Chương 1: Cơ sở lý luận về quản trị rủi ro hoạt động tại ngân hàng thương mại Chương 2: Thực trạngquản trị rủi ro hoạt động tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam - Chi nhánh huyện Vị Xuyên, Hà Giang Chương 3: Giải pháphoàn thiện quản trị rủi ro hoạt động tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam - Chi nhánh huyện Vị Xuyên, Hà Giang 7 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO HOẠT ĐỘNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.Rủi ro hoạt động của ngân hàng thƣơng mại 1. Khái niệm rủi ro hoạt động của ngân hàng thương mại - Rủi ro trong ngân hàng thương mại Trong hoạt động kinh tế nói chung và trong hoạt động ngân hàng nói riêng thì vấn đề rủi ro là không thể tránh khỏi. Chính vì thế, các nhà quản trị không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro mà chỉ có thể có các biện pháp dự báo, phòng ngừa và phát hiện kịp thời để có các biện pháp xử lý cho phù hợp.Có rất nhiều quan niệm khác nhau về rủi ro tùy thuộc vào chủ thể và hoạt động của chủ thể đó trong mối quan hệ với môi trường. Một số quan điểm về rủi ro như: Theo quan niệm truyền thống, rủi ro là những sự kiện xảy ra có thể làm mất mát tài sản hay làm phát sinh một khoản nợ.Đó là sự tổn thất về tài sản hay là sự giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến.Rủi ro còn được hiểu là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình kinh doanh, sản xuất của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp.
Theo quan điểm này thì rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con người. Theo Nguyễn Minh Kiểu (2012), rủi ro bao hàm nghĩa rộng hơn và không chỉ tính đến rủi ro tài chính mà còn bao gồm cả những rủi ro liên quan đến mục tiêu, chiến lược. Rủi ro có thể mang đến cho chúng ta những tổn thất mất mát nhưng cũng có thể mang lại những lợi ích, những cơ hội.Nếu tích cực nghiên cứu và nhận diện rủi ro, người ta có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực, biến những phần tích cực mà rủi ro mang lại thành cơ hội để có kết quả tốt đẹp hơn. Theo Nguyễn Văn Tiến (2013): Ngân hàng thương mại là một tổ chức trung gian tài chính hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh tiền tệ, làm dịch vụ ngân hàng 8 với các nghiệp vụ chủ yếu là nhận tiền gửi, cho vay và thanh toán chuyển tiền.
Tuy nhiên, cùng với quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế đã đưa ngân hàng thương mại tiến thêm những bước dài, không chỉ dừng lại ở các hoạt động kinh doanh thuần túy trên mà còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực mới, ngày càng có thêm nhiều nghiệp vụ hơn, sản phẩm dịch vụ đa dạng phong phú hơn và mang lại nhiều lợi nhuận hơn. Đi đôi với quá trình mở rộng này là sự gia tăng về lượng và mức độ phức tạp của rủi ro. Chính vì thế, để hoạt động kinh doanh của Ngân hàng thương mại được an toàn, hiệu quả, việc nhận diện và quản trị rủi ro là hết sức cần thiết. - Các loại rủi ro trong ngân hàng thương mại Theo Phan Thị Thu Hà (2013), Các loại rủi ro mà ngân hàng có thể gặp phải: +Rủi ro tín dụng: là rủi ro thất thoát tài sản có thể phát sinh khi khách hàng không thực hiện thanh toán nợ cho dù là nợ gốc hay nợ lãi khi khoản nợ đến hạn.
Rủi ro tín dụng là hiện tượng thường gặp ở bất kỳ một ngân hàng thương mại nào, rủi ro này có thể do nguyên nhân chủ quan từ phía ngân hàng, khách hàng vay vốn hoặc cũng có thể do các nguyên nhân bất khả kháng như thiên tai, dịch họa. +Rủi ro lãi suất: là khả năng xảy ra tổn thất khi lãi suất thay đổi ngoài dự tính của ngân hàng. Lãi suất của ngân hàng (cả lãi suất huy động và lãi suất cho vay) thường xuyên biến động với mức độ khác nhau có thể dẫn đến tổn thất. +Rủi ro tỷ giá: là khả năng xảy ra những tổn thất mà ngân hàng phải chịu khi tỷ giá hối đoái thay đổi vượt quá thay đổi dự tính.
Tỷ giá hối đoái thường xuyên biến động liên tục, sự thay đổi này cùng với trạng thái hối đoái của ngân hàng tạo ra tình trạng thặng dư hoặc thâm hụt tạm thời.Vì thế những thay đổi tỷ giá ngoài dự kiến dẫn đến những tổn thất cho ngân hàng. +Rủi ro thanh khoản: là khả năng xảy ra tổn thất cho ngân hàng khi nhu cầu thanh khoản thực tế vượt quá khả năng thanh khoản dự kiến. Rủi ro thanh khoản làm gia tăng các chi phí để đáp ứng nhu cầu thanh khoản như phải huy động vốn với lãi suất cao hơn, hoặc làm cho ngân hàng mất khả năng thanh toán. +Rủi ro hoạt động: là rủi ro do các quy trình nội bộ quy định không đầy đủ hoặc có sai sót, do yếu tố con người, do các lỗi, sự cố của hệ thống hoặc do các yêu 9 tố bên ngoài làm tổn thất về tài chính, cũng như phi tài chính đối với Ngân hàng.
+ Rủi ro pháp lý: thường tác động tới các ngân hàng theo nhiều cách: Khách hàng có thể kiện ngân hàng hoặc các thu xếp pháp lý của ngân hàng, ví dụ các hợp đồng cho vay và các tài sản đảm bảo của ngân hàng có vấn đề, hoặc Nhà nước thay đổi đột ngột chính sách vĩ mô về cơ cấu kinh tế, lĩnh vực ưu tiên. +Rủi ro uy tín: là rủi ro dư luận đánh giá xấu về ngân hàng, gây khó khăn nghiêm trọng cho ngân hàng trong việc tiếp cận nguồn vốn hoặc khiến khách hàng rời bỏ ngân hàng. +Rủi ro công nghệ: thường xảy ra trong các trường hợp: Ngân hàng đã đầu tư rất lớn vào phát triển công nghệ nhưng hiệu quả sử dụng lại không cao, không tiết kiệm chi phí cho ngân hàng theo như mong muốn. Hoặc, hệ thống công nghệ bị trục trặc làm ảnh hưởng đến việc điều hành hoạt động kinh doanh của ngân hàng, gây ra những tớn thất nhất định.
+Các loại rủi ro khác: Rủi ro quốc gia: Phát sinh trong trường hợp ngân hàng đầu tư cho công ty nước ngoài, khi chính phủ của quốc gia đó cấm hoặc hạn chế việc thanh toán cho nước ngoài do dự trữ ngoại hối hạn hẹp hoặc vì lý do chính trị. Rủi ro bắt nguồn từ các yếu tố vĩ mô: sự thay đổi về cơ cấu kinh tế, chính sách thuế, lĩnh vực ưu tiên…có thể dẫn đến các loại rủi ro khác trong hoạt động của ngân hàng. Trong hoạt động kinh doanh ngân hàng thì rủi ro hoạt động là loại rủi ro ảnh hưởng nhiều nhất và bao trùm lên tất cả các loại rủi ro. Rủi ro hoạt động không mang tính tài chính bởi nó phát sinh từ sự cố trong quy trình, từ hệ thống công nghệ thông tin, hệ thống báo cáo, những quy định giám sát rủi ro nội bộ hoặc việc tuân thủ những chính sách rủi ro.
Chính vì vậy trong quản lý rủi ro nếu quản lý tốt rủi ro hoạt động sẽ làm giảm thiểu nguy cơ xảy ra các rủi ro khác. - Rủi ro hoạt động của ngân hàng thương mại Theo Basel II, rủi ro hoạt động là rủi ro bị tổn thất gây ra do sai phạm hoặc sự không phù hợp/ không đầy đủ của các quy trình nội bộ, con người và hệ thống hoặc 10 từ các sự kiện bên ngoài gây ra 6. Rủi ro hoạt động bao gồm rủi ro pháp lý nhưng không tính đến rủi ro chiến lược (rủi ro phát sinh từ quyết định chiếc lược không phù hợp) và rủi ro danh tiếng (rủi ro gây tổn thất, làm tăng chi phí hoạt động liên quan đến danh tiếng của tổ chức). Rủi ro hoạt động tồn tại trong hầu hết các bộ phận của ngân hàng có thực hiện nghiệp vụ giao dịch kinh doanh, cung cấp dịch vụ hoặc các hoạt động chấp nhận rủi ro.
Rủi ro này phát sinh do hệ thống thông tin không hiệu quả, do sai sót kỹ thuật, những sai phạm trong kiểm soát nội bộ, những biến cố không định trước hay những vấn đề hoạt động khác có thể dẫn đến mất mát không định trước hay những vấn đề về uy tín, danh tiếng. Phạm vi và thời gian xảy ra những rủi ro hoạt động rất rộng lớn, nó có thể xảy ra bất kỳ lúc nào trong thời gian hoạt động của ngân hàng. Đặc điểm của rủi ro hoạt động - Rủi ro hoạt động là loại rủi ro tiềm ẩn: RRHĐ gây ra những tổn thất lớn nhưng đôi khi rất khó xác định hoặc dự đoán trước những dấu hiệu của nó. Những dấu hiệu rủi ro tiềm ẩn có thể dẫn đến tổn thất như: sự thay đổi trong quy trình tác nghiệp vụ hoặc đơn giản như sự sơ suất của của nhân viên trong quá trình tác nghiệp.
không phải lúc nào cũng được theo dõi đầy đủ. Tính chất tiềm ẩn của rủi ro hoạt động luôn là một đặc điểm khiến hoạt động quản trị rủi ro gặp nhiều khó khăn trong quá trình triển khai. - RRHĐ thường xuyên thay đổi: Rủi ro hoạt động thay đổi liên tục và không phải là loại rủi ro có tốc độ thay đổi cùng chiều với sự thay đổi quy mô hoạt động của ngân hàng.Phạm vi và thời gian xảy ra những rủi ro hoạt động cũng thường khá lớn, rủi ro hoạt động có thể thay đổi nhanh chóng theo cấp số nhân trong một thời gian rất ngắn, thậm chí tạo ra mức tổn thất rất lớn. RRHĐ luôn hiện hữu trong tất cả các hoạt động kinh doanh của ngân hàng Tùy theo tính chất phức tạp và quy mô của từng dịch vụ sản phẩm mà tần suất xảy ra rủi ro hoạt động là nhiều hay ít và rủi ro hoạt động tồn tại trong tất cả các sản phẩm do ngân hàng cung cấp.
Vì vậy, loại rủi ro này luôn gắn liền với các sản phẩm dịch vụ và tồn tại trong mọi hoạt động kinh doanh. 11 RRHĐ gắn liền với các sự kiện, sự cố trong hoạt động của ngân hàng. Đây là một trong những đặc điểm nổi bật của rủi ro hoạt động, nằm trong mọi sản phẩm, mọi giao dịch và gắn với nhân tố như con người, hệ thống, quy trình, các sự kiện bên ngoài. - RRHĐ có thể gây ra các tác động thứ cấp: rủi ro pháp lý, rủi ro danh tiếng.