Tổng quan nghiên cứu

Dự án Tổ hợp Hóa dầu Miền Nam tại xã Long Sơn, thành phố Vũng Tàu, với quy mô vốn đầu tư 5,4 tỷ USD, là một trong những dự án trọng điểm thúc đẩy phát triển công nghiệp hóa dầu và các ngành công nghiệp hỗ trợ tại khu vực phía Nam Việt Nam. Dự án dự kiến tạo ra khoảng 15.000 việc làm trong giai đoạn xây dựng và hơn 1.000 việc làm khi đi vào vận hành thương mại. Tuy nhiên, để thực hiện dự án, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu phải thu hồi tổng cộng 417 ha đất, trong đó có 646 hộ dân bị ảnh hưởng, với 175 hộ bị thu hồi hết đất và phải di chuyển chỗ ở. Người dân chủ yếu hoạt động trong các ngành nghề truyền thống như nông nghiệp, diêm nghiệp và nuôi trồng thủy sản.

Việc thu hồi đất đã gây ra những tác động sâu sắc đến sinh kế của người dân, làm thay đổi nguồn thu nhập, việc làm và điều kiện sống. Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định thực trạng sinh kế trước và sau khi bị thu hồi đất, các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế, cũng như đề xuất các chính sách hỗ trợ tạo việc làm và ổn định cuộc sống cho người dân bị ảnh hưởng. Nghiên cứu tập trung trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2016 tại xã Long Sơn, với ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện chính sách bồi thường, tái định cư và hỗ trợ sinh kế bền vững cho người dân trong các dự án phát triển kinh tế xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu sử dụng khung phân tích sinh kế bền vững do Cơ quan Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID) xây dựng, tập trung vào năm nguồn lực chính ảnh hưởng đến sinh kế: vốn con người, vốn tự nhiên, vốn tài chính, vốn vật chất và vốn xã hội. Khung này giúp đánh giá các yếu tố tác động đến sinh kế của người dân khi có sự thay đổi môi trường sống và điều kiện sản xuất do thu hồi đất.

Bên cạnh đó, cẩm nang về tái định cư của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) được áp dụng để phân tích chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư và các nguyên tắc đảm bảo quyền lợi cho người dân bị thu hồi đất. Cẩm nang nhấn mạnh nguyên tắc bồi thường theo chi phí thay thế, cung cấp thông tin đầy đủ và hỗ trợ người dân trong quá trình tái định cư.

Các khái niệm chuyên ngành như sinh kế bền vững, chuyển đổi nghề, ổn định cuộc sống, tái định cư tự do và giao đất ở được làm rõ để phục vụ phân tích. Nghiên cứu cũng tham khảo các kết quả nghiên cứu trước đây về tác động thu hồi đất đến sinh kế, chuyển đổi nghề nghiệp và chính sách hỗ trợ người dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định lượng và định tính. Số liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát 70 hộ dân bị thu hồi đất tại khu tái định cư Long Sơn và các hộ còn lại trên địa bàn xã, với tổng số phiếu phát ra là 125, thu về 117 phiếu, trong đó 70 phiếu đủ điều kiện phân tích. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu đại diện các hộ bị thu hồi hết đất và một phần đất, nhằm phản ánh đa dạng tình hình sinh kế.

Số liệu thứ cấp được thu thập từ các cơ quan quản lý như Trung tâm Phát triển Quỹ đất thành phố Vũng Tàu, Ủy ban nhân dân xã Long Sơn, các báo cáo bồi thường và tái định cư. Phương pháp phân tích bao gồm thống kê mô tả, so sánh tần suất, phân tích biến đổi thu nhập, việc làm, và các yếu tố sinh kế trước và sau thu hồi đất. Phân tích định tính được thực hiện qua phỏng vấn chuyên gia, cán bộ địa phương và người dân để làm rõ các vấn đề tồn tại trong chính sách và thực thi.

Timeline nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2016, tương ứng với thời gian thu hồi đất và triển khai dự án, nhằm đánh giá toàn diện tác động và hiệu quả các chính sách hỗ trợ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Tổng mức bồi thường và hỗ trợ: Tổng số tiền bồi thường, hỗ trợ cho 646 hộ dân là 541,39 tỷ đồng, bình quân 838 triệu đồng/hộ. Trong đó, bồi thường đất chiếm 405,87 tỷ đồng (682,3 triệu đồng/hộ), bồi thường nhà và vật kiến trúc 44,73 tỷ đồng (69,2 triệu đồng/hộ), hỗ trợ ổn định đời sống 61,22 tỷ đồng (94,77 triệu đồng/hộ), và hỗ trợ chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làm 6,59 tỷ đồng (3,5 triệu đồng/người).

  2. Thay đổi về lực lượng lao động: Trong 70 hộ khảo sát, tổng số người là 321, trong đó lao động chiếm 68,85%. Sau thu hồi đất, số lao động giảm nhẹ còn 217 người, với tỷ lệ lao động nữ và nam tương đương. Trình độ phổ thông chiếm 55,45%, trong khi lao động có chứng chỉ nghề và trình độ cao đẳng, đại học chiếm tỷ lệ thấp, ảnh hưởng đến khả năng chuyển đổi nghề.

  3. Chuyển đổi nghề nghiệp và việc làm: Trước thu hồi đất, 39,25% lao động làm nông nghiệp, diêm nghiệp, nuôi trồng thủy sản; sau thu hồi chỉ còn 8,10%. Ngược lại, lao động trong các ngành công nghiệp, dịch vụ tăng lên đáng kể, như công nhân trong khu công nghiệp tăng từ 8,10% lên 12,15%, kinh doanh buôn bán nhỏ tăng từ 5,30% lên 11,84%. Tỷ lệ thất nghiệp và chưa có việc làm tăng từ 5,92% lên 15,58%.

  4. Cơ sở hạ tầng và dịch vụ xã hội: Hạ tầng giao thông, điện nước, y tế, giáo dục tại khu tái định cư được cải thiện so với trước thu hồi đất, tuy nhiên vẫn còn hạn chế về diện tích đất sản xuất và đất trồng trọt, ảnh hưởng đến sinh kế truyền thống.

Thảo luận kết quả

Việc bồi thường theo giá trị tài sản hiện có và hỗ trợ ổn định đời sống đã giúp người dân có điều kiện tài chính ban đầu để ổn định cuộc sống. Tuy nhiên, số tiền hỗ trợ chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm còn thấp, chưa đủ để người dân nhanh chóng thích nghi với môi trường mới và chuyển đổi nghề nghiệp hiệu quả. Sự giảm sút lao động trong lĩnh vực nông nghiệp, thủy sản phản ánh sự mất mát nguồn vốn tự nhiên và truyền thống sinh kế.

Tỷ lệ thất nghiệp tăng cao cho thấy việc hỗ trợ đào tạo nghề và tạo việc làm chưa đáp ứng kịp thời nhu cầu của người dân. Mức độ trình độ phổ thông chiếm đa số cũng là rào cản lớn trong việc chuyển đổi nghề nghiệp và nâng cao thu nhập. Cơ sở hạ tầng được cải thiện nhưng thiếu đất sản xuất khiến người dân khó duy trì các hoạt động sản xuất truyền thống, buộc phải tìm kiếm sinh kế phi nông nghiệp.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả tương đồng với nhận định rằng chính sách bồi thường và tái định cư cần được bổ sung các giải pháp hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, đào tạo kỹ năng và giám sát việc thực hiện để đảm bảo sinh kế bền vững. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ lao động theo ngành nghề trước và sau thu hồi đất, bảng thống kê mức bồi thường và hỗ trợ, cũng như biểu đồ mô tả trình độ lao động.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tăng cường hỗ trợ đào tạo nghề và chuyển đổi sinh kế: Cần mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng các chương trình đào tạo nghề phù hợp với nhu cầu thị trường lao động, đặc biệt tập trung vào lao động phổ thông và lao động nữ. Thời gian thực hiện trong vòng 1-2 năm sau khi thu hồi đất, do chính quyền địa phương phối hợp với các trung tâm đào tạo nghề.

  2. Phát triển các mô hình sinh kế đa dạng: Khuyến khích người dân phát triển các hoạt động kinh doanh nhỏ, dịch vụ, thủ công nghiệp và các ngành nghề phi nông nghiệp phù hợp với điều kiện địa phương. Hỗ trợ kỹ thuật, vốn vay ưu đãi và tư vấn kinh doanh cần được triển khai trong 3 năm đầu sau tái định cư.

  3. Cải thiện cơ sở hạ tầng phục vụ sinh kế: Đầu tư mở rộng diện tích đất sản xuất, khu vực nuôi trồng thủy sản và hỗ trợ phát triển hạ tầng giao thông, điện nước tại khu tái định cư để tạo điều kiện thuận lợi cho người dân duy trì và phát triển sinh kế truyền thống. Chủ đầu tư dự án và chính quyền địa phương phối hợp thực hiện trong vòng 2 năm.

  4. Tăng cường giám sát và hỗ trợ sau tái định cư: Thiết lập hệ thống giám sát việc sử dụng tiền bồi thường, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm của người dân, đồng thời cung cấp các dịch vụ tư vấn, hỗ trợ tâm lý và pháp lý để người dân nhanh chóng ổn định cuộc sống. Thời gian giám sát kéo dài ít nhất 3 năm sau khi hoàn thành tái định cư.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cơ quan quản lý nhà nước về đất đai và phát triển kinh tế xã hội: Giúp hoàn thiện chính sách bồi thường, tái định cư và hỗ trợ sinh kế, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý và giảm thiểu khiếu kiện liên quan đến thu hồi đất.

  2. Chủ đầu tư và nhà phát triển dự án: Cung cấp cơ sở để xây dựng các chương trình hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng, đảm bảo trách nhiệm xã hội và phát triển bền vững dự án.

  3. Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức quốc tế: Hỗ trợ thiết kế các chương trình đào tạo nghề, phát triển sinh kế và giám sát thực hiện chính sách tái định cư, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống người dân.

  4. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành quản lý công, kinh tế phát triển: Tham khảo mô hình nghiên cứu, phương pháp phân tích và kết quả thực tiễn để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về sinh kế và chính sách phát triển bền vững.

Câu hỏi thường gặp

  1. Việc thu hồi đất ảnh hưởng như thế nào đến sinh kế người dân?
    Thu hồi đất làm mất đi nguồn vốn tự nhiên và tài sản sản xuất, thay đổi môi trường sống và việc làm truyền thống, dẫn đến giảm thu nhập và tăng nguy cơ thất nghiệp nếu không có chính sách hỗ trợ kịp thời.

  2. Chính sách bồi thường hiện nay có đủ để đảm bảo sinh kế bền vững không?
    Chính sách bồi thường theo giá trị tài sản hiện có giúp người dân có nguồn tài chính ban đầu, nhưng chưa đủ để hỗ trợ chuyển đổi nghề và tạo việc làm bền vững, cần bổ sung các chương trình đào tạo và hỗ trợ lâu dài.

  3. Người dân có được hỗ trợ đào tạo nghề sau khi bị thu hồi đất không?
    Có, nhưng mức hỗ trợ còn hạn chế và chưa đáp ứng đủ nhu cầu. Việc cấp thẻ học nghề và hỗ trợ chi phí ăn ở trong thời gian học nghề được quy định, nhưng cần mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng đào tạo.

  4. Làm thế nào để người dân thích nghi với môi trường sống mới?
    Ngoài hỗ trợ vật chất, cần tăng cường tư vấn, hỗ trợ tâm lý, phát triển các mô hình sinh kế phù hợp và xây dựng cộng đồng mới để người dân dễ dàng hòa nhập và phát triển kinh tế.

  5. Ai chịu trách nhiệm giám sát việc thực hiện chính sách tái định cư?
    Chính quyền địa phương phối hợp với chủ dự án và các tổ chức liên quan chịu trách nhiệm giám sát, đánh giá và hỗ trợ người dân trong quá trình chuyển đổi nghề và ổn định cuộc sống.

Kết luận

  • Dự án Tổ hợp Hóa dầu Miền Nam tại xã Long Sơn đã thu hồi 417 ha đất, ảnh hưởng đến 646 hộ dân với tổng số tiền bồi thường hỗ trợ trên 541 tỷ đồng.
  • Sinh kế người dân bị ảnh hưởng có sự thay đổi rõ rệt, giảm lao động trong nông nghiệp, tăng lao động trong công nghiệp và dịch vụ, nhưng tỷ lệ thất nghiệp cũng tăng lên.
  • Chính sách bồi thường và hỗ trợ hiện tại chưa đủ để đảm bảo sinh kế bền vững, đặc biệt trong chuyển đổi nghề và tạo việc làm.
  • Cần tăng cường đào tạo nghề, phát triển mô hình sinh kế đa dạng, cải thiện cơ sở hạ tầng và giám sát hỗ trợ sau tái định cư.
  • Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đề xuất trong vòng 1-3 năm tới, đồng thời theo dõi, đánh giá hiệu quả để điều chỉnh chính sách phù hợp.

Hành động ngay: Các cơ quan quản lý, chủ đầu tư và tổ chức liên quan cần phối hợp triển khai các giải pháp hỗ trợ sinh kế nhằm đảm bảo quyền lợi và phát triển bền vững cho người dân bị thu hồi đất tại dự án.