Chương 1. Cơ sở lý luận về quản trị rủi ro hoạt động của ngân hàng thương mại. Thực trạng quản trị rủi ro hoạt động tại Ngân hàng TMCP Bưu Điện Liên Việt – Chi nhánh Hà Giang giai đoạn 2019-2021. Giải pháp tăng cường quản trị rủi ro hoạt động tại Ngân hàng TMCP Bưu Điện Liên Việt – Chi nhánh Hà Giang.
9 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1. Rủi ro hoạt động của ngân hàng thƣơng mại 1. Khái niệm rủi ro hoạt động Ngân hàng thương mại là một tổ chức trung gian tài chính cung cấp danh mục dịch vụ tài chính đa dạng, với hoạt động cơ bản là nhận gửi, cho vay và thanh toán. Do đó cũng như các lĩnh vực khác, hoạt động kinh doanh ngân hàng luôn song hành cùng với nhiều rủi ro.
“Rủi ro trong hoạt động ngân hàng là khả năng xảy ra tổn thất về tài sản, giảm sút lợi nhuận thực tế so với dự kiến hoặc phải bỏ ra thêm một khoản chi phí để có thể hoàn thành được một nghiệp vụ tài chính nhất định”. Trong thời điểm hiện nay, hoạt động của các ngân hàng thương mại ngày càng đa dạng và phức tạp, do đó việc nhận diện và quản trị rủi ro là hết sức cần thiết. Rủi ro hoạt động tồn tại trong hầu hết các bộ phận của ngân hàng. Rủi ro này phát sinh do hệ thống thông tin không hiệu quả, sai sót kỹ thuật, sai phạm trong kiểm soát nội bộ, những biến cố không định trước hay những vấn đề hoạt động khác có thể dẫn đến mất mát không định trước hay những vấn đề liên quan đến danh tiếng.
“Rủi ro hoạt động là rủi ro do các quy trình nội bộ quy định không đầy đủ hoặc có sai sót, do yếu tố con người, do các lỗi, sự cố của hệ thống hoặc do các yếu tố bên ngoài làm tổn thất về tài chính, tác động tiêu cực phi tài chính đối với ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài (bao gồm cả rủi ro pháp lý)”. “Rủi ro hoạt động là rủi ro gây ra tổn thất do các nguyên nhân như con người, sự không đầy đủ hoặc vận hành không tốt các quy trình, hệ thống; các sự kiện khách quan bên ngoài”. (Ủy ban Basel, 2001) 10 Từ những khái niệm trên, tác giả đưa ra một khái niệm chung sử dụng thống nhất trong quá trình nghiên cứu luận văn như sau: Rủi ro hoạt động của ngân hàng thương mại là rủi ro gây ra những tổn thất do các nguyên nhân từ phía con người, sự không đầy đủ hoặc vận hành không đúng quy trình, hệ thống, các sự kiện khách quan bên ngoài. Các loại rủi ro hoạt động Các rủi ro hoạt động trong ngân hàng thương mại theo Nguyễn Văn Tiến (2017) bao gồm: a) Rủi ro do quy chế, quy trình nghiệp vụ Đây là rủi ro liên quan đến quy trình, quy định và cơ chế do ngân hàng ban hành không tuân thủ theo yêu cầu bên ngoài, không phù hợp điều kiện hoạt động thực tế.
Rủi ro liên quan quy trình và cơ chế không được văn bản hoá và không được truyền thông rộng rãi đến các đối tượng liên quan dẫn đến không được thực thi đúng/ đầy đủ. Rủi ro liên quan đến mô hình bị phát triển sai/không phù hợp, không được kiểm thử đầy đủ/không có ý kiến thẩm định độc lập từ bên ngoài. b) Rủi ro do con người Rủi ro liên quan đến các hành động cố ý lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, cố ý vi phạm các quy chế, quy tắc, chính sách của ngân hàng liên quan đến ít nhất một cá nhân thuộc hệ thống ngân hàng cụ thể: - Thực hiện các nghiệp vụ, nhiệm vụ không được uỷ quyền và/hoặc vượt quá thẩm quyền cho phép hoặc không đúng chức năng được giao. - Không tuân thủ hoặc tuân thủ không đúng quy định quy trình nghiệp vụ của ngân hàng, các quy định của NHNN và các văn bản pháp luật hiện hành.
- Không tuân thủ hoặc tuân thủ không đúng quy định quy trình của hệ thống hỗ trợ, hệ thống kỹ thuật, có hành động gây khó khăn cho bộ phận nghiệp vụ. - Không chấp hành hoặc chấp hành không đúng nội quy cơ quan, hợp đồng lao động và các văn bản pháp luật đối với người lao động nơi công sở: an toàn lao động, thực hành tiết kiệm chống lãng phí, phòng chống tham nhũng,… 11 - Năng lực trình độ nghiệp vụ không đáp ứng được yêu cầu công việc. - Phong cách giao tiếp, ứng xử với khách hàng thiếu văn minh, làm mất khách hàng, ảnh hưởng không tốt đến hình ảnh, thương hiệu và giảm uy tín của ngân hàng. - Phối hợp công tác với các phòng ban khác không tốt, làm giảm hiệu quả công việc.
- Che giấu sai sót, né tránh khuyết điểm, né tránh khó khăn. - Vi phạm đạo đức nghề nghiệp, có hành vi lừa đảo, gian lận, biển thủ, trục lợi cá nhân hoặc hành động phạm tội, câu kết với đối tượng bên ngoài gây thiệt hại cho ngân hàng. c) Rủi ro do tác động từ bên ngoài Rủi ro liên quan đến đối tác bên ngoài cung cấp các dịch vụ cho ngân hàng (điện, mạng,…)không đúng theo yêu cầu về chất lượng/số lượng dẫn đến hoạt động bị gián đoạn hoặc bị ảnh hưởng. d) Rủi ro từ hệ thống công nghệ thông tin (CNTT) Bao gồm: - Rủi ro liên quan đến cơ sở hạ tầng hệ thống CNTT lỗi thời/ thiếu/ hoặc đáp ứng yêu cầu hoạt động/ không được kiểm tra đầy đủ.
- Rủi ro liên quan cơ sở hạ tầng hệ thống CNTT bị gián đoạn/ quá lẹ thuộc vào yếu tố khác. - Rủi ro liên quan cơ sở hạ tầng hệ thống CNTT có lỗ hổng cho các truy cập trái phép/ vượt thẩm quyền. e) Rủi ro do các nguyên nhân khác - Rủi ro do các hành vi lừa đảo, trộm cắp hoặc phạm tội của các đối tượng bên ngoài như hành động phá hoại, đánh bom,… - Rủi ro do các sự kiện bên ngoài hoặc do tự nhiên (bão lụt, động đất,…) gây gián đoạn, thiệt hại cho hoạt động kinh doanh của ngân hàng. - Rủi ro do các văn bản, quy định của Chính phủ, các ban ngành liên quan có sự thay đổi hoặc quy định mới làm ảnh hưởng đến hoạt động ngân hàng.
Quản trị rủi ro hoạt động của ngân hàng thƣơng mại 1. Khái niệm quản trị rủi ro hoạt động của ngân hàng thương mại “Quản trị rủi ro hoạt động là quá trình NHTM tiến hành các hoạt động tác động tới rủi ro hoạt động bao gồm việc thiết lập cơ cấu tổ chức, xây dựng hệ thống các chính sách, phương pháp quản lý để thực hiện quá trình quản trị rủi ro đó là: nhận diện/xác định, đo lường, đánh giá, quản lý, giám sát và kiểm tra, kiểm soát rủi ro hoạt động nhằm đảm bảo hạn chế rủi ro có thể xảy ra tới mức thấp nhất.” (Nguyễn Thị Thanh Hải, 2020) “Quản trị rủi ro hoạt động của ngân hàng thương mại là quá trình nhận diện, đo lường, đánh giá, kiểm soát và giám sát rủi ro hoạt động để phòng ngừa giảm thiểu những tổn thất, những ảnh hưởng bất lợi khi xảy ra rủi ro hoạt động”. (Lê Thị Thanh Tâm, 2009) “Quản trị rủi ro hoạt động là quá trình tiến hành các biện pháp để xác định, đo lường, đánh giá, quản lý, giám sát và kiểm tra kiểm soát rủi ro hoạt động nhằm đảm bảo hạn chế rủi ro có thể xảy ra tới mức thấp nhất”. (Ủy ban Basel, 2001) Như vậy, có thể hiểu, quản trị rủi ro hoạt động của ngân hàng thương mại là quá trình nhận dạng, đo lường, đánh giá và kiểm soát các rủi ro gây ra những tổn thất do các nguyên nhân từ phía con người, sự không đầy đủ hoặc vận hành không đúng quy trình, hệ thống, các sự kiện khách quan bên ngoài trong hoạt động của ngân hàng thương mại.
Mục tiêu quản trị rủi ro hoạt động của ngân hàng thương mại RRHĐ không những gây ra những thiệt hại về tài chính, RRHĐ còn ảnh hưởng đến uy tín của ngân hàng. Trong xu thế phát triển và hội nhập hiện nay, RRHĐ ngày càng gia tăng do môi trường kinh doanh phức tạp hơn, các hành vi trái pháp luật cũng ngày càng tăng lên trong khi nhu cầu của các ngân hàng là phải đẩy mạnh tốc độ và khối lượng giao dịch, đạt hiệu quả trong kinh doanh đặt ra áp lực về thay đổi cơ sở hạ tầng, phát triển và phụ thuộc nhiều hơn vào công nghệ làm tăng nguy cơ rủi ro hoạt động như lỗi phát sinh trong quá trình cung cấp sản phẩm, quy trình, thiết kế hệ thống, các loại gian lận và những sai sót trong phục vụ khách 13 hàng,…Mặt khác áp lực công việc và xu hướng phân quyền, trao quyền xử lý công việc cho những cấp thấp hơn cũng đòi hỏi nhu cầu tăng cường quản lý rủi ro hoạt động. Với những lý do trên cho thấy quản trị rủi ro hoạt động ngày càng trở nên cấp thiết. Như vậy, Quản trị rủi ro hoạt động nhằm các mục tiêu sau: + Hạn chế, giảm thiểu chi phí, tổn thất có thể từ các hoạt động của ngân hàng.
Bởi thông qua các công cụ và các biện pháp quản lý, các ngân hàng thương mại có thể phát hiện, đo lường, kiểm soát và giám sát được các rủi ro hoạt động phát sinh trong quá trình kinh doanh ngân hàng để từ đó có biện pháp điều chỉnh hoạt động kinh doanh nhằm ngăn ngừa giảm thiếu vấn đề, những lỗ hổng trong quản lý để từ đó góp phần ngăn chặn những rủi ro đó gia tăng, làm giảm thiểu tối đa tổn thất gây ra cho ngân hàng ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh. + Giảm vốn dành cho RRHĐ, tăng thêm vốn đưa vào hoạt động kinh doanh, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và tăng lợi nhuận cho các NHTM. Làm tốt công tác quản trị rủi ro nói chung và rủi ro hoạt động nói riêng sẽ giúp cho ngân hàng có thể hạn chế được những tổn thất có thể xảy ra do những rủi ro hoạt động đó gây ra nhờ đó sẽ giảm được chi phí dự phòng tổn thất phát sinh trong kì kinh doanh, góp phần gia tăng lợi nhuận, thu nhập của ngân hàng. Phần thu nhập và lợi nhuận kinh doanh tăng sẽ tạo điều kiện cho ngân hàng gia tăng thêm vốn kinh doanh để mở rộng, phát triển hoạt động kinh doanh của mình trong tương lai.
+ Bảo vệ uy tín ngân hàng, đảm bảo mục tiêu hoạt động kinh doanh an toàn, hiệu quả.