Rèn Luyện Năng Lực Xác Định và Diễn Đạt Logic Vận Động Trong Dạy Học Di Truyền Sinh Học 12

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ued rèn luyện cho học sinh năng lực xác định và diễn đạt logic vận động của nội dung trong dạy, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Phan Quốc Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đức Thành
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học (Bộ môn Sinh học)
• Đề tài: Rèn luyện cho học sinh năng lực xác định và diễn đạt logic vận động của nội dung trong dạy học chương I, II phần Di truyền học, Sinh học 12 Trung học phổ thông.
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Những vấn đề nghiên cứu có liên quan đến đề tài
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH NĂNG LỰC XÁC ĐỊNH VÀ DIỄN ĐẠT LOGIC VẬN ĐỘNG CỦA NỘI DUNG CHƯƠNG I, II PHẦN DI TRUYỀN HỌC, SINH HỌC 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Phân tích cấu trúc nội dung kiến thức chương I, II phần Di truyền học, Sinh học 12 Trung học phổ thông
• 2.1.1. Cấu trúc và logic vận động của vật chất di truyền ở cấp độ phân tử
• 2.1.2. Cấu trúc và logic vận động của vật chất di truyền ở cấp độ tế bào
• 2.1.3. Tác động qua lại giữa các gen
• 2.1.3.1. Tương tác giữa các gen alen
• 2.1.3.2. Tương tác giữa các gen không alen
• 2.1.4. Năng lực xác định logic vận động nội dung chương I, II phần Di truyền học
• 2.1.5. Năng lực diễn đạt logic vận động nội dung chương I, II phần Di truyền học
• 2.2. Quy trình rèn luyện năng lực xác định và diễn đạt logic vận động của nội dung trong dạy học chương I, II phần Di truyền học, Sinh học 12 THPT
• 2.2.1. Quy trình chung
• 2.2.2. Giải thích quy trình
• 2.2.3. Biện pháp rèn luyện năng lực diễn đạt logic vận động của nội dung trong dạy học chương I, II phần Di truyền học, Sinh học 12 THPT
• 2.2.4. Các graph được xây dựng từ logic vận động nội dung Chương I, II Phần Di truyền học, Sinh học 12 THPT
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.2.1. Chọn trường
• 3.2.2. Bố trí thực nghiệm
• 3.3. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.3.1. Các bài dạy thực nghiệm
• 3.3.2. Các chi tiêu cần đo
• 3.3.2.1. Đo kết quả học tập
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5. Kết quả thực nghiệm và biện luận
• 3.5.1. Kết quả học tập
• 3.5.2. Kết quả trong thực nghiệm
• 3.5.3. Kết quả sau thực nghiệm
• 3.5.4. Năng lực học tập
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về rèn luyện năng lực xác định và diễn đạt logic trong dạy học di truyền sinh học 12

Rèn luyện năng lực xác định và diễn đạt logic là một trong những yếu tố quan trọng trong dạy học di truyền sinh học 12. Việc này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực là cần thiết để nâng cao chất lượng giáo dục.

1.1. Khái niệm về năng lực xác định và diễn đạt logic

Năng lực xác định và diễn đạt logic là khả năng của học sinh trong việc nhận diện, phân tích và trình bày các mối quan hệ logic giữa các khái niệm trong di truyền học. Điều này bao gồm việc hiểu rõ các quy luật di truyền và khả năng áp dụng chúng vào các tình huống thực tiễn.

1.2. Tầm quan trọng của việc rèn luyện năng lực này

Việc rèn luyện năng lực xác định và diễn đạt logic không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về di truyền học mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện. Điều này rất quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề phức tạp trong sinh học và các lĩnh vực khác.

II. Những thách thức trong việc dạy học di truyền sinh học 12

Dạy học di truyền sinh học 12 gặp nhiều thách thức, từ việc truyền đạt kiến thức đến việc phát triển năng lực cho học sinh. Các giáo viên thường gặp khó khăn trong việc lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp và tạo động lực cho học sinh.

2.1. Khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức

Nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp giảng dạy truyền thống, dẫn đến việc học sinh không thể tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả. Việc này làm giảm tính tích cực và chủ động của học sinh trong quá trình học tập.

2.2. Thiếu sự hỗ trợ từ tài liệu giảng dạy

Tài liệu giảng dạy hiện tại chưa đáp ứng đủ nhu cầu của giáo viên và học sinh trong việc rèn luyện năng lực xác định và diễn đạt logic. Điều này cần được cải thiện để nâng cao chất lượng dạy học.

III. Phương pháp rèn luyện năng lực xác định và diễn đạt logic trong dạy học

Để nâng cao năng lực xác định và diễn đạt logic cho học sinh, cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực và sáng tạo. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy.

3.1. Sử dụng phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực như thảo luận nhóm, dự án và thực hành sẽ giúp học sinh chủ động hơn trong việc tìm hiểu và áp dụng kiến thức. Điều này cũng khuyến khích sự sáng tạo và tư duy phản biện.

3.2. Tích hợp công nghệ thông tin trong dạy học

Việc sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học di truyền sinh học 12 có thể tạo ra môi trường học tập hấp dẫn và hiệu quả hơn. Các công cụ trực tuyến và phần mềm mô phỏng có thể giúp học sinh hình dung rõ hơn về các khái niệm phức tạp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong dạy học di truyền sinh học 12

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc rèn luyện năng lực xác định và diễn đạt logic có tác động tích cực đến kết quả học tập của học sinh. Việc áp dụng các phương pháp dạy học mới đã giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy.

4.1. Kết quả từ thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm cho thấy học sinh có khả năng nắm vững kiến thức di truyền học tốt hơn khi được rèn luyện năng lực xác định và diễn đạt logic. Điều này chứng tỏ rằng phương pháp dạy học tích cực là hiệu quả.

4.2. Phản hồi từ giáo viên và học sinh

Phản hồi từ giáo viên và học sinh cho thấy sự hài lòng với các phương pháp dạy học mới. Học sinh cảm thấy hứng thú hơn với môn học và có khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

V. Kết luận và triển vọng tương lai trong dạy học di truyền sinh học 12

Việc rèn luyện năng lực xác định và diễn đạt logic trong dạy học di truyền sinh học 12 là cần thiết để nâng cao chất lượng giáo dục. Tương lai cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học mới để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

5.1. Tầm nhìn cho giáo dục di truyền học

Tương lai của giáo dục di truyền học cần hướng tới việc phát triển toàn diện năng lực cho học sinh, không chỉ trong kiến thức mà còn trong kỹ năng tư duy và giải quyết vấn đề.

5.2. Đề xuất các biện pháp cải tiến

Cần có các biện pháp cải tiến trong việc thiết kế chương trình giảng dạy và tài liệu học tập để phù hợp hơn với nhu cầu của học sinh và yêu cầu của xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, việc chuyển đổi từ phương thức truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển phẩm chất, năng lực người học là yêu cầu cấp thiết. Tại các trường trung học phổ thông, Di truyền học lớp 12 (đặc biệt là Chương I và Chương II) là phần kiến thức có tính trừu tượng cao, chứa đựng khối lượng khái niệm và cơ chế phức tạp từ cấp độ phân tử đến tế bào. Thực tế giảng dạy cho thấy khoảng 70% giáo viên vẫn phụ thuộc vào lối dạy thuyết trình theo khuôn mẫu sách giáo khoa, khiến học sinh ghi nhớ thụ động và khó nắm bắt bản chất vận động của vật chất di truyền.

Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Sinh học thực hiện khảo sát trên 40 giáo viên và 420 học sinh tại 2 trường trung học phổ thông (THPT Trưng Vương và THPT Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên) vào năm 2014. Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là xây dựng quy trình sư phạm 5 bước kết hợp hệ thống sơ đồ Graph chuyên biệt nhằm rèn luyện cho học sinh năng lực xác định và diễn đạt logic vận động của nội dung kiến thức.

Phạm vi nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào cơ chế di truyền, biến dị và sự tương tác của vật chất di truyền trong nhân tế bào ở chương trình Sinh học 12. Ý nghĩa của đề tài thể hiện rõ nét qua việc cung cấp công cụ trực quan hóa tư duy, giúp học sinh nâng cao điểm số kiểm tra từ 10% đến 15% và gia tăng tỷ lệ làm chủ kỹ năng lập sơ đồ kiến thức từ mức 37,5% lên trên 70% sau thực nghiệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa của ba trụ cột lý thuyết sư phạm và khoa học hiện đại: lý thuyết Graph trong giáo dục, lý thuyết hệ thống mở của Ludwig Von Bertalanffy (1940) và lý thuyết phát triển năng lực của Bernd Meier (2012). Cấu trúc năng lực được mô hình hóa theo công thức tích hợp: Năng lực = Kiến thức × Kỹ năng × Thái độ × Bối cảnh.

Bốn khái niệm then chốt định hình nên khung nghiên cứu bao gồm:

1. Năng lực xác định logic vận động của nội dung: Khả năng nhận diện bản chất cốt lõi, tìm ra nguyên nhân và phân tích trình tự tương tác khách quan của các đối tượng sinh học.
2. Năng lực diễn đạt logic vận động: Kỹ năng mã hóa các liên hệ nhân quả, cơ chế sinh học phức tạp thành hệ thống ngôn ngữ trực quan thông qua sơ đồ Graph và bảng hệ thống.
3. Logic khoa học: Trình tự vận động khách quan của vật chất đi từ bản chất cấu trúc vi mô (ADN, gen) đến biểu hiện kiểu hình vĩ mô bên ngoài.
4. Logic nhận thức: Tiến trình tư duy tự nhiên của người học đi ngược chiều từ quan sát hiện tượng bên ngoài để quy nạp về bản chất vi mô bên trong.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thực nghiệm được thu thập từ mẫu khảo sát gồm 40 giáo viên Sinh học và 420 học sinh khối 12 tại tỉnh Hưng Yên trong năm học 2013-2014. Phương pháp chọn mẫu chùm kết hợp phân tầng được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho các nhóm đối tượng có năng lực học tập và điều kiện cơ sở vật chất khác nhau giữa hai trường THPT Trưng Vương và THPT Văn Lâm.

Quy trình phân tích kết hợp phương pháp định tính (phân tích cấu trúc nội dung sách giáo khoa) và phương pháp định lượng thống kê toán học trong giáo dục. Dữ liệu điểm số từ các bài kiểm tra 15 phút, 45 phút và bài thi sau thực nghiệm được xử lý qua các tham số: điểm trung bình cộng, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên và kiểm định phi tham số U-test (Mann-Whitney). Việc lựa chọn kiểm định U-test và xây dựng đường cong tần suất hội tụ tiến là giải pháp tối ưu nhằm kiểm chứng sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (mức ý nghĩa p < 0,05) giữa nhóm thực nghiệm và đối chứng trong điều kiện phân phối dữ liệu điểm số thực tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng ban đầu cho thấy khoảng cách lớn giữa nhận thức lý thuyết và năng lực thực hành của giáo viên và học sinh:

1. Về nhận thức của giáo viên: 85,0% giáo viên khẳng định việc rèn luyện năng lực xác định và diễn đạt logic là rất cần thiết để học sinh hiểu sâu bản chất; tuy nhiên có tới 57,5% giáo viên thừa nhận thiếu thời gian tổ chức trên lớp và 42,5% gặp khó khăn về kỹ thuật thực hiện.
2. Về phương pháp giảng dạy: 70,0% giáo viên thường xuyên hướng dẫn học sinh lập dàn ý tóm tắt truyền thống, 45,0% giáo viên tự lập sẵn sơ đồ rồi truyền thụ một chiều cho học sinh, trong khi chỉ có 7,5% giáo viên giao nhiệm vụ cho học sinh tự thiết kế sơ đồ ở nhà để thảo luận trên lớp.
3. Về hình thức diễn đạt của học sinh: 100% học sinh sử dụng ngôn ngữ nói và viết bằng lời, 52,5% sử dụng bảng hệ thống và chỉ có 37,5% học sinh có thói quen diễn đạt mối quan hệ kiến thức bằng sơ đồ tư duy hoặc Graph.
4. Về kết quả thực nghiệm sư phạm: Nhóm lớp thực nghiệm (áp dụng quy trình 5 bước và diễn đạt Graph) đạt điểm trung bình các bài kiểm tra cao hơn nhóm đối chứng từ 0,85 đến 1,32 điểm. Tỷ lệ học sinh đạt loại giỏi (điểm từ 8,0 đến 10) ở nhóm thực nghiệm đạt 38,6%, cao hơn rõ rệt so với mức 19,4% của nhóm đối chứng.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của nhóm thực nghiệm bắt nguồn từ việc học sinh được trang bị quy trình giải mã logic vận động từ cấp độ phân tử (nhân đôi ADN, phiên mã, dịch mã) đến cấp độ tế bào (nguyên phân, giảm phân, thụ tinh) và quy luật tương tác gen (bổ trợ 9:7, 9:6:1; át chế 13:3, 12:3:1; cộng gộp 15:1). Khi học sinh tự thiết kế các đỉnh và cung trong sơ đồ Graph, não bộ buộc phải vận hành các thao tác tư duy bậc cao như phân tích, tổng hợp và mô hình hóa.

Kết quả này củng cố và phát triển sâu hơn các nghiên cứu về sơ đồ hóa của các chuyên gia giáo dục trong nước, đồng thời khắc phục triệt để tình trạng học sinh chỉ thụ động ghi chép sơ đồ do giáo viên vẽ sẵn. Sự phân hóa tích cực về năng lực được minh chứng sinh động qua đồ thị đường cong tần suất hội tụ tiến: đường biểu diễn của lớp thực nghiệm luôn nằm lệch hẳn về phía bên phải so với lớp đối chứng. Đồng thời, bảng ma trận phân loại năng lực cho thấy tỷ lệ học sinh đạt mức độ xác định bản chất kiến thức và thiết lập quan hệ phát sinh ở nhóm thực nghiệm tăng 31,5% so với nhóm đối chứng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực nghiệm sư phạm, đề tài đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cụ thể:

1. Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Hưng Yên cùng các địa phương: Tổ chức 2 đợt tập huấn chuyên đề hàng năm về kỹ thuật xây dựng và sử dụng Graph trong dạy học môn Sinh học; đưa tiêu chí đánh giá năng lực tư duy logic vào khung kiểm định chất lượng chuyên môn nhằm nâng cao năng lực cho 100% giáo viên cốt cán trong giai đoạn 2015-2020.
2. Ban Giám hiệu các trường THPT: Tối ưu hóa thời lượng tiết học 45 phút, bố trí linh hoạt từ 15% đến 20% quỹ thời gian cho các hoạt động thảo luận nhóm và tự hệ thống hóa kiến thức; tăng cường đầu tư trang thiết bị trình chiếu phục vụ học tập trực quan.
3. Tổ chuyên môn Sinh học: Xây dựng ngân hàng 12 sơ đồ Graph chuẩn hóa bao quát toàn bộ nội dung cơ chế di truyền và biến dị; triển khai sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học định kỳ 2 tuần một lần để đánh giá hiệu quả áp dụng.
4. Giáo viên trực tiếp giảng dạy: Triệt để áp dụng quy trình 5 bước (Xác định mục tiêu → Tìm nguyên nhân cơ bản → Phân tích nguyên nhân biểu hiện → Xác định trình tự tương tác → Chỉnh sửa hoàn thiện sơ đồ); chuyển giao hoàn toàn quyền chủ động thiết lập sơ đồ cho học sinh trong 100% các tiết ôn tập và củng cố bài học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và sản phẩm của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Giáo viên Sinh học cấp THPT: Tiếp cận bộ công cụ 12 sơ đồ Graph mẫu và hệ thống giáo án thực nghiệm để đổi mới phương pháp giảng dạy Chương I và II Sinh học 12, giúp tiết kiệm khoảng 25% thời gian giảng giải lý thuyết trên lớp.
2. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Sinh học: Sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu sư phạm ứng dụng, kỹ thuật xử lý số liệu bằng kiểm định U-test và cách tích hợp lý thuyết Graph vào bài giảng.
3. Cán bộ quản lý và chuyên viên khảo thí: Vận dụng thang đo 4 mức độ năng lực (nhận biết, xác định bản chất, xác định quan hệ phát sinh, diễn đạt logic bằng Graph) để thiết kế ma trận câu hỏi đánh giá năng lực trong các kỳ thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp.
4. Học sinh lớp 12 chuẩn bị thi THPT Quốc gia: Tự rèn luyện phương pháp nén thông tin, nắm bắt bản chất các dạng tương tác gen phức tạp và ghi nhớ nhanh toàn bộ hệ thống quy luật di truyền chỉ trong 1 trang sơ đồ.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực xác định logic vận động của nội dung Sinh học là gì?
   Đó là khả năng nhận diện bản chất cốt lõi của các hiện tượng di truyền, phân tích nguyên nhân ở mức phân tử hoặc tế bào và xác định đúng trình tự tương tác khách quan giữa các cấu trúc sống để tạo nên các tính trạng cơ thể.

2. Tại sao học sinh thường gặp nhiều khó khăn khi học Di truyền học 12?
   Do phần này có tính trừu tượng rất cao với nhiều thuật ngữ chuyên sâu; hơn nữa 100% học sinh ban đầu chỉ quen diễn đạt bằng lời nói rời rạc mà thiếu công cụ mô hình hóa mối liên hệ bản chất giữa ADN, ARN, NST và tính trạng.

3. Quy trình rèn luyện năng lực xác định logic gồm những bước nào?
   Quy trình chuẩn gồm 5 bước tuần tự: Xác định mục tiêu bài học; Phân tích nội dung để tìm nguyên nhân cơ bản; Xác định nguyên nhân gây ra các biểu hiện; Thiết lập trình tự tương tác giữa các nhân tố; Chỉnh sửa và hoàn thiện sơ đồ logic.

4. Sơ đồ Graph khác gì so với sơ đồ tư duy (Mindmap) thông thường?
   Sơ đồ tư duy thường phân nhánh tự do theo từ khóa, trong khi Graph học tập đòi hỏi cấu trúc chặt chẽ gồm các đỉnh (khái niệm bản chất) và các cung có hướng (mối quan hệ nhân quả, cơ chế biến đổi sinh học), phản ánh chính xác quy luật vận động khách quan.

5. Phương pháp dạy học bằng Graph có làm mất nhiều thời gian của tiết dạy 45 phút không?
   Không làm mất thời gian nếu giáo viên áp dụng đúng quy trình: giao nhiệm vụ cho học sinh nghiên cứu tài liệu và phác thảo sơ đồ tại nhà, dành 10 đến 15 phút trên lớp để học sinh thuyết trình, phản biện và chuẩn hóa kiến thức.

Kết luận

1. Nghiên cứu đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về lý thuyết Graph, lý thuyết hệ thống và bản chất của logic vận động trong dạy học Di truyền học 12.
2. Khảo sát 40 giáo viên và 420 học sinh đã phản ánh chính xác thực trạng dạy học thụ động và sự thiếu hụt các công cụ trực quan hóa kiến thức tại trường phổ thông.
3. Luận văn đã đề xuất thành công quy trình sư phạm 5 bước khoa học kèm theo hệ thống 12 sơ đồ Graph chuyên sâu về cơ chế phân tử và quy luật di truyền.
4. Kết quả thực nghiệm khẳng định tính khả thi vượt trội khi nâng cao điểm kiểm tra trung bình thêm 0,85 đến 1,32 điểm và gia tăng 31,5% tỷ lệ học sinh làm chủ tư duy hệ thống.
5. Trong giai đoạn tiếp theo, các nhà trường và tổ chuyên môn cần nhanh chóng nhân rộng quy trình này cho toàn bộ chương trình Sinh học THPT nhằm tối ưu hóa chất lượng giáo dục theo định hướng phát triển năng lực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I, II phần Di truyền học, Sinh học 12 THPT. Khái niệm về năng lực 1. Các quan niệm về năng lực Trong Khoa sư phạm tích hợp [22, tr91], có nhiều định nghĩa khác nhau về năng lực. Theo Gerard và Roegies ( 1993), năng lực là một tập hợp những kĩ năng cho phép nhận biết một tình huống và đáp ứng với tình huống đó tương đối thích hợp một cách tự nhiên.

Theo De Ketele (1995), năng lực là một tập hợp trật tự các kĩ năng tác động lên các nội dung trong một loại tình huống cho trước để giải quyết các vấn đề do tình huống này đặt ra. Theo Weitnert (2001) năng lực là những khả năng và kĩ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ, xã hội…và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt. Khi nghiên cứu về năng lực, các tác giả Việt Nam cũng đã đưa ra những quan điểm khác nhau về năng lực. theo Phạm Minh Hạc: năng lực là những đặc điểm tâm lí cá nhân đáp ứng được những đòi hỏi của hoạt động nhất định nào đó và là điều kiện và là điều kiện để thực hiện có hiệu quả hoạt động đó.

Nguyễn Cường và Bernd Meier (2012) cho rằng năng lực là khả năng thực hiện có trách nhiệm và hiệu quả các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề trong những tình huống khác nhau thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trên cơ sở hiểu biết, kĩ năng, kỹ xảo và kinh nghiệm cũng như sự sẵn sàng hành động. Cấu trúc của năng lực Năng lực được nghiên cứu theo nhiều góc độ khác nhau: - Dựa vào dấu hiệu tố chất tâm lí để định nghĩa thì “năng lực là một thuộc tính tích hợp nhân cách, là tổ hợp các đặc tính tâm lí của cá nhân phù hợp với những yêu cầu của một hoạt động xác định, đảm bảo cho hoạt động đó có kết quả tốt đẹp”. - Dựa vào dấu hiệu về các yếu tố tạo thành khả năng hành động để định nghĩa thì “năng lực là khả năng vận dụng các kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng, thái độ và vận hành (kết nối) chúng một cách hợp lí vào thực hiện thành công nhiệm vụ hoặc giải quyết hiệu quả vấn đề đặt ra của cuộc sống”. 45] Một năng lực là tổ hợp đo lường được các kiến thức, kĩ năng và thái độ mà một người cần vận dụng để thực hiện một nhiệm vụ trong bối cảnh thực và có nhiều biến động.

Để thực hiện một nhiệm vụ, một công việc có thể đòi hỏi nhiều năng lực khác nhau. Vì năng lực được thể hiện thông qua việc thực hiện nhiệm vụ nên người học cần chuyển hóa những kiến thức, kĩ năng, thái độ có được vào giải quyết các tình huống mới và xảy ra trong môi trường mới. Có thể hình dung mối quan hệ như sau: Kiến thức x Kĩ năng x Thái độ x Bối cảnh = Năng lực Như vậy, có thể nói kiến thức là cơ sở để hình thành năng lực, là nguồn lực để người học tìm ra các giải quyết tối ưu để thực hiện nhiệm vụ hoặc có những cách ứng xử phù hợp trong bối cảnh phức tạp. Khả năng đáp ứng phù hợp với bối cảnh là đặc trưng quan trọng của năng lực.

Tuy nhiên, khả năng đó có được lại dựa trên sự 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đồng hóa và sử dụng cân nhắc những kiến thức, kĩ năng cần thiết trong từng hoàn cảnh cụ thể. Những kiến thức là cơ sở để hình thành và rèn luyện năng lực là những kiến thức mà người học phải năng động, tự kiến tạo, huy động được. Việc hình thành và rèn luyện năng lực phải được diễn ra theo đường trôn ốc, trong đó các năng lực có trước được sử dụng để kiến tạo kiến thức mới và đến lượt mình kiến thực mới lại là nền tảng để hình thành những năng lực mới. Kĩ năng theo nghĩa hẹp là những thao tác, những cách thức thực hành, vận dụng kiến thức, kinh nghiệm đã có để thực hiện một hoạt động nào đó trong một môi trường quen thuộc.

Kĩ năng hiểu theo nghĩa rộng, bao hàm những kiến thức, những hiểu biết, những trải nghiệm. giúp cá nhân có thể thích ứng khi hoàn cảnh thay đổi. 24] Kiến thức, kĩ năng là cơ sở cần thiết để hình thành năng lực trong một lĩnh vực nào đó. Tuy nhiên, nếu chỉ có kiến thức, kĩ năng về một lĩnh vực nào đó thì chưa chắc đã hình thành năng lực, mà còn cần đến việc sử dụng hiệu quả các nguồn kiến thức, kĩ năng cùng với thái độ, giá trị, trách nhiệm của bản thân để thực hiện thành công các nhiệm vụ và giải quyết các vấn đề phát sinh trong thực tiễn khi điều kiện và bối cảnh thay đổi.

25] Vì vậy, về bản chất của đánh giá năng lực phải thông qua đánh giá khả năng vận dụng kiến thức và kĩ năng thực hiện nhiệm vụ của HS trong các loại tình huống phức tạp khác nhau. Các loại năng lực Học sinh phổ thông được hình thành và phát triển các năng lực chung và năng lực chuyên biệt  Năng lực chung Các năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt lõi, làm nền tảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao động nghề nghiệp. Học sinh được hình thành và phát triển các năng lực chung bao gồm: Nhóm năng lực làm chủ và phát triển bản thân - Năng lực tự học - Năng lực giải quyết vấn đề - Năng lực tư duy 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Năng lực tự quản lí Nhóm năng lực về quan hệ xã hội - Năng lực giao tiếp - Năng lực hợp tác Nhóm năng lực công cụ - Năng lực sử dụng Công nghệ thông tin và Truyền thông (ICT) - Năng lực sử dụng ngôn ngữ - Năng lực tính toán Các năng lực này được hình thành và phát triển dựa trên đặc tính di truyền của con người, quá trình giáo dục và trải nghiệm trong cuộc sống, đáp ứng yêu cầu của nhiều loại hình hoạt động khác nhau.  Năng lực chuyên biệt Các năng lực chuyên biệt là những năng lực được hình thành và phát triển trên cơ sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt trong các loại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, cần thiết cho những hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn.

Ở trường THPT, các năng lực chuyên ngành Sinh học học sinh cần đạt được đó là: Năng lực kiến thức Sinh học ; năng lực nghiên cứu khoa học (năng lực quan sát, năng lực thực nghiệm); Năng lực thực hiện trong phòng thí nghiệm. - Năng lực kiến thức sinh học bao gồm các kiến thức về các cấp độ tổ chức sống từ phân tử – tế bào – cơ thể – quần thể – quần xã – hệ sinh thái; kiến thức về cơ sở vật chất của các hiện tượng di truyền biến dị; kiến thức về tính quy luật của hiện tượng di truyền và ứng dụng di truyền học; các kiến thức về tiến hóa và sinh thái học. - Năng lực nghiên cứu khoa học bao gồm: quan sát các hiện tượng trong thực tiễn hay trong học tập để xác lập vấn đề nghiên cứu; thu thập các thông tin liên quan thông qua nghiên cứu tài liệu, thực nghiệm; hình thành giả thuyết khoa học; thiết kế thí nghiệm; thực hiện thí nghiệm; thu thập và phân tích dữ liệu; giải thích kết quả thí nghiệm và rút ra kết luận. - Năng lực thực hiện trong phòng thí nghiệm bao gồm các kĩ năng chính như: kĩ năng sử dụng kính hiển vi; kĩ năng thực hiện an toàn phòng thí nghiệm; kĩ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] năng làm một số tiêu bản đơn giản; kĩ năng bảo quản một số mẫu vật thật.

Khái niệm về logic khoa học 1. Quan niệm về khoa học Khoa học là "hệ thống tri thức về mọi quy luật của vật chất và sự vận động của vật chất, những quy luật của tự nhiên, xã hội, tư duy". Hệ thống tri thức được nói đến ở đây là hệ thống tri thức khoa học. Khoa học trong trường hợp này, được hiểu như một hệ thống các tri thức, xem khoa học như một sản phẩm trí tuệ được tích lũy từ hoạt động tìm tòi, sáng tạo của nhân loại.

12] Tri thức khoa học là những hiểu biết được tích lũy một cách hệ thống nhờ hoạt động nghiên cứu khoa học, được vạch theo một kế hoạch, có mục tiêu xác định (khám phá, sáng tạo) và được tiến hành dựa trên một hệ thống phương pháp khoa học. Nó là sự tổng kết từ những tập hợp số liệu và sự kiện ngẫu nhiên, rời rạc để khái quát hóa thành những cơ sở lí thuyết về logic tất yếu. Khi nói đến tri thức khoa học là nói đến những kết luận về quy luật tất yếu đã được khảo nghiệm và kiểm chứng. Quan niệm về logic khoa học Logic khoa học ở đây là nói về sự vận động tuần tự khách quan của đối tượng mà khoa học nghiên cứu đang diễn ra trong thực tại, không phụ thuộc vào nhận thức của con người.

Theo quan điểm của logic biện chứng thì thực tại có cấu trúc vật chất và vật chất được tạo nên bởi nhiều cấp bậc khác nhau, mỗi cấp bậc là một hệ thống. Cấp bậc cao hơn được tạo nên bởi nhiều cấp bậc dưới nó. Mặt khác vật chất luôn tương tác với nhau làm cho vật chất không đứng yên, luôn vận động trong đó cá dạng vận động theo quy luật nhất định. Khi vận động nó được biểu hiện ra bên ngoài mà con người có thể nhận thức được.

Từ biểu hiện của vận động, con người đi sâu vào bản chất bên trong đó theo trình tự như thế nào, hiểu được như vậy mới làm chủ được thiên nhiên, nắm vững logic vận động bên trong là nắm được nội dung sinh học. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tóm lại, logic khoa học là sự vận động theo trình tự chặt chẽ, do tổng hòa các mối quan hệ trong thực tại quy định, nó tồn tại khách quan với nhận thức của con người, nhưng con người cần hướng tới nhận thức đó.