CHƯƠNG 1: Cơ SỞ LÝ LUẬN CỦA VÁN ĐÈ NGHIÊN cứu r -| rr ■ Ạ__ X I 5 _ £ 1- 2 • 1 • £ __ ____ -Z 1. Thê nào là câu hồi hiệu qua 1. Khái niệm câu hỏi hiệu quả Trong giao tiếp thi việc hòi là một hiện tượng phổ biến. Câu hòi là sự biểu đạt của hành động hỏi bằng ngôn ngừ công khai, có nghi thức rõ ràng.
Việc sử dụng câu hởi trong dạy học nhằm hướng dẫn quá trình nhận thức và kích thích hoạt động tích cực của học sinh. Điều này đặt ra một yêu cầu, đòi hởi học sinh phải tiếp cận bằng cách sử dụng tư duy tích cực. Tác giả [7] đã đưa ra khái niệm về câu hỏi hiệu quả trong dạy học. Câu hỏi hướng tới sự phát triến khả năng tư duy phản biện và sáng tạo của người học, phù hợp với môi trường dạy học và có sự liên kết với hệ thống câu hỏi trong bài học nhằm hình thành nên các khái niệm hoàn chỉnh, cải thiện được trình độ hiểu biết và phương pháp tư duy cho người học.
Cấu trúc của câu hỏi Tác giã [12] cho rằng cấu trúc của câu hỏi bao gồm hai yểu tố quan trọng là phần thông tin và phàn yêu cầu. - Phần thông tin là phần của câu hỏi mô tả vấn đề hoặc thông tin cần được tìm hiểu. Phần này đặt ra một vấn đề, một tình huống hoặc yêu cầu người nghe phân tích, diễn giải hoặc xác định thông tin. - Phần yêu cầu là phần của câu hỏi mô tả những gì người đặt câu hỏi mong muốn người nghe làm.
Phần yêu cầu yêu cầu người nghe đưa ra câu trả lời, giải thích, tìm hiểu, so sánh hoặc áp dụng kiến thức để giải quyết vấn đề hoặc đưa ra quan điểm cá nhân. Trong phần chính của câu hỏi, có một số động từ thường được sử dụng để thể hiện yêu cầu hoặc hành động mà người đặt câu hỏi mong muốn người nghe thực hiện. Dưới đây là một số động từ phố biến trong phần chính của câu hỏi: - Đưa ra: yêu cầu người nghe đưa ra thông tin, ý kiến hoặc quan điểm. 6 Ví dụ: “Em hãy đưa ra ít nhất 2 ví dụ về một phương trình bậc hai một ẩn vô nghiệm”.
- Mô tả: yêu cầu người nghe mô tả hoặc diễn giải một khía cạnh cụ thể. Ví dụ: “Em hãy mô tả quá trình giải bài toán bằng cách lập phương trình theo sơ đồ”. - Giải thích: yêu cầu người nghe giải thích hoặc trình bày lí do, nguyên nhân. Ví dụ: “Em hãy giải thích tại sao phương trình bậc nhất một ẩn ax + b = o(ứ # o) luôn có nghiệm duy nhất?” - So sánh: yêu cầu người nghe so sánh các yếu tố, tương đồng hoặc khác biệt.- “Em hãy so sánh và đối chiếu các ưu điểm và nhược điểm của hai phương pháp giải bài toán bằng cách lập phương trình và giải bài toán bằng cách lập hệ phương trình.” - Áp dụng: yêu cầu người nghe vận dụng kiến thức được học vào một tình huống cụ thể.
Ví dụ: “Em hãy áp dụng công thức nghiệm đế giải phương trình bậc hai một ẩn 3x2-5x + 7 = 0.” - Đánh giá: yêu cầu người nghe đánh giá hoặc đưa ra nhận xét về một khía cạnh nào đó. Ví dụ: “Đánh giá tầm quan trọng của việc nắm vững kiến thức về đối xứng trục, đối xứng tâm trong ngành nghệ thuật, kiến trúc.” Mặt tròng dóng Đỏng Son Gtaolỏ Jacksonville, bang Flonda (Hoa Ki) 1. Biêu hiện của một câu hỏi hiệu quă Tác giả [7] cho răng một sô yêu tô tạo nên một câu hỏi hiệu quả bao gôm: 9 9 - Sự tô chức theo thứ tự cụ thê; 7 - Nội dung không thê phản ánh một cách rõ ràng câu trả lời chính xác. - Sử dụng câu hỏi theo trật tự logic cao của Thuyết nhận thức Bloom; - Thể hiện sự quan tâm và tương tác tích cực từ phía học sinh.
- Có sự kết nối với câu hỏi khác trong quá trình học tập. Các câu hỏi hiệu quả thể hiện các kĩ năng nhận thức của học sinh đã phát triển và hoàn toàn chủ động. Tuy nhiên, để đạt được chiều sâu của nhận thức, chúng ta nên sử dụng nhiều hơn các câu hởi nhỏ và câu hỏi mang tính chiến thuật hơn là những câu hỏi có phạm vi rộng và phức tập. Các câu hỏi nhỏ hơn giúp người học hiểu biết hơn.
Phân loại câu hỏi Các câu hởi có sự đa dạng và được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau trong dạy học. Đe tổ chức hoạt động học tập một cách hiệu quả, giáo viên cần hiểu rõ các dạng câu hỏi để chọn lựa câu hỏi phù hợp. a) Thuyết phân loại của Bloom Thuyết nhận thức Bloom là một lý thuyết quan trọng trong việc phân loại các mức độ tư duy của con người. Trong việc đặt câu hỏi, thuyết nhận thức Bloom có thể được áp dụng để xác định mức độ phân tách và đòi hỏi tư duy của câu hỏi [12].
Tác giả đã đề xuất một thang phân loại gồm 6 loại câu hởi tương ứng với 6 mức chất lượng lĩnh hội kiến thức: - Ghi nhớ (Remembering): Câu hỏi yêu cầu học sinh nhớ lại kiến thức đã biết, thế hiện khả năng tái hiện kiến thức. - Hiểu (Understanding): Câu hỏi yêu cầu học sinh tổ chức và phát biểu lại các kiến thức đã học theo ý của mình. -Vận dụng (Applying): Câu hởi yêu cầu học sinh áp dụng kiến thức vào các tình huống mới, khác biệt so với những gì đã học. - Phân tích (Analyzing): Câu hỏi yêu cầu học sinh phân tích nguyên nhân hoặc kết quả của một hiện tượng, đòi hỏi sự vận dụng và phối hợp giữa các kiến thức đã biết.- Tổng hợp (Evaluating): Câu hỏi yêu Cầu đánh giá, so sánh 8 và đưa ra nhận xét vê thông tin.
- Sáng tạo (Creating): Câu hỏi yêu cầu tạo ra thông tin mới, tư duy sáng tạo và đưa ra giải pháp sáng tạo. Khi đặt câu hỏi, giáo viên hoặc người hướng dẫn có thể sử dụng thuyết nhận thức Bloom để xác định mức độ tư duy mà câu hỏi yêu cầu. Điều này giúp đảm bào rằng câu hỏi được đặt sao cho phù hợp với mục tiêu giảng dạy và khuyến khích học sinh phát triển tư duy ở các mức độ khác nhau. Mức độ nhận thức theo thang Các động từ đặt câu hỏi Bloom Ghi nhớ (Remembering) liệt kê, kể lại, nhớ, đặt tên, chỉ ra, phân loại.
Hiểu (Understanding) giải thích, tóm tắt, diễn giải, đặt vào ngữ cảnh, so sánh, trình bày. Vận dụng (Applying) áp dụng, sử dụng, thực hành, giãi quyết, thể hiện, tạo ra. Phân tích (Analyzing) phân tích, so sánh, phân loại, phân ră, tách biệt, phân biệt. Tổng hợp (Evaluating) đánh giá, so sánh, lựa chọn, chấm điểm, đánh giá giá trị.
Sáng tạo (Creating) tạo ra, thiết kế, đề xuất, sáng tạo, tổ chức, phát minh. b) Dựa vào mục đích lí luận dạy học, có thê chia thành 3 loại câu hỏi [4] •ì 9 9 - Câu hỏi dùng đê dạy bài mới: Loại câu hỏi này dùng đê tô chức, hướng dân 9 học sinh nghiên cứu tài liệu mới. Giáo viên có thê cân đưa ra thêm các câu hỏi phụ để hỗ trợ học sinh trong việc tìm câu trả lời cho câu hỏi chính. Các câu hỏi phụ này có tác dụng tăng cường yếu tố đã biết, giúp học sinh giải quyết vấn đề học tập.
- Câu hỏi để củng cố và hoàn thiện kiến thức: Các kiến thức này có thể là rời rạc, tản mạn và chưa được hệ thống hóa. Loại câu hỏi này giúp hỗ trợ học sinh hệ thống hóa kiến thức và rèn luyện các kỹ năng tư duy logic. - Câu hỏi dùng để kiểm tra và đánh giá có thể được áp dụng sau một bài học, một chương hoặc một phần của chương trình. Trong quá trình này, giáo viên cần chú ý đảm bảo rằng câu hỏi phải phù hợp với khả năng của học sinh và 9 thời gian làm bài, cũng như phải kiểm tra được các kiến thức chính yếu, và các thành phần kiến thức khác nhau trong chương trình.
c) Dựa theo mức độ xác định của phương án trá lời có 2 loại câu hỏi [12] - Câu hỏi đơn trị (câu hỏi hội tụ) là câu hỏi có phạm vi trả lời giới hạn, thường chỉ có một phương án trả lời đúng. Câu hỏi đơn trị không nhất thiết phải là câu hỏi dễ, vì trong quá trình suy nghĩ tìm ra câu trả lời, học sinh có thể cần sử dụng những dữ liệu logic và liên tưởng phức tạp. Ví dụ: "Hãy nêu cách xác định tính chất của hàm số bậc nhất." Câu hỏi này yêu cầu học sinh nhận biết tính đồng biến và nghịch biến của hàm số bậc nhất thông qua hệ số a. Câu trả lời thường dễ đoán trước vì người học chỉ việc • lýụ về• xác định tính chất của hàm • định nhắc lại • số bậc nhất• đã học.
- Câu hỏi đa trị (câu hỏi phân kì) là câu hỏi mà có nhiều phương án trả lời đúng. Vì vậy, khi sử dụng câu hỏi phân kì, điều quan trọng là giải thích được lý do và phương pháp mà học sinh sử dụng để xác định câu trả lời chính xác. Ví dụ: "Làm thế nào để xác định hình có tâm đối xứng và hình có trục đối xứng?" Câu hỏi này cho phép học sinh xem xét đối tượng để đưa ra câu trả lời đúng và hợp lý, đồng thời phải giải thích cách họ xác định được điều đó. Tính phân kì thể hiện ở chồ, sẽ có nhiều câu trả lời khác nhau như phân tích các đối tượng trong hình xem đó có là những hình có tâm đối xứng hay trục đối xứng đã biết không? (ví dụ hình vuông, hình chữ nhật, hình thoi, hình thang cân .); hoặc xác định tính đối xứng của hình thông qua phương pháp gấp giấy.
Các tiêu chí xác định tính hiệu quả của câu hỏi Câu hỏi hiệu quả cao theo tác giá [7] được xác định bởi các tiêu chí sau: - Chất lượng cùa câu hỏi phụ thuộc hay mục đích mà người dạy đặt ra cho học sinh. - Chất lượng của câu trả lời được đánh giá dựa trên: tính đặc trưng, sự hoàn thiện và sự đánh giá. - Mức độ hứng thủ của học sinh với các câu hỏi. 10 - Mức độ kiên thức học sinh thu nhận được sau tiêt học.
Vì vậy, câu hỏi hiệu quả là một hệ thống các câu hởi, kích thích khả năng tư duy và sáng tạo của người học.