CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÍ XÂY DỰNG THƯ VIỆN TẠI CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC THÂN THIỆN 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về xây dựng thư viện Thư viện là một thiết chế ra đời rất sớm trong lịch sư nhân loại và đi liền với sự ra đời là các nghiên cứu về xây dựng và phát triển hệ thống thư viện. Trong những năm gần đây, sự phát triển mạnh của tri thức và sự phát triển của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, nghiên cứu về sự phát triển của thư viện được đặc biệt quan tâm.
Nghiên cứu của Nguyễn Thị Mỹ Hạnh (2015) với đề tài luận văn thạc sĩ trường Đại học Sư phạm “Xây dựng thư viện điện tử cho các trường trung học phổ thông và tiểu học” [15] đã tìm hiểu quy trình nghiệp vụ thư viện, các phần mềm quản lý thư viện, xây dựng các hệ thống sách giáo khoa điện tử; Xây dựng yêu cầu các sách tương tác của các bộ môn học; Tìm hiểu và đưa ra các bài toán đố với công nghệ. Đã cho thấy vai trò của TVĐT trong hoạt động giáo dục trường học. Đồng thời, luận văn cũng đã đề xuất 04 biện pháp nhằm xây dựng thư viện điện tử trong trường phổ thông theo chương trình chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Minh Phượng (2018) với đề tài “Xây dựng thư viện số tại học viện hành chính quốc gia” đã được triển khai nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, đáp ứng tối đa nhu cầu tin của người dùng tin ở mọi lúc, mọi nơi.
Kết quả nghiên cứu của luận văn là hệ thống những giải pháp khả thi nhằm xây dựng thành công thư viện số tại Học viện Hành chính Quốc gia góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu, học tập, giảng dạy cho cán bộ, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên của 8 Học viện Hành chính Quốc gia. Bên cạnh đó, luận văn còn là tài liệu tham khảo hữu hiệu cho tất cả những ai quan tâm đến thư viện số, xây dựng thư viện số trong môi trường giáo dục đại học [28]. Đoàn Thu Hồng (2018) đã công bố nghiên cứu “Vai trò của thư viện trường trong việc xây dựng và phát triển tủ sách lớp học ở các thư viện trường phổ thông” đăng trên Tạp chí Thư viện Việt Nam năm 2018 [18]. Đã chỉ ra những vấn đề cả về lý luận và thực tiễn thư viện trường phổ thông cần tham gia xây dựng tủ sách lớp học, đồng thời đưa ra một số gợi ý về việc thư viện trường phổ thông xây dựng và phát triển tủ sách lớp học như: Thuyết minh để Ban Giám hiệu thông qua chủ trương thành lập mạng lưới tủ sách lớp học; lập và trình Ban Giám hiệu duyệt kế hoạch xây dựng, phát triển mạng lưới tủ sách lớp học; tham vấn Ban Giám hiệu về việc xây dựng và ban hành các văn bản về mạng lưới tủ sách lớp học; tham vấn, hô trợ nhà trường trong việc phát động quyên góp tài liệu; tổ chức họp, triển khai hoạt động của mạng lưới tủ sách lớp học do giáo viên chủ nhiệm tạo lập và duy trì kênh thông tin liên lạc.
Tác giả Nguyễn Hồng Thắm (2015) qua nghiên cứu “Xây dựng thư viện trường học với biên mục tại ngoại”, trên cơ sở phân tích hệ thống lý luận về thư viện trường học hay thư viện trường phổ thông đã đưa ra một số bước để xây dựng, phát triển thư viện tiên tiến gồm chuẩn hóa nghiệp vụ thư viện trong thư viện trường học, tập huấn cán bộ thư viện trường học, góp phần vào việc xây dựng thư viện tại các trường phổ thông theo hướng hiện đại [34]. Các công trình nghiên cứu về quản lý xây dựng thư viện theo hướng phát triển môi trường giáo dục thân thiện Bên cạnh các công trình nghiên cứu về thư viện, xây dựng thư viện còn có một số tác giả nghiên cứu về công tác quản lý thư viện, cụ thể như sau: Nghiên cứu của Trần Thị Phụng (2016) với đề tài “Quản lý xây dựng 9 thư viện trường tiểu học theo hướng phát triển môi trường giáo dục thân thiện tại Huyện Ngọc Hồi, tỉnh KonTum” [27]. Nội dung nghiên cứu tập trung vào cơ sở lý luận và thực trạng quản lý xây dựng thư viện trường Tiểu học theo hướng phát triển môi trường giáo dục thân thiện tại huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum. Khảo sát thực trạng công tác xây dựng thư viện trường Tiểu học theo hướng phát triển môi trường giáo dục thân thiện giai đoạn 2011 - 2015, qua đó đã đề xuất 04 biện pháp thực hiện giai đoạn 2016 - 2020 tại huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum.
Luận án tiến sĩ “Quản lý thư viện hiện đại tại Việt Nam” của tác giả Nguyễn Văn Thiên, trong đó tác giả đã phân tích rõ cơ sở lý luận về quản lý thư viện hiện đại, sự biến đổi của thư viện Việt Nam từ truyền thống sang hiện đại thể hiện ở các nội dung: Xu hướng phát triển của các thư viện thế giới và sự hội nhập quốc tế của các thư viện Việt Nam, tiến trình hiện đại hóa của các thư viện Việt Nam và chỉ rõ thực trạng các thư viện hiện đại Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể nhưng theo đánh giá của tác giả các thư viện Việt Nam còn khoảng cách rất xa so với các nước trên thế giới về sự đầu tư, quy mô và đặc biệt là tính mở và tính hiện đại. Bên cạnh đó, tác giả phân tích thực trạng quản lý thư viện hiện đại tại Việt Nam về quản lý nhân lực, quản lý các hoạt động nghiệp vụ, quản lý về cơ sở vật chất. Trên cơ sở phân tích những ưu điểm và hạn chế tác giả nêu lên bốn giải pháp gồm: đổi mới mô hình cơ cấu tổ chức, phương thức và công cụ quản lý, chất lượng nhân lực và tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước nhằm nâng cao tính hiệu quả của thư viện hiện đại tại Việt Nam [35]. Nghiên cứu “Thực trạng quản lý hoạt động thư viện ở trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật và Du lịch Sài Gòn” của tác giả Nguyễn Kim Loan, trên cơ sở phân tích, đánh giá những vấn đề lý luận về hoạt động thư viện và quản lý hoạt động thư viện ở trường cao đẳng, đánh giá, phân tích về thực trạng 10 hoạt động thư viện, quản lý hoạt động thư viện, tác giả đưa ra hai nhóm biện pháp để nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động thư viện ở trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật và Du lịch Sài Gòn gồm nhóm biện pháp nền tảng để tổ chức, quản lý hoạt động thư viện và nhóm biện pháp quản lý nâng cao hiệu quả hoạt động thư viện ở trường cao đẳng [23].
Các công trình nghiên cứu trên đã đề cập đến cơ sở lý luận về xây dựng thư viện, thư viện thân thiện, thư viện hiện đại, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin. Các nghiên cứu đã chỉ ra những tiêu chuẩn về chất lượng quản lý thông tin thư viện. Phân tích, đánh giá về quản lý thư viện trên nhiều phương diện, trọng tâm là đổi mới phương pháp quản lý, phổ biến thông tin, tổ chức ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý, khai thác thông tin, chuẩn hóa nghiệp vụ thư viện trường học, tập huấn chuyên môn, nghiệp vụ cho cán bộ thư viện trường học. Tuy nhiên hạn chế của các công trình trên là chưa đi sâu đánh giá heo hướng lập kế hoạch, tổ chức thực hiện và sự chỉ đạo của cấp trên đối với thư viện ở các trường trung học cơ sở.
Chưa chỉ ra những những tiêu chuẩn, tiêu chí cụ thể của một thư viện theo hướng phát triển môi trường giáo dục thân thiện, vì vậy thiếu những giải pháp, biện pháp trong việc quản lý xây dựng thư viện theo hướng phát triển môi trường giáo dục thân thiện ở trường phổ thông. Góp phần khắc khắc phục những thiếu hụt trên, tác giả tập trung theo hướng nghiên cứu các biện pháp quản lý xây dựng thư viện ở trường tiểu học trên cơ sở theo các khâu lập kế hoạch, tổ chức thực hiện kế hoạch và sự chỉ đạo của các cấp về việc xây dựng thư viện theo hướng phát triển môi trường giáo dục thân thiện. Thư viện Từ trước tới nay có rất nhiều định nghĩa khác nhau về thư viện tuy nhiên từ năm 1970 UNESCO đã định nghĩa về thư viện như sau: “Thư viện là 11 một bộ phận của một tổ chức có mục đích xây dựng và duy trì một bộ sưu tập và tạo điều kiện thuận lợi cho việc sư dụng các nguồn thông tin và phương tiện thông tin đáp ứng nhu cầu thông tin, nghiên cứu, giáo dục, văn hoá hoặc giải trí của người sư dụng”. Theo Luật Thư viện Việt Nam, thư viện được định nghĩa như sau: “Thư viện là một cơ sở hoặc tập hợp các tài liệu, sách, báo, tạp chí và các tư liệu thông tin khác được tổ chức và lưu trữ để đáp ứng nhu cầu tìm kiếm, nghiên cứu và học tập của cộng đồng” [31].
Đây là khái niệm được sử dụng chính trong luận văn. Các loại thư viện gồm: Thư viện Quốc gia; Thư viện đại học; Thư viện chuyên ngành; Thư viện công cộng; Thư viện trường học. Trong đó, thư viện trường học là nhiều nhất. Thư viện trường học Theo Vũ Bá Hòa (2009: “Thư viện trường học là một thiết chế được hình thành trong các nhà trường đáp ứng yêu cầu giảng dạy và học tập của người dạy và người học trong việc tìm kiếm, khai thác thông tin khoa học” [17].
Như vậy, thư viện trường học là bộ phận hữu cơ không thể thiếu trong các nhà trường. Thư viện trong nhà trường phổ thông là một thiết chế có tính độc lập tương đối với các hoạt động khác trong nhà trường. Thư viện trong nhà trường phổ thông được hình thành trên cơ sở phục vụ hoạt động giảng dạy và học tập của giáo viên và học sinh. Thư viện trường học theo hướng phát triển môi trường giáo dục thân thiện Khái niệm thư viện thân thiện được đề cập đến trong khá nhiều bài viết của các tác giả.
Khái niệm xuất phát từ các phòng trào xây dựng “trường học 12 thân thiện, học sinh tích cực” mà các sở giáo dục các tỉnh, thành phố phát động. Đứng trước tình hình đó công tác thư viện trường học đã và đang trở thành một vấn đề được nhiều cấp, ngành quan tâm, thể hiện ở số lượng và nội dung các văn bản có liên quan. Thư viện thân thiện là nơi học sinh được khuyến khích và hỗ trợ cho việc đọc một cách tích cực trong một môi trường thân thiện và an toàn.