệm về đại từ nhân xưng
• 2.2.1.2. Đặc điểm của đại từ nhân xưng tiếng Hán
• 2.2.1.3. Khả năng kết hợp của đại từ nhân xưng tiếng Hán
• 2.2.2. Xưng hô bằng từ xưng hô thân tộc
• 2.2.2.1. Về thân tộc và từ xưng hô thân tộc
• 2.2.2.2. Những từ dùng để xưng hô trong gia đình của tiếng Hán
• 2.2.2.3. Phương thức ghép song song của danh từ thân tộc tiếng Hán
• 2.2.3. Xưng hô phỏng theo xưng hô thân tộc
• 2.2.4. Xưng hô bằng họ tên
• 2.2.4.1. Khái niệm về họ tên
• 2.2.4.2. Đặc điểm họ tên của người Hán
• 2.2.4.3. Khả năng kết hợp của họ tên trong tổ hợp xưng hô
• 2.2.5. Xưng hô bằng từ chỉ nghề nghiệp, chức vụ, học hàm, học vị
• 2.2.5.1. Khái niệm về từ chỉ nghề nghiệp, chức vụ, học vị
• 2.2.5.2. Thống kê một số danh từ chỉ nghề nghiệp, chức vụ, học vị
• 2.2.6. Xưng hô bằng những từ xưng hô thông dụng (đồng chí, thái thái, tiên sinh, tiểu thư…)
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: HOẠT ĐỘNG CỦA TỪ NGỮ XƯNG HÔ TIẾNG HÁN (CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT)
• 3.1. Xưng hô trong gia đình
• 3.1.1. Xưng hô giữa vợ và chồng
• 3.1.2. Xưng hô giữa những cặp vợ chồng trẻ
• 3.1.3. Xưng hô giữa những cặp vợ chồng cao tuổi
• 3.1.4. Xưng hô giữa cha mẹ và con cái
• 3.1.5. Xưng hô giữa cha mẹ khi còn trẻ và con còn nhỏ
• 3.1.6. Xưng hô giữa cha mẹ và con cái đã trưởng thành
• 3.2. Xưng hô xã hội
• 3.2.1. Xưng hô giữa nhân viên và thủ trưởng
• 3.2.2. Xưng hô giữa thủ trưởng và nhân viên
• 3.2.3. Xưng hô giữa đồng nghiệp với nhau
• 3.3. Các nhân tố tác động đến xưng hô
• 3.3.1. Một số khảo sát về phạm vi sử dụng của từ ngữ xưng hô
• 3.3.2. Nhân tố tuổi tác
• 3.3.3. Nhân tố vị thể của người tham gia giao tiếp
• 3.3.4. Động cơ giao tiếp với cách lựa chọn từ xưng hô
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ỨNG DỤNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀO VIỆC DẠY HỌC TIẾNG HÁN CHO NGƯỜI VIỆT NAM
• 4.1. Sự giống và khác nhau giữa cách xưng hô trong tiếng Hán và cách xưng hô trong tiếng Việt
• 4.1.1. Sự giống nhau
• 4.1.2. Sự khác nhau
• 4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn dạy học tiếng Hán cho người Việt Nam
• 4.2.1. Cơ sở lí luận của việc ứng dụng
• 4.2.2. Một số khảo sát về việc học tiếng Hán của sinh viên Việt Nam
• 4.2.3. Một số kiến nghị về phương pháp khắc phục lỗi sử dụng từ ngữ xưng hô trong công tác dạy học tiếng Hán cho người Việt Nam
• 4.2.3.1. Về phía người dạy
• 4.2.3.2. Về phía người học
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đặc điểm của lớp từ ngữ xưng hô tiếng Hán

Lớp từ ngữ xưng hô trong tiếng Hán thể hiện sự phong phú và đa dạng, phản ánh sâu sắc văn hóa và xã hội của người Hán. Xưng hô tiếng Hán không chỉ đơn thuần là việc gọi tên mà còn mang ý nghĩa về mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Các từ xưng hô được phân loại thành nhiều nhóm khác nhau, bao gồm đại từ nhân xưng, từ xưng hô thân tộc, và từ chỉ nghề nghiệp. Đặc điểm nổi bật của ngữ nghĩa xưng hô trong tiếng Hán là sự phân biệt rõ ràng giữa các cấp bậc xã hội và mối quan hệ thân tộc. Ví dụ, từ 'bố' (父) và 'mẹ' (母) không chỉ đơn thuần là danh từ chỉ quan hệ thân tộc mà còn thể hiện sự tôn kính và tình cảm gia đình. Điều này cho thấy hệ thống xưng hô trong tiếng Hán không chỉ là ngôn ngữ mà còn là một phần không thể thiếu trong văn hóa giao tiếp.

1.1. Phân loại từ ngữ xưng hô trong tiếng Hán

Trong tiếng Hán, từ ngữ xưng hô được phân loại thành nhiều nhóm khác nhau, mỗi nhóm có những đặc điểm và cách sử dụng riêng. Đại từ nhân xưng là nhóm từ cơ bản nhất, bao gồm các từ như 'tôi' (我), 'bạn' (你), 'ông' (您) và 'bà' (她). Nhóm từ xưng hô thân tộc bao gồm các từ như 'cha' (父), 'mẹ' (母), 'anh' (兄), 'chị' (姐). Ngoài ra, còn có nhóm từ chỉ nghề nghiệp và chức vụ, như 'giáo sư' (教授), 'bác sĩ' (医生). Mỗi nhóm từ này không chỉ mang ý nghĩa ngữ nghĩa mà còn thể hiện sự tôn trọng và mối quan hệ xã hội giữa người nói và người nghe. Việc sử dụng đúng từ xưng hô là rất quan trọng trong giao tiếp, vì nó thể hiện sự hiểu biết về văn hóa và quy tắc xã hội của người Hán.

II. Đặc điểm của lớp từ ngữ xưng hô tiếng Việt

Lớp từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt cũng rất phong phú và đa dạng, tương tự như trong tiếng Hán. Tuy nhiên, xưng hô tiếng Việt có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh văn hóa và xã hội của người Việt. Trong tiếng Việt, từ xưng hô thường được sử dụng để thể hiện mối quan hệ thân tộc, bạn bè, và xã hội. Các từ như 'anh', 'chị', 'em' không chỉ đơn thuần là danh từ chỉ quan hệ mà còn thể hiện sự tôn trọng và tình cảm. Sự khác biệt trong cách sử dụng từ xưng hô giữa các vùng miền cũng là một điểm đáng chú ý. Ví dụ, ở miền Bắc, từ 'cậu' (chỉ người đàn ông trẻ tuổi) có thể được sử dụng để chỉ người bạn thân, trong khi ở miền Nam, từ 'mày' có thể được sử dụng một cách thân mật giữa bạn bè.

2.1. Phân loại từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt

Tương tự như tiếng Hán, từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt cũng được phân loại thành nhiều nhóm khác nhau. Nhóm từ xưng hô thân tộc bao gồm 'bố', 'mẹ', 'anh', 'chị', 'em'. Nhóm từ xưng hô xã hội bao gồm 'ông', 'bà', 'cô', 'chú'. Đặc biệt, trong tiếng Việt, việc sử dụng từ xưng hô còn phụ thuộc vào độ tuổi, giới tính và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Việc lựa chọn từ xưng hô phù hợp không chỉ thể hiện sự tôn trọng mà còn giúp duy trì mối quan hệ tốt đẹp trong giao tiếp.

III. So sánh sự khác biệt giữa xưng hô tiếng Hán và tiếng Việt

Sự khác biệt giữa xưng hô tiếng Hán và xưng hô tiếng Việt không chỉ nằm ở ngữ nghĩa mà còn ở cách sử dụng trong giao tiếp. Trong tiếng Hán, việc sử dụng từ xưng hô thường mang tính chất chính thức hơn, thể hiện rõ ràng các cấp bậc xã hội. Ngược lại, trong tiếng Việt, từ xưng hô có thể linh hoạt hơn và thường mang tính thân mật. Ví dụ, trong tiếng Hán, việc sử dụng từ '您' (nín) để chỉ sự tôn trọng là rất phổ biến, trong khi trong tiếng Việt, từ 'ông' hay 'bà' có thể được sử dụng trong nhiều bối cảnh khác nhau mà không nhất thiết phải thể hiện sự tôn trọng. Điều này cho thấy sự khác biệt trong văn hóa xưng hô giữa hai ngôn ngữ.

3.1. Ảnh hưởng của văn hóa đến xưng hô

Văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển lớp từ ngữ xưng hô trong cả tiếng Hán và tiếng Việt. Trong tiếng Hán, các quy tắc xưng hô thường được quy định rõ ràng theo các mối quan hệ xã hội và gia đình. Ngược lại, trong tiếng Việt, sự linh hoạt trong cách sử dụng từ xưng hô cho phép người nói thể hiện tình cảm và sự gần gũi hơn. Điều này phản ánh sự khác biệt trong cách nhìn nhận và thể hiện mối quan hệ giữa con người trong hai nền văn hóa. Việc hiểu rõ sự khác biệt này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của mỗi dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về hệ thống từ ngữ xưng hô và nghi thức giao tiếp liên nhân luôn là một trong những địa hạt giao thoa phức tạp nhất giữa ngôn ngữ học cấu trúc, ngôn ngữ học xã hội (sociolinguistics), dụng học giao tiếp (pragmatics) và nhân học văn hóa. Luận án tiến sĩ ngữ văn của nghiên cứu sinh Phạm Ngọc Hàm với đề tài "Đặc điểm và cách sử dụng của lớp từ ngữ xưng hô tiếng Hán (trong sự so sánh với tiếng Việt)", được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. TS Hoàng Trọng Phiến tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ, Mã số: 5 04 08, năm 2004), đại diện cho một công trình tiên phong tiếp cận toàn diện hệ thống từ ngữ xưng hô tiếng Hán trong thế đối sánh liên ngôn ngữ và liên văn hóa với tiếng Việt.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự phát triển sâu rộng của quan hệ hợp tác Việt – Trung, tiếng Hán – ngôn ngữ của hơn 1,3 tỷ dân và là một trong sáu ngôn ngữ làm việc chính thức của Liên hợp quốc – đòi hỏi các nghiên cứu bản thể luận và ứng dụng phải vượt qua khuôn khổ miêu tả ngữ pháp truyền thống. Điểm nghẽn học thuật (research gap) lớn nhất trước thời điểm luận án ra đời là sự thiếu vắng một công trình đối chiếu có hệ thống, khảo sát đồng thời cả cấu trúc tĩnh (từ loại, cấu tạo từ, nghĩa tố) lẫn cơ chế vận hành động (hành vi tại lời, chiến lược lịch sự, quan hệ quyền lực – kết liên) của từ xưng hô Hán – Việt trong các bối cảnh giao tiếp tự nhiên. Các công trình đi trước như Điền Huệ Cương (1998) tập trung đối chiếu Hán – Âu, hay Phó Thành Cật mới dừng lại ở các nhận xét sơ bộ mang tính định tính.

Luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và hệ giả thuyết khoa học cốt lõi:

• RQ1: Hệ thống phương tiện xưng hô trong tiếng Hán hiện đại được cấu trúc hóa như thế nào qua các phân lớp từ vựng (đại từ nhân xưng, danh từ thân tộc, họ tên, chức danh nghề nghiệp)?
• RQ2: Các nhân tố ngữ cảnh, trật tự tôn ti văn hóa Nho giáo và cấu trúc xã hội chi phối quy tắc lựa chọn từ xưng hô trong gia đình hạt nhân và môi trường công sở ra sao?
• RQ3: Đâu là những tương đồng loại hình học và dị biệt ngữ dụng - văn hóa mang tính bản chất giữa hệ thống xưng hô tiếng Hán và tiếng Việt?
• RQ4: Cơ chế chuyển di tiêu cực (negative transfer) và lỗi giao thoa ngôn ngữ của người Việt khi sử dụng từ xưng hô tiếng Hán diễn ra như thế nào, và mô hình can thiệp sư phạm nào là tối ưu?

Khung lý thuyết của công trình được định vị vững chắc trên nền tảng: Lý thuyết Hành vi ngôn ngữ của Austin và Searle, Lý thuyết Trọng âm xã hội và quan hệ Quyền thế - Thân tộc (Power and Solidarity) của Brown & Gilman (1960), Lý thuyết Lịch sự chiến lược của Brown & Levinson (1978/1987), Nguyên tắc lịch sự của Leech (1983), cùng các tiếp cận Dân tộc học giao tiếp của Hymes và Ngữ dụng học Việt Nam của Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Văn Chiến. Phạm vi khảo sát của luận án bao quát tư liệu văn học đương đại, kịch bản điện ảnh, kết hợp bảng hỏi điều tra thực nghiệm xã hội học ngôn ngữ gồm 3 phụ lục định hướng trên tập mẫu người bản ngữ và 188 sinh viên chuyên ngữ Việt Nam, tạo ra giá trị ứng dụng đột phá cho công tác biên phiên dịch và giảng dạy ngoại ngữ.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu xưng hô trong tiếng Hán sở hữu một truyền thống học thuật dày dặn trải dài hơn hai thiên niên kỷ. Khởi đầu từ thiên Thích thân trong cuốn Nhĩ nhã thời tiền Hán, các học giả cổ trung đại đã hệ thống hóa tôn ti thân tộc, tiếp nối bằng công trình bách khoa Xưng vị lục của Lương Chương Củ. Bước sang thế kỷ XX, Triệu Nguyên Nhiệm (1956) mở đường cho miêu tả xưng hô cấu trúc luận, và Trần Nguyên (1983) trong Ngôn ngữ học xã hội đã phân tích sự tái cấu trúc từ vựng xưng hô sau năm 1949 tại Trung Quốc đại lục. Giai đoạn cải cách mở cửa chứng kiến sự bùng nổ các chuyên khảo như Điền Huệ Cương (1998) với Hệ thống xưng hô tiếng Hán và các ngôn ngữ khác, Mã Hồng Cơ – Thường Khánh Phong (1990) với Xưng vị ngữ, Trần Tùng Sầm (1989/2001) về tính lịch sự, Lưu Hồng Lệ (2001) về kính khiêm từ, và Hoàng Đào (2001) với Ngôn ngữ - tập tục với văn hoá Trung Quốc.

Về phía tiếng Việt, từ điển của Alexandre de Rhodes (1651), ngữ pháp của M. Emeneau (1951) và Laurence Thompson (1965) đã đặt nền móng ghi nhận tính độc đáo của các danh từ lâm thời làm từ xưng hô. Từ sau năm 1975, các nhà ngôn ngữ học Việt Nam đã có những bước tiến vượt bậc: Đỗ Hữu Châu (1998) phân tích xưng hô qua lý thuyết chỉ xuất và dụng học; Nguyễn Văn Chiến (1993) chỉ rõ sự tương chiếu giữa cấu trúc xã hội và cấu trúc ngôn ngữ; Trương Thị Diễm (2001) luận giải sâu sắc cơ sở chuyển hóa danh từ thân tộc thành từ xưng hô.

Tuy nhiên, trong không gian học thuật đối chiếu Hán – Việt, bức tranh tổng thuật bộc lộ hai luồng quan điểm đối lập:

• Luồng quan điểm hình thức luận / từ vựng học thuần túy: Cho rằng do cùng thuộc vùng văn hóa chữ Hán (Sinosphere) và là ngôn ngữ đơn lập, không biến hình, hệ thống xưng hô của hai ngôn ngữ có sự tương đương 1-1 về mặt cấu trúc ngữ nghĩa (semantic equivalence).
• Luồng quan điểm ngữ dụng - văn hóa xã hội: Nhấn mạnh rằng dù tương đồng về cội nguồn ý niệm Nho giáo, mức độ ngữ pháp hóa và phạm vi lâm thời hóa danh từ thân tộc trong tiếng Việt sâu rộng hơn rất nhiều so với tiếng Hán, tạo ra những rào cản ngữ dụng vô hình nhưng sâu sắc.

Positioning của luận án Phạm Ngọc Hàm được xác lập vững chắc tại giao điểm của ngữ dụng học đối chiếu (Contrastive Pragmatics) và xã hội học ngôn ngữ. So với hai nghiên cứu quốc tế điển hình là công trình đối chiếu Hán – Anh của Điền Huệ Cương (1998) và nghiên cứu mô hình Tu/Vous trong ngôn ngữ Ấn – Âu của Brown & Gilman (1960), luận án này tạo ra bước tiến quan trọng: giải mã cơ chế vận hành của một "hệ thống mở" đa tầng, nơi mà từ xưng hô không chỉ là phương tiện định danh mà là công cụ kiến tạo trật tự xã hội và đàm phán quyền lực liên nhân.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng phương Tây trong không gian văn hóa phương Đông:

1. Kiểm chứng và tái định vị Mô hình Quyền lực và Kết liên (Power and Solidarity Model) của Brown & Gilman (1960): Nếu mô hình phương Tây quy định quan hệ đối xứng (symmetrical) dựa trên tính kết liên và bất đối xứng (asymmetrical) dựa trên quyền thế qua cặp đại từ đóng ($T/V$), thì luận án chứng minh trong tiếng Hán và tiếng Việt, quan hệ quyền lực – kết liên được thể chế hóa thông qua sự đan cài phức tạp giữa đại từ nhân xưng, chức danh hành chính và danh từ thân tộc phỏng chiếu. Luận án trích dẫn dẫn chứng sắc bén từ văn học Việt Nam: "Mày đánh chồng bà đi, bà cho mày xem" (Ngô Tất Tố, Tắt đèn), minh chứng cho sự chuyển đổi đột biến từ cặp xưng hô phục tùng sang cặp xưng hô phi tương hỗ nhằm biểu thị quyền lực phản kháng lâm thời.
2. Bổ sung cho Lý thuyết Lịch sự (Politeness Theory) của Brown & Levinson (1987) và Nguyên tắc Lịch sự của Leech (1983): Luận án khẳng định nguyên lý lịch sự phương Đông bắt nguồn sâu xa từ tư tưởng Lễ Nho giáo: "Phù lễ giả, tự ti nhi tôn nhân" (Lễ chính là tự hạ thấp mình và đề cao người khác) trong Lễ Kí - Khúc lễ thượng. Điền Huệ Cương (1998, tr. 470) cũng khẳng định: "Lịch sự là sự thể hiện cái văn minh tiến bộ của loài người... Lịch sự bao gồm hai phương diện: kính và khiêm. Trên thực tế, hai phương diện này luôn luôn hỗ trợ cho nhau." Luận án đã cụ thể hóa mối quan hệ biện chứng này thành các quy tắc vận hành ngôn ngữ cụ thể giữa "tôn hô" (đối xưng tôn kính) và "khiêm xưng" (tự xưng nhún nhường).

                      [ BỐI CẢNH VĂN HÓA NHO GIÁO ]
        [ NGUYÊN TẮC TÔN HÔ ]               [ NGUYÊN TẮC KHIÊM XƯNG ]
    (Đề cao đối tượng giao tiếp)            (Tự hạ thấp vị thế bản thân)
          [Đại từ nhân xưng]  [Danh từ thân tộc]  [Chức vị / Họ tên]
           (Nín, Các vị...)   (Bác, Đại ca...)    (Giáo sư, Giám đốc)
                     [ CHIẾN LƯỢC GIAO TIẾP TẠI LỜI ]
             (Xác lập Quyền lực, Thân hữu & Duy trì Thể diện)

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột: Ngữ nghĩa học thành tố (Componential Analysis), Dụng học giao tiếp (Pragmatic Speech Act Theory) và Xã hội học văn hóa (Cultural Sociolinguistics).

• Phương thức phân tích nghĩa tố: Xác lập các ma trận nghĩa tố đối với danh từ thân tộc tiếng Hán (Bảng 2.3, tr. 90) dựa trên các trục khu biệt: $[\pm \text{Huyết thống}]$, $[\pm \text{Trực hệ}]$, $[\pm \text{Bên nội}]$, $[\pm \text{Thế hệ}]$, $[\pm \text{Giới tính}]$, $[\pm \text{Độ tuổi relative}]$.
• Khái niệm hóa các bình diện xưng hô: Phân định rạch ròi giữa Tự xưng (người nói tự quy chiếu), Đối xưng (người nói quy chiếu người nghe) trong giao tiếp trực diện, loại trừ Tha xưng (ngôi thứ ba vắng mặt) ra khỏi phạm trù hành vi xưng hô trực tiếp để đảm bảo tính thuần khiết của giao tiếp tại lời.
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích giới hạn trong giao tiếp trực diện liên nhân mặt-đối-mặt, phân tách ranh giới rõ rệt giữa giao tiếp gia đình hạt nhân và giao tiếp tổ chức công sở xã hội.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận thực chứng kết hợp giải thích luận (Positivism & Interpretivism), triển khai thiết kế nghiên cứu đa phương pháp (Mixed Methods Design) kết hợp định tính chuyên sâu và định lượng thống kê:

• Philosophy: Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) – phân tích ngôn ngữ như một cấu trúc xã hội phản ánh ý thức hệ và quan hệ quyền lực.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design):
  • Cấp độ vi mô (Micro-level): Cấu trúc hình thái, ngữ nghĩa của từ xưng hô, cấu tạo từ ghép song song (Bảng 2.4, tr. 91).
  • Cấp độ trung gian (Meso-level): Ngữ cảnh giao tiếp gia đình và văn hóa công sở, chuẩn mực tổ chức.
  • Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Biến thiên lịch sử - xã hội, thể chế văn hóa tư tưởng qua các thời kỳ (thời phong kiến, thời kỳ 1949–1978, và kỷ nguyên cải cách mở cửa).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu được thiết kế chặt chẽ theo 4 trục tam giác hóa (Triangulation):

1. Ngữ liệu văn bản gốc: Trích xuất hàng trăm trích đoạn thoại từ tác phẩm văn học kinh điển, kịch bản phim, giáo trình giao tiếp chuẩn của người bản ngữ Hán.
2. Điều tra xã hội học ngôn ngữ: Thiết kế và phát phiếu điều tra có định hướng thông qua 3 bảng câu hỏi khảo sát chuyên biệt (Phụ lục 1, 2, 3).
3. Phỏng vấn sâu và đối chiếu ngôn ngữ học: Thực hiện phỏng vấn trực tiếp đối với người bản ngữ để xác thực sắc thái biểu cảm và mức độ chấp nhận ngữ dụng của các biến thể xưng hô.
4. Khảo sát lỗi thực nghiệm sư phạm: Kiểm tra thực tế trên 188 sinh viên đại học chuyên ngành tiếng Hán tại Việt Nam qua 5 bài tập định lượng (Bảng 4.1 – Bảng 4.5, tr. 181–188).

Độ tin cậy (Reliability) và giá trị hiệu lực (Construct & Internal Validity) được bảo đảm thông qua việc đối chiếu chéo giữa phản xạ giao tiếp tự nhiên của người bản ngữ và kết quả điều tra phiếu khảo sát.

[ Khảo sát Ngữ liệu ]      [ Điều tra Bảng hỏi ]       [ Thực nghiệm Khảo sát Lỗi ]
Tác phẩm văn học, phim ảnh   Phiếu điều tra Phụ lục 1,2,3   N = 188 sinh viên chuyên ngữ
(Cấu trúc & Ngữ dụng tĩnh)   (Tập mẫu người bản ngữ Hán)   (Bảng 4.1 - 4.5; Hình 4.1 - 4.3)
                    [ PHÂN TÍCH TỔNG HỢP & ĐỐI CHIẾU ]
                    - Thống kê mô tả tần suất & tỷ lệ %
                    - Phân tích nghĩa tố cấu trúc (Bảng 2.3)
                    - Đối chiếu loại hình ngôn ngữ học Hán - Việt

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát được định lượng hóa thông qua hệ thống bảng biểu và đồ thị trực quan:

• Tập mẫu khảo sát xã hội: Phân tầng theo biến số nhân khẩu học (Bảng 3.2, tr. 156): độ tuổi, giới tính, cương vị xã hội, bối cảnh giao tiếp gia đình vs. cơ quan.
• Kỹ thuật phân tích: Thống kê mô tả tần suất sử dụng, tỷ lệ phần trăm phân bố phạm vi của các từ xưng hô thông dụng (Bảng 3.3, tr. 157), khả năng kết hợp của các tiếp đầu ngữ văn hóa như "đại" (大), "lão" (老), "tiểu" (小) với họ tên và chức vụ (Bảng 3.4, tr. 161).
• Phân tích đối dịch liên ngữ: Đo lường định lượng khả năng đối dịch chuẩn xác từ xưng hô thầy – trò, thân tộc và giao tiếp xã hội (Bảng 4.3, Hình 4.2, tr. 184; Bảng 4.4, Hình 4.3, tr. 187).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá về cấu trúc và dụng học ngôn ngữ:

1. Sự bất đối xứng trong cơ chế danh từ hóa thân tộc làm từ xưng hô: Trong khi tiếng Việt sở hữu cơ chế lâm thời hóa đại từ cực kỳ linh hoạt, biến hầu hết danh từ thân tộc thành đại từ nhân xưng ở cả ba ngôi (ông, bà, bác, chú, anh, chị, em), tiếng Hán vẫn duy trì đại từ nhân xưng chuyên biệt (ngã 我, nhĩ 你/您, tha 他/她) làm lõi trung tâm. Danh từ thân tộc tiếng Hán khi dùng để xưng hô trực diện bị giới hạn nghiêm ngặt bởi tôn ti thế hệ và huyết thống, không thể chuyển di tự do sang ngôi thứ nhất trong giao tiếp xã hội như tiếng Việt.
2. Quy luật phân hóa ngữ nghĩa - văn hóa của các từ xưng hô xã hội biến động: Khảo sát sự biến đổi lịch sử cho thấy các từ ngữ cổ/cũ mang sắc thái thấp hèn như mã phu, xa phu, thế đầu tượng, bưu sai (mang hình vị phu, sai) đã bị đào thải hoàn toàn, thay thế bằng hệ thống từ ngữ mới đề cao vị thế bình đẳng của người lao động như tự dưỡng viên, xuy sự viên, phục vụ viên, bưu đệ viên, lí phát viên, trù sư (mang hình vị viên, sư) (tr. 42-43).
3. Phát hiện nghịch lý xã hội học về sự suy giảm xưng hô thân tộc trong quan hệ mẹ chồng - nàng dâu: Nghiên cứu chỉ ra sự biến chuyển vị thế kinh tế của phụ nữ nông thôn Trung Quốc hiện đại đã dẫn tới hiện tượng "khuyết vắng từ xưng hô" (zero address forms). Nàng dâu và mẹ chồng ít tiếp xúc trực tiếp hoặc né tránh gọi tên/xưng hô truyền thống, phản ánh sự tái cấu trúc quyền lực trong gia đình ba thế hệ (tr. 18-19).
4. Cơ chế hoạt động của các tiền tố xưng hô "Lão", "Tiểu", "Đại": Tiếng Hán sử dụng các tổ hợp [Lão/Tiểu + Họ] (Lão Vương, Tiểu Trương) để biểu thị quan hệ kết liên thân mật hoặc [Đại + Danh từ thân tộc] (Đại ca, Đại thẩm) để xã hội hóa quan hệ thân tộc theo phương châm "Tứ hải chi nội giai huynh đệ" (Mã Hồng Cơ & Thường Khánh Phong, 1990, tr. 45), tạo nên sắc thái biểu cảm mà tiếng Việt phải dùng các cấu trúc phụ từ tương đương để biểu đạt.
5. Định vị 4 nhóm lỗi giao thoa ngôn ngữ điển hình của sinh viên Việt Nam: Khảo sát thực nghiệm (tr. 178–188) bóc tách 4 loại lỗi hệ thống: (1) Lỗi lạm dụng danh từ thân tộc tiếng Hán theo tư duy tiếng Việt; (2) Lỗi nhầm lẫn giữa đại từ tôn kính Nín (您) và Nhĩ (你); (3) Lỗi đặt sai trật tự cú pháp [Họ + Chức vụ] trong tiếng Hán (Vương Giáo sư thay vì Giáo sư Vương như tiếng Việt); (4) Lỗi đối dịch cơ học các cặp xưng hô chào hỏi học đường và công sở.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Đóng góp luận cứ xác đáng khẳng định luận điểm của Nguyễn Văn Chiến (1993, tr. 130): "Cấu trúc xã hội phân hoá bộc lộ rõ trong cấu trúc ngôn ngữ, thông qua những cách nói năng xưng hô nhất định... Thái độ nào là tuỳ thuộc vào khoảng cách xã hội giữa họ: tuổi tác, giới tính, địa vị xã hội, nghề nghiệp, mức độ quen biết, tình cảm..."
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập mô hình khung ma trận đối chiếu ngữ dụng - văn hóa có thể ngoại suy ứng dụng cho các cặp ngôn ngữ đơn lập phương Đông khác (Hán – Hàn, Hán – Nhật).
• Về mặt thực tiễn sư phạm: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế giáo trình thực hành khẩu ngữ, xây dựng sổ tay hướng dẫn giao tiếp phi hiểu lầm (cross-cultural pragmatic failure) trong thương mại, ngoại giao và du lịch Việt – Trung.

Limitations và Future Research

Luận án duy trì cái nhìn học thuật khách quan khi thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn phạm vi giao tiếp: Luận án chủ yếu khu biệt khảo sát trong phạm vi gia đình hạt nhân (vợ - chồng, cha mẹ - con cái) và không gian hành chính công sở, chưa bao quát toàn diện các tiểu ngữ cảnh đa dạng khác như tôn giáo, quân đội, hay không gian mạng kỹ thuật số.
2. Giới hạn phương ngữ học xã hội: Nguồn ngữ liệu chủ yếu tập trung vào tiếng Hán tiêu chuẩn (Putonghua / phương ngữ Bắc Kinh), chưa đi sâu phân tích đối chiếu sự biến thiên xưng hô giữa các vùng phương ngữ lớn của Trung Quốc (phương ngữ Quảng Đông, Mân Nam, Thượng Hải) với các phương ngữ tiếng Việt (Bắc, Trung, Nam).
3. Đặc trưng lát cắt đồng đại: Do tính chất đồng đại của đề tài, các biến động xưng hô lịch đại chỉ được tổng quan mang tính bối cảnh, chưa lượng hóa được tốc độ chuyển dịch từ vựng qua các thế hệ bằng mô hình toán ngôn ngữ.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào 4 hướng:

• Ứng dụng ngôn ngữ học ngữ liệu (Corpus Linguistics) để phân tích tần suất xưng hô trên Big Data giao tiếp mạng xã hội đương đại.
• Nghiên cứu xưng hô trong giao tiếp đa văn hóa và thương mại điện tử xuyên biên giới.
• Khảo sát tâm lý ngôn ngữ học (Psycholinguistics) về thời gian xử lý và tri giác thể diện của người học khi tiếp nhận các chỉ xuất xưng hô trái ngược loại hình.
• Ứng dụng xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) trong việc gán nhãn ngữ nghĩa quan hệ liên nhân cho hệ thống dịch máy tự động Hán – Việt.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án tiến sĩ của Phạm Ngọc Hàm đã tạo ra những tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật: Định hình một chuẩn mực nghiên cứu mới trong chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ và Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu tại Việt Nam. Công trình trở thành tài liệu tham khảo bắt buộc cho hàng trăm luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ và bài báo khoa học nghiên cứu về ngữ dụng học Hán – Việt.
• Đổi mới giáo dục đại học: Trực tiếp thúc đẩy việc tái cấu trúc chương trình đào tạo cử nhân và thạc sĩ ngành Ngôn ngữ Trung Quốc, đưa cấu phần "Văn hóa giao tiếp và Ngữ dụng học xưng hô" vào nội dung giảng dạy chính khóa tại các trường đại học lớn như ĐHKHXH&NV, Đại học Ngoại ngữ – ĐHQGHN, Đại học Hà Nội.
• Lợi ích xã hội và ngoại giao: Cung cấp cẩm nang ứng xử ngôn ngữ chuẩn mực cho đội ngũ biên phiên dịch cao cấp, chuyên gia ngoại giao và doanh nhân, giảm thiểu tối đa các xung đột thể diện do lỗi chuyển di văn hóa trong đàm phán quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

Hệ thống kết quả nghiên cứu mang lại giá trị định lượng và định tính cụ thể cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh & Giới nghiên cứu ngôn ngữ: Tiếp cận khung phương pháp luận đối chiếu ngữ nghĩa - ngữ dụng mẫu mực và hệ thống ngữ liệu thực chứng đã được kiểm định.
• Giảng viên & Nhà biên soạn giáo trình: Sở hữu ngân hàng phân tích lỗi sai thực nghiệm của người học Việt Nam (N = 188) để thiết kế các bài tập khắc phục chuyển di tiêu cực một cách chính xác.
• Sinh viên chuyên ngành tiếng Hán / Việt Nam học: Nắm vững cơ chế vận hành của kính khiêm từ, tránh được các tình huống thất thố giao tiếp (pragmatic failure) trong môi trường bản ngữ.
• Chuyên viên dịch thuật & Ngoại giao: Nâng cao độ chính xác tương đương ngữ dụng (pragmatic equivalence) khi chuyển ngữ các văn bản pháp quy, tác phẩm văn học và diễn ngôn đàm phán song phương.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã bản địa hóa và mở rộng Lý thuyết Lịch sự của Brown & Levinson (1987) và Nguyên tắc Lịch sự của Leech (1983) trong môi trường ngôn ngữ văn hóa Á Đông. Luận án chứng minh rằng tính lịch sự trong tiếng Hán và tiếng Việt không chỉ là "chiến lược giảm thiểu đe dọa thể diện" cá nhân mang tính duy lý phương Tây, mà là sự tuân thủ chuẩn mực luân lý đạo đức Nho giáo thông qua nguyên tắc nhị nguyên: Tôn kính người khác (Tôn hô) gắn liền hữu cơ với Tự hạ mình (Khiêm xưng).

2. Đột phá phương pháp luận của luận án so với các công trình đi trước thể hiện ở điểm nào?

So với Điền Huệ Cương (1998) vốn thuần túy khảo sát đối chiếu qua thư tịch cổ và Mã Hồng Cơ (1990) dừng lại ở phân loại miêu tả, luận án của Phạm Ngọc Hàm tạo đột phá bằng việc kết hợp đồng thời ba phương pháp: (1) Phân tích thành tố nghĩa cấu trúc; (2) Điều tra xã hội học ngôn ngữ trên người bản ngữ; và (3) Khảo sát thực nghiệm lỗi ngữ dụng trên người học phi bản ngữ (N = 188). Đây là thiết kế phương pháp luận tam giác hóa đạt chuẩn mực khoa học cao.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là hiện tượng "khuyết vắng từ xưng hô trực diện" giữa mẹ chồng và nàng dâu trong các gia đình nông thôn Trung Quốc hiện đại (tr. 18-19). Dữ liệu chỉ ra rằng sự dịch chuyển độc lập về mặt kinh tế của người phụ nữ trẻ đã phá vỡ thế độc tôn quyền lực gia trưởng truyền thống, dẫn đến việc người tham gia giao tiếp lựa chọn chiến lược tỉnh lược từ xưng hô để tránh va chạm trực tiếp về mặt vị thế tôn ti.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Toàn bộ bảng câu hỏi điều tra định hướng (Phụ lục 1, 2, 3), hệ thống tiêu chí phân tích nghĩa tố (Bảng 2.3) và các bài tập khảo sát thực nghiệm khả năng đối dịch, nhận diện từ xưng hô (Bảng 4.1 – 4.5) đều được cung cấp chi tiết trong phần phụ lục của luận án, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình khảo sát trên các nhóm khách thể nghiên cứu mới.

5. Luận án vạch ra chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?

Luận án định hình chương trình nghiên cứu tương lai tập trung vào: hoàn thiện lý thuyết ngữ dụng học đối chiếu liên văn hóa Việt – Trung; xây dựng từ điển đối chiếu xưng hô chuyên sâu có chú giải ngữ dụng; và phát triển các mô hình sư phạm ứng dụng công nghệ trong giảng dạy phân biệt sắc thái kính khiêm từ cho người học ngoại ngữ.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về hành vi xưng hô, chỉ xuất xã hội và chiến lược lịch sự trong giao tiếp ngôn ngữ phương Đông, khẳng định xưng hô là bức tranh phản chiếu sống động cấu trúc xã hội và tâm lý dân tộc.
2. Công trình xác lập hệ thống phân loại khoa học các phương tiện xưng hô tiếng Hán (đại từ nhân xưng, danh từ thân tộc, họ tên, chức danh nghề nghiệp, từ xưng hô xã hội), đồng thời phân tích sâu sắc cơ chế ghép song song và ma trận nghĩa tố của lớp từ này.
3. Luận án làm sáng tỏ quy luật vận hành của từ xưng hô trong hai không gian giao tiếp trọng yếu: gia đình hạt nhân và tổ chức xã hội, chỉ rõ sự chi phối của các biến số tuổi tác, vị thế quyền lực và động cơ giao tiếp.
4. Đóng góp đối chiếu liên ngôn ngữ đặc sắc: chỉ ra bản chất tiếng Hán là hệ thống lấy đại từ chuyên biệt làm hạt nhân có định hướng tôn kính rõ rệt, trong khi tiếng Việt là "hệ thống mở" vận dụng tối đa danh từ thân tộc lâm thời hóa để biểu đạt quan hệ liên nhân.
5. Cung cấp luận cứ thực nghiệm xác đáng về hệ thống lỗi giao thoa ngôn ngữ của người Việt học tiếng Hán, đề xuất hệ giải pháp sư phạm chuẩn hóa mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho công tác đào tạo ngoại ngữ và giao lưu văn hóa quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu là xƣng hô với nhau nhƣ thế nào để tạo ra đƣợc một môi trƣờng giao tiếp nhƣ ý muốn (hoặc trang trọng, hoặc thoải mái, thân mật…). Từ ngàn xƣa, nét đẹp văn hóa trong giao tiếp ngôn ngữ của ngƣời Việt Nam đã đƣợc khẳng định nhƣ một nghệ thuật ứng xử: ―Lời nói không mất tiền mua, 24 z Liệu lời mà nói cho vừa lòng nhau.‖ (Việt Nam Tự điển- Hội khai trí Tiến Đức khởi thảo. 1954) Tuy vậy, ―liệu‖ nhƣ thế nào là cả một quá trình trau dồi, lựa chọn tinh hoa ngôn ngữ - văn hoá trên lĩnh vực giao tiếp, giúp con ngƣời đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật ứng xử. Nếu khái niệm gia đình đƣợc hiểu theo nghĩa rộng của nó thì con ngƣời sinh ra và tham gia vào hoạt động giao tiếp ngôn ngữ đầu tiên là môi trƣờng giao tiếp gia đình.

Với tƣ cách là tế bào cuả xã hội, gia đình có vai trò to lớn đối với giao tiếp ngôn ngữ của con ngƣời. Song, nói nhƣ vậy không có nghĩa là coi nhẹ vai trò giao tiếp ngoài xã hội. Giao tiếp ngôn ngữ đƣợc cấu thành bởi hàng loạt các hành vi ngôn ngữ. Trong một cuộc thoại, ngƣời ta đã thực hiện đồng thời ba loại hành vi: hành vi mặt lời, hành vi tại lời, hành vi sau lời.

Trong ba loại hành vi nói trên, hành vi tại lời là vấn đề đƣợc giới nghiên cứu ngôn ngữ đặc biệt quan tâm. Nó chính là yếu tố quan trọng giúp ngƣời ta thực hiện chiến lƣợc giao tiếp. Hành vi tại lời cũng thể hiện rõ nét nhất mức độ trau dồi ngôn ngữ, khả năng vận dụng ngôn ngữ của từng thành viên tham gia giao tiếp, đạt đến tính chất tế nhị trong việc sử dụng ngôn ngữ. Với cách nhìn từ ngữ xƣng hô không phải là sản phẩm của cách tiếp cận cấu trúc ngôn ngữ đơn thuần, cách xƣng hô và từ ngữ dùng để xƣng hô có thể thay đổi linh hoạt theo diễn tiến của cả cuộc thoại.

Có thể thấy, từ ngữ xƣng hô là những từ thuộc nhiều lớp từ loại của hệ thống ngôn ngữ đƣợc đem ra sử dụng để xƣng hô trong giao tiếp. Các thuộc tính về ―loại ‖ của lớp từ này cơ bản đƣợc xác định trong cơ chế giao tiếp ngôn ngữ. Vì thế, nghiên cứu các lớp từ ngữ xƣng hô không thể tách rời quan điểm về ngữ dụng học và đặc trƣng văn hoá dân tộc. Vậy xƣng hô là gì ? (1).

Xƣng hô là tên gọi biểu thị quan hệ qua lại dùng để xƣng gọi trực diện. 25 z Xƣng gọi là những từ xƣng hô mà con ngƣời dùng nó để biểu thị một mối quan hệ tƣơng hỗ nào đó họăc biểu thị sự khác biệt về thân thế, địa vị, nghề nghiệp… nhƣ cha mẹ, chồng, sư phụ, xã trưởng, đồng chí. Xƣng gọi có nghĩa rộng và hẹp, nghĩa rộng bao gồm các tên gọi của ngƣời và sự vật, nghĩa hẹp chuyên dùng để chỉ ngƣời, tức là chỉ các từ xƣng hô dùng trong giao tiếp xã hội của con ngƣời. Phạm trù xƣng hô hay phạm trù ngôi bao gồm những phƣơng tiện chiếu vật, nhờ đó ngƣời nói tự quy chiếu, tức tự đƣa mình vào diễn ngôn (tự xƣng) và đƣa ngƣời giao tiếp với mình (đối xƣng) vào diễn ngôn.

[5, 73] Theo nội dung của các định nghĩa trên, một số quan điểm của các học giả Trung Quốc đã tách xƣng hô và xƣng gọi thành hai khái niệm khác nhau. Xƣng hô chỉ mối quan hệ tƣơng hỗ giữa ngƣời nói và ngƣời nghe trong giao tiếp trực diện, nghĩa là chỉ bao gồm tự xƣng và đối xƣng. Xƣng gọi còn bao gồm cả đối tƣợng thứ ba (tha xƣng). Trên thực tế, ngôi thứ ba chỉ đề cập tới nhƣ một khách thể cần nói tới và đƣợc đánh giá khách quan dƣới sự kiểm soát của ngƣời nói và ngƣời nghe.

Trong luận án này, vấn đề xƣng hô đƣợc nghiên cứu với tƣ cách là những phƣơng tiện dùng để xƣng hô trong giao tiếp trực diện, không bao gồm tha xƣng. Xƣng hô là hai mặt tồn tại đồng thời trong một cuộc thoại, xƣng hô (hay xƣng gọi) bao gồm ―xƣng‖ (tự gọi tên mình) và ―hô‖(gọi tên ngƣời khác). Có thể nói ―xƣng‖ và ―hô‖ xuất hiện ở hầu hết các cuộc thoại bao gồm xƣng gọi ít nhất hai đối tƣợng trực tiếp tham gia cuộc thoại và các đối tƣợng tham gia gián tiếp (không hiện diện hay đối tƣợng thứ ba). ―Ngay cả trong trƣờng hợp vắng mặt từ xƣng hô, cũng có thể coi là một sự có mặt không hiện hữu và vẫn chuyển tải một ý nghĩa nhất định.

Ngôn ngữ bao giờ cũng gắn với tƣ duy (thực hiện một trong những chức năng cơ bản của nó là nhận thức). Ngƣời ta tƣ duy bằng ngôn ngữ, do vậy, không có ngôn ngữ thì không có tƣ duy. Ngôn ngữ của mỗi dân tộc phản ánh một cách rõ nét nhất 26 z những đặc điểm của tƣ duy, đặc trƣng của văn hoá, truyền thống cốt cách của từng dân tộc. Do đó, số lƣợng, đặc tính và quá trình hành chức của lớp từ xƣng hô của mỗi dân tộc có khác nhau.

Ngay trong một dân tộc, ở mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể và trong một điều kiện địa lí cụ thể khác nhau cũng có cách biểu đạt xƣng hô khác nhau. Nhƣ vậy xƣng hô bao hàm cả tính lịch đại và đồng đại. Nó nhƣ là một sự liên tục, nối kết quá khứ với hiện tại và tƣơng lai. Đồng thời trong diễn tiến của quá trình giao tiếp lại có những biến động nhất định.

Xƣng hô chịu tác động của nhiều yếu tố nhƣ : vị thế, tuổi tác, giới tính, nghề nghiệp, hôn nhân cũng nhƣ vai giao tiếp của từng đối tƣợng tham gia giao tiếp v. Cách xƣng hô cũng nhƣ việc lựa chọn từ xƣng hô đƣợc quy định bởi đối tƣợng cũng nhƣ quan hệ giữa các đối tƣợng tham gia giao tiếp với nhau. Nó chi phối cả quá trình giao tiếp và có thể thay đổi theo diễn tiến phức tạp của cuộc thoại. ―Từ xƣng hô nhƣ vậy không chỉ là công cụ để ngƣời nói thực hiện cái việc không thể không làm là đƣa mình và ngƣời đối thoại với mình vào cuộc thoại, mà còn là công cụ để ngƣời nói tự mình câu thúc mình và câu thúc ngƣời khác trong khuôn khổ một kiểu quan hệ liên cá nhân nhất định.

Muốn chuyển sang kiểu quan hệ liên cá nhân khác, ngƣời giao tiếp trƣớc hết phải dùng từ xƣng hô để thƣơng lƣợng. Nhƣ vậy, vấn đề xƣng hô thuộc bình diện lời nói, đƣợc coi nhƣ là một hành vi ngôn ngữ. Các phƣơng tiện dùng để xƣng hô đƣợc lựa chọn vào diễn ngôn mang chức năng quy chiếu và có thể sử dụng luân phiên giữa ngƣời nói và ngƣời nghe cho phù hợp tính chất của cuộc thoại. Xƣng hô có nghĩa rộng và nghĩa hẹp.

Với nghĩa rộng, xƣng hô chỉ cả ngƣời và vật. Với nghĩa hẹp, xƣng hô chuyên dùng cho ngƣời, nó chỉ các hình thức xƣng hô sử dụng trong giao tiếp gia đình và xã hội của con ngƣời. Nhƣ vậy, xƣng hô chịu sự tác động rất lớn của các vấn đề thuộc lĩnh vực văn hoá, xã hội. Vai giao tiếp đã đƣợc xác định qua việc lựa chọn từ xƣng hô.

Nói cách 27 z khác, qua việc sử dụng từ xƣng hô, ngƣời tham gia giao tiếp đã xác định đƣợc vị thế của mình và của ngƣời nghe. Xƣng hô với tƣ cách vừa là một hành vi khi nó quy chiếu các nhân vật giao tiếp, đồng thời là một phƣơng thức khi nó thể hiện tính lịch sự bằng cách xác định ngôi vị của họ. Từ xƣng hô chính là tín hiệu xác định vai giao tiếp, quan hệ giao tiếp giữa ngƣời với ngƣời. Nó vừa là phƣơng tiện vừa là chất liệu của quá trình giao tiếp.

Nghiên cứu về xƣng hô, ngƣời ta có thể xem xét ở rất nhiều khía cạnh. Chẳng hạn: phạm vi xƣng hô, khuôn mẫu xƣng hô, kiểu xƣng hô. Phạm vi của xƣng hô bao gồm xƣng hô trong gia đình và xƣng hô ngoài xã hội. Khuôn mẫu xƣng hô gồm xƣng hô lịch sự và không lịch sự.

Kiểu xƣng hô gồm xƣng hô tƣơng ứng chính xác và xƣng hô tƣơng ứng không chính xác. Ngữ cảnh đóng vai trò quyết định đến việc lựa chọn từ ngữ xƣng hô và đƣợc coi là bộ phận hợp thành quan trọng trong giao tiếp ngôn ngữ. Ngữ cảnh đƣợc định nghĩa một cách ngắn gọn nhất là ―hoàn cảnh sử dụng ngôn ngữ. Nó bao gồm tất cả các nhân tố chủ quan và khách quan ảnh hưởng tới việc sử dụng ngôn ngữ.

Nhìn nhận từ góc độ ngữ dụng học, ngữ cảnh là phần văn bản trên dƣới hoặc nhân tố chủ quan và khách quan đƣợc biểu thị bằng lời mà ngƣời ta dựa vào đó để lí giải hoặc sử dụng ngôn ngữ vào trong quá trình giao tiếp để đạt đƣợc sự hợp lí và làm cho cuộc thoại diễn ra một cách thuận lợi. Những nhân tố chủ quan và khách quan này đƣợc coi là ngữ cảnh phi ngôn ngữ, bao gồm thời gian, địa điểm diễn ra cuộc thoại, chủ đề cuộc thoại, vị thế của ngƣời tham gia giao tiếp, nội dung, mục đích, cách thức giao tiếp, bối cảnh văn hoá … Nhà ngôn ngữ học ngƣời Anh J. Iyons đã quy các yếu tố cấu thành ngữ cảnh trên 6 phƣơng diện sau: Mỗi ngƣời tham gia giao tiếp đều phải nhận thức đƣợc: (1) Vai trò và địa vị của mình trong cả quá trình hoạt động ngôn ngữ. (2) Thời gian và không gian xảy ra hoạt động ngôn ngữ.

(3) Mức độ chính thức của hoàn cảnh hoạt động ngôn ngữ. (4) Đối với hoàn cảnh giao tiếp này thì cái gì sẽ là trung 28 z gian thích hợp của cuộc thoại. (5) Làm thế nào để lời nói của mình phù hợp với chủ đề của cuộc thoại và tầm quan trọng của chủ đề đối với việc lựa chọn một loại phƣơng ngôn (với môi trƣờng đa ngữ) hay lựa chọn một ngôn ngữ nào đó để giao tiếp. (6) Làm thế nào để lời nói của mình phù hợp với ngữ vực của môi trƣờng giao tiếp.

Từ ngữ xƣng hô đƣợc lí giải tuỳ thuộc vào mỗi góc nhìn khác nhau, nhƣng bao giờ, cốt lõi của việc xƣng hô cũng là quan hệ vai giao tiếp. Nhƣ vậy, nó vẫn chịu tác động của quan điểm tâm lí xã hội. Xƣng hô là sự biểu đạt bằng ngôn ngữ trong quan hệ qua lại giữa ngƣời với ngƣời. Nó phản ánh quan hệ liên nhân bao gồm hai phƣơng diện: tính chất vị thế và tính chất thân hữu.

Mặt thứ nhất thể hiện quan hệ vai giao tiếp và quyền lực giao tiếp giữa ngƣời với ngƣời. Mặt thứ hai thể hiện quan hệ thân sơ, xa gần giữa ngƣời với ngƣời.