CHƯƠNG 1: TÔNG QUAN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO DOANH NGHIỆP Mục tiêu của chương Sau khi học xong chưong này, sinh viên có thể hiểu được khái niệm rủi ro, lịch sử phát triển cũng như vai trò và ý nghĩa của quản trị rủi ro đối với tổ chức. Đồng thời sinh viên cũng phân tích được các khung quản trị rủi ro cơ bản, làm rõ được các loại chi phí trong quản trị rủi ro. Nội dung chính của chương gồm: - Định nghĩa về rủi ro và quản trị rủi ro từ nhiều góc độ nghiên cứu khác nhau, của nhiều tổ chức, tác giả khác nhau; - Phân tích tác động của các rủi ro, cũng như lợi ích của quản trị rủi ro đối với tổ chức; - Phân biệt các loại rủi ro khác nhau; - Các khung tiêu chuẩn quản trị rủi ro phổ biến và các hoạt động quản trị rủi ro cơ bản; - Các chi phí trong quản trị rủi ro. Lịch sử hình thành và phát triển của quản tộ rủi ro Rủi ro đã được xem xét và quan tâm từ khi xuất hiện các trò chơi mang tính chất may rủi thời cổ đại, bát đầu bằng các trò chơi tung xúc xắc và các trò tương tự như cờ tào cáo (backgammon) từ hơn 5000 năm trước, được phát hiện ở vùng Lưỡng Hà (Lemos, 2020).
Các trò chơi xúc xắc còn được gọi là xí ngầu (viết tắt của chữ xập xí xập ngầu - tiếng Triều Châu, là tiếng địa phương của chữ thập tứ thập ngũ, mười bốn mười lăm), là trò chơi ám chỉ sự không chắc chắn, không rõ ràng của một sự kiện xảy ra, đồng nghĩa với việc trò chơi mang tính ngẫu nhiên rất cao. Khi trò chơi là tung một con xúc xắc có 6 mặt thì xác suất để đoán được số điểm tương ứng của mỗi mặt bằng nhau. Tuy nhiên, khi trò chơi là tung hai con xúc xắc thì các nhà nghiên cứu đã chỉ ra, xác suất để có các điểm số khác nhau có tỉ lệ khác nhau. Nhìn vào bảng 1.1, chúng ta có thể thấy khi tung hai con xúc xắc cùng lúc thì khả năng để được 2 điểm chỉ có một.
Tuy nhiên, người đó có thể nhận được sáu khả năng xảy ra được 7 điểm. Như vậy, khi tung hai con xúc xác cùng lúc, xác suất để được 7 điểm lớn hơn rất nhiều so với xác suất được 2 điểm. Trong cách nhìn của toán học 9 xác suất thống kê ngày nay, khố năng xảy ra của việc tung hai con xúc xăc là một phân phái chuẩn, hình quả chuông, với đáy hai bên quả chuông là khả năng xảy ra thấp nhất và đỉnh quả chuông là khả năng xảy ra cao nhất. Nếu một trò chơi cá cược đặt vào các biến cố tương tự như mô tả ở trên, người đưa ra trò chơi sẽ phải giảm giá trị phần thưởng ở các mức điểm có xác suất rủi ro phải trả tiền cho người chơi cao (ví dụ như mức 6, 7* hoặc 8).
Sự tính toán xác suất trong trò chơi này cũng chính là tiền đề để tính toán các gói bảo hiểm mà người bảo đảm sẽ trả cho người mua sự bảo đảm đó. Nói cách khác, sự khác biệt của việc mua rủi ro của người khác đã hình thành nện ngành bảo hiểm ngày nay. Cũng từ đó, toán học xác suất, quản trị rủi ro và ngành bảo hiểm gắn liền với nhau. Xác suất gieo hai con xúc xắc Kết qụả Số trường họp Trường họp xảy ra 2 1 1-1 3 2 1-2 2-1 4 3 1-3 2-2 3-1 5 4 1-4 2-3 3-2 4-1 6 5 1-5 2-4 3-3 4-2 5-1 7 6 1-6 2-5 3-4 4-3 5-2 6-1 8 5 2-6 3-5 4-4 5-3 6-2 9 4 3-6 4-5 5-4 6-3 10 3 4-6 5-5 6-4 11 2 5-6 6-5 12 1 6-6 Nguồn: Tác giả tổng họp 10 Lý thuyết xác suất hình thành chính từ cách dự bẳo sự ngẫu nhiâa của cấc trò chơi và là tiền đề cho các tri thức về quản trị rủi ro, xác suất thống kê và bảo hiểm.
Đây là những khối kiến thức đã hình thành và đồng hành với nhau trong suốt chiều dài lịch sử cùa quản trị rủi ro. Mỗi rủi ro luôn tiềm ẩn một tnức xác suất (P) nhất định khả năng xảy ra và một mức (1 -P) nhất định của khả năng rủi ro không xảy ra. Thành công của nhà quản trị rủi ro là ước lượng được gần chính xác nhất mức khả năng xảy ra của rủi ro để khai thác mức cơ hội còn lại. Lịch sử phát triển của quản trị rủi ro gắn liền với sự phát triển của lịch sử thế giới, dưới sự tác động của bối cảnh kinh tế, chính trị, văn hoá xã hội từng thời điểm.
Một số mốc lịch sử quan trọng trong lịch sử phát triển của quản trị rủi ro bao gồm: (1) Sau chiến tranh thế giới thứ 2 đến 1960: Quan điểm “Quản trị rủi ro” trùng với quan điểm “Bảo hiểm tài sản”. (2) Từ 1960 đến 1990: Bên cạnh mua bảo hiểm, các nhà quản trị đã quan tâm đến tự bảo hiểm và tiếp cận khái niệm ngăn ngừa tồn thất. (3) Từ 1990 đến nay: Quản trị rủí ro tiếp cận ở các góc độ như mua bảo hiểm, kiểm soát tổn thất, tài trợ rủi ro, đảm bảo lợi ích cho người lao động. Một số mốc thời gian trong sự phát triển của quản trị rủi ro theo tổng kết của Dionne (2013): - 1730: Xuất hiện những hợp đồng giá gạo tương lai đầu tiên ở Nhật1 - 1864: Xuất hiện các hợp đồng thương mại tương lai của các sản phẩm lương thực ở Chicago - 1900: Luận án tiến sĩ đầu tiên về Lý thuyết đầu cơ của Louis Bachelier - 1932: Tạp chí khoa học Rủi ro và Bảo hiểm ra đời “Journal of Risk and Insurance”.
- Những năm 1960: Mổ hình định giá tài sản vốn (Capital Asset Pricing Model CAPM) được hình thành - 1974: Mô hình rủi ro vỡ nợ của Merton được phát triển - 1987: Phòng quản trị rủi ro ngân hàng đầu tiên được thành lập ở tập đoàn tài chính Merrill Lynch (Mỹ). - 1992: Các ma trận rủi ro ra đời và được sử dụng. 11 Một thực tế không mong đợi là tất cả chúng ta đều đối mặt với rủi ro hàng ngày. Rủi ro phát sinh từ các hoạt động cá nhân, ví dụ như quyết định đi du lịch, hoặc đầu tư vào một hợp đồng tài chính cá nhân.
Bên cạnh đó, những sự kiện xảy ra gần đây trên thế giới đã đưa việc nghiên cứu rủi ro lên một tầm cao hơn. Khủng bố, thảm họa thiên nhiên, khủng hoảng tài chính toàn cầu, dịch bệnh. là những rủi ro cực đoan mà các nền kinh tế đang phải đối mặt. Chính vì vậy mà quản trị rủi ro ngày càng được các nhà nghiên cứu quan tâm, thực nghiệm và phát triển các lý thuyết, công cụ phân tích khác nhau để giúp các cá nhân, doanh nghiệp cũng như các nền kinh tế có thể xác định các nguy cơ cũng như đưa ra cách ứng phó tốt nhất với các loại rủi ro khác nhau.
Hiểu về rủi ro 1. Bản chất của rủi ro Rủi ro không chỉ mang lại những điều bất trắc mà nó còn mang lại một khía cạnh tích cực, như dân gian thường nói “rủi ro cao thì lợi nhuận cao”. Mọi khía cạnh trong cuộc sống đều tiềm ẩn những mối nguy hiểm hoặc những điều không chắc chắn. Để có cái nhìn một cách đầy đủ về sự thiệt hại, các nhà quản trị cần phân tích bao quát, toàn diện và có cơ sở khoa học về những rủi ro tiềm tàng trong các hoạt động kinh doanh và đời sống xã hội.
Tuy nhiên, rủi ro xuất hiện một cách đa dạng và tiềm ẩn trong mọi hoạt động trong cuộc sống, nên việc có đầy đủ thông tin về rủi ro thường khó đạt được. Thông tin về rủi ro có thể là các thông tin về nguồn gốc, nguyên nhân của rủi ro; thông tin về diễn biến của rủi ro; và thông tin về hậu quả của nó. Nó bao gồm nhiều việc không may xảy ra trong quá trình vận hành doanh nghiệp như cháy nổ, lũ lụt, những việc gây chết người, kinh tế bị suy thoái, bệnh dịch, khoản đầu tư bị thất thoát và nhiều những sự kiện không chắc chắn có thể xảy ra trong tương lai trong chính doanh nghiệp hoặc môi trường bên ngoài mà doanh nghiệp đang chịu sự tác động. Trên thế giới hiện nay, rất nhiều các nhà khoa học, tổ chức đã đưa ra nhiều quan niệm khác nhau về rủi ro.
Mỗi khái niệm bao hàm nhiều khía cạnh khác nhau, dựa trên những góc nhìn khác nhau về rủi ro. Càng ngày, con người càng phát hiện ra thêm nhiều loại rủi ro, khiến cho các định nghĩa đã tồn tại hàng nhiều thập kỉ trước đó không thể bao quát hết được sự mở rộng đó. Do đó, nếu chỉ sử dụng, nghiên cứu một định nghĩa đơn thuần về 12 rủi ro thì không thể hiểu hết được các khỉa cạnh khác nhau của vấn đề này. Nhà quản trị cần có cái nhìn đa chiều, đầy đủ về rủi ro, để có thể đưa ra các quyết định đúng đắn cho doanh nghiệp.
Vì vậy, các định nghĩa của nhiều tổ chức quản lý trên thế giới đã được chọn lọc và trinh bày với hy vọng sẽ làm sáng tỏ một cách bao quát các khía cạnh, góc độ tiêp cận khác nhau của rủi ro mà một định nghĩa đơn lẻ không thể mô tả hết được. Nhìn chung, cách nhìn nhận về rủi ro được chia thành hai trường phái: Trường phái truyền thống (trường phái tiêu cực) và trường phái trung hòa. Theo trường phái truyền thống thì rủi ro là những điều không may mắn, bất ngờ xảy ra. Rủi ro gây ra những tác động xấu, mang đến xuỉ xẻo cho cá nhân hoặc tổ chức.
Theo trường phái này, rủi ro là yếu tố chỉ mang đến những thiệt hại và tác động tiêu cực cho tổ chức hoặc cá nhân. Từ điển Tiếng Việt, do Trung tâm Từ điển học Hà Nội xuất bản năm 1995, định nghĩa rủi ro là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy đến. Hoặc theo cố GS. Nguyễn Lân thì rủi ro là điều xui rủi, là sự không may (Từ điển và ngữ Việt Nam, năm 1998, tr.
Theo từ điển Longman" thì “Rủi ro (risk) là khả năng điều gì đó xấu, khó chịu hoặc nguy hiểm cỏ thế xảy ra hoặc một điều gì đó hoặc ai đó có khả năng gây hại hoặc nguy hiểm Tóm lại, theo quan điểm truyền thống, rủi rọ là những sự kiện không mong đựi xảy ra trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, có tác động tiêu cực đến sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp.