CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TUYẾN BÀI ĐIỀU TRA TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ 1. Những khái niệm cơ bản 1. Khái niệm quản lý Ngày nay, thuật ngữ quản lý được nhiều người nhắc đến, nhiều nhà nghiên cứu khoa học nghiên cứu và đưa ra các quan điểm và cách tiếp cận khác nhau. Tuy nhiên, vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất.
Có người thì cho rằng, quản lý là hoạt động nhằm đảm bảo sự hoàn thành công việc thông qua sự nỗ lực của người khác. Cũng có người cho quản lý là một hoạt động thiết yếu nhằm đảm bảo phối hợp những nỗ lực cá nhân để đạt được mục đích của nhóm. Có tác giả lại quan niệm một cách đơn giản hơn, coi quản lý là sự có trách nhiệm về một cái gì đó. Dù quan niệm như thế nào, thì về bản chất, quản lý đề cập đến những vấn đề có tính cụ thể, tính kế hoạch, tính kiểm soát và tính bắt buộc phải đạt được trong một điều kiện nhất định với một thời hạn nhất định.
Quản lý là công tác điều khiển các hoạt động một cách chặt chẽ các công việc phải hoàn thành trong một thời gian nhất định. Bản chất của quá trình quản lý được phản ánh qua chức năng và phương thức quản lý. Chức năng của quản lý được biểu hiện ở 4 nội dung cơ bản: - Lập kế hoạch và ngân sách - Phân công, phân nhiệm (giao quyền hạn và quy trách nhiệm) - Tổ chức điều hành các hoạt động cụ thể - Kiểm tra, giám sát Quá trình quản lý vận hành chủ yếu theo phương thức hành chính, có tính bắt buộc dựa trên các nguyên tắc có tính pháp lý cùng với các chế tài nhất định. Theo Từ điển Tiếng Việt: “Quản lý là sự trông coi, giữ gìn theo một yêu cầu nhất định, là tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định”.
15 Theo cuốn Giáo trình kỹ năng lãnh đạo, quản lý của TS. Dương Thị Thục Anh – TS Vũ Anh Tuấn: “Quản lý là quá trình điều hành các hoạt động nhằm đạt được các kết quả cụ thể một cách ổn định ngay cả trong các điều kiện không hoàn toàn được kiểm soát và không chắc chắn” [3, tr. Trong cuốn giáo trình “Khoa học quản lý” (2018) của tác giả Đào Thị Thanh Thủy, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, tác giả đưa ra các quan niệm về quản lý của các học giả nước ngoài như Fredrick Winslow TayLor, Henry Fayol, Mary Parker Follett. Từ đó tác giả khái quát khái niệm về quản lý như sau: “Quản lý là sự tác động có tổ chức, có định hướng của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm đạt được một mục tiêu nhất định” [39, tr.
Trong cuốn giáo trình “Khoa học quản lý” (2021) của tác giả Nguyễn Vũ Tiến: “Quản lý là một chức năng lao động xã hội bắt nguồn từ tính chất xã hội của lao động. Theo nghĩa rộng, quản lý là hoạt động có mục đích của con người.” Cho đến nay, về cơ bản mọi người đều cho rằng: Quản lý chính là các hoạt động do một hoặc nhiều người điều phối hành động của những người khác nhằm thu được kết quả mong muốn.Mác đã viết: “Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng đều cần đến một sự chỉ đạo để điều hòa những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể sản xuất khác với sự vận động của những khí quan độc lập của nó. Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng” [2, tr. Từ những quan niệm chung về quản lý trên, có thể định nghĩa: “Quản lý là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý nhằm đạt mục tiêu đã đề ra”.
Trong đó cần lưu ý: Quản lý tác động vào mục tiêu xác định, thể hiện mối quan hệ giữa hai bộ phận là chủ thể quản lý (cá nhân hoặc tổ chức làm nhiệm vụ quản lý) và đối 16 tượng quản lý (chịu sự quản lý). Đây là mối quan hệ mệnh lệnh – phục tùng, không đồng cấp và có tính bắt buộc. Quản lý bao giờ cũng là quản lý con người, đối tượng quản lý là con người. Quản lý là sự tác động mang tính chủ quan nhưng phải phù hợp với quy luật khách quan.
Trong mọi hoạt động của đời sống xã hội, quản lý xuất hiện ở mọi lúc, mọi nơi, mọi công việc có nhiều người tham gia như trong sản xuất, kinh doanh, trong hoạt độn dân sự, quân sự, hoạt động của các tổ chức xã hội. Khái niệm tuyến bài điều tra Khái niệm điều tra và báo chí điều tra Điều tra là “tìm hiểu, xem xét để biết rõ sự thật” [15, tr. Điều tra là đặt ra vấn đề, đặt ra câu hỏi và tìm hiểu sự việc để tìm ra câu trả lời cuối cùng. Có thể nói, bất kỳ hoạt động có mục đích nào của con người đều phải trải qua quá trình điều tra, xem xét, đánh giá, rút kinh nghiệm nhằm đạt được sự hoàn thiện nhất định.
Ở nghĩa rộng, điều tra là quá trình tự nhận thức của con người trong tất cả các hoạt động nhằm phản ánh, tìm tòi, đánh giá sự vật, hiện tượng để đưa ra một tri thức, khái niệm, phương pháp phù hợp với hoạt động thực tiễn. Trong cuốn Nghề nghiệp và công việc của nhà báo, tác giả Đỗ Thị Thu Hằng cho rằng: Điều tra phải phản ánh tương đối đầy đủ quá trình của sự kiện hay đúng hơn, quá trình liên kết nhiều sự kiện vó quan hệ nhân quả, theo một chủ đề và phải dẫn dắt sự suy nghĩ của người dọc theo chiều hướng để tới một kết luận nào đó.235] Xem xét dưới góc độ thể loại và thực tế hiện nay, đối tượng của bài điều tra thường là những sự kiện nóng hổi, bức xúc, có góc tối, có mâu thuẫn, có vấn đề đòi hỏi phải điều tra tìm sự thật. Trong hướng dẫn cách viết báo (2020), nhóm tác giả Jean – Luc Martin – Lagardette quan niệm: “Điều tra là thể loại báo chí mang tính chất soạn thảo, 17 đôi khi mang tính chất xã hội học: tính chất của thể loại này là phát hiện sự thật hoặc điểm lại tình hình về một vấn đề, một sự việc, một người hoặc một nhóm người”; “một khái niệm cơ bản của điều tra là đối chiếu các dư luận và các sự việc với nhau. Vì thế, phương pháp tiến hành điều tra báo chí cũng giống như phương pháp tiến hành điều tra tư pháp và nghiên cứu khoa học” [22, tr94].
Trong cuốn Báo chí điều tra, tác giả AA, Chertưchơnưi cũng dẫn ra quan điểm: mục tiêu của báo chí điều tra chủ yếu là ở chỗ: tìm tới các sự kiện nằm sâu dưới bề mặt nhằm giúp bạn đọc hiểu được rằng điều gì đang xảy ra trong thế giới ngày càng phức tạp của chúng ta? Từ những khái niệm trên, có thể tổng kết quan niệm về thể loại tác phẩm báo chí điều tra như sau: Điều tra là thể loại tác phẩm báo chí phản ánh những sự việc, hiện tượng, con người trong “hoàn cảnh có vấn đề”, những thông tin có nhiều uẩn khúc, nhiều mâu thuẫn, thường không có sẵn lời giải đáp từ các cơ quan công quyền hoặc cơ quan chuyên môn, qua sự phân tích, lý giải, lần tìm chứng cứ làm sáng tỏ nguyên nhân, kết quả hoặc chiều hướng phát triển của sự việc, hiện tượng và con người đó. Khái niệm tuyến bài điều tra Theo Giáo trình báo chí điều tra, báo điều tra chính là tác phẩm báo chí thuộc thể loại điều tra, là thể loại tác phẩm báo chí phản ánh những sự việc, hiện tượng, con người trong “hoàn cảnh có vấn đề”, những thông tin có nhiều uẩn khúc, nhiều mâu thuẫn, thường không có sẵn lời giải đáp từ các cơ quan công quyền hoặc cơ quan chuyên môn, qua sự phân tích, lý giải, lần tìm chứng cứ làm sáng tỏ nguyên nhân, kết quả hoặc chiều hướng phát triển của sự việc, hiện tượng và con người đó.19] Trong cuốn sách Các thể loại báo chí, tác giả người Nga A. Chertưchơnưi có đưa ra quan điểm về sự khác biệt giữa thể loại điều tra báo chí với các thể loại báo chí khác: 18 “Nếu đem so sánh thể loại điều tra báo chí hiện đại với một bài viết thuộc thể loại nào đó, ví dụ, với bài viết, thư tín, thông tin, bút ký. thì có thể tìm thấy nét tương đồng của thể loại này với những thể loại kia.
Tuy vậy, thật khó nhầm lẫn một bài điều tra báo chí thực sự với bất kỳ một thể loại nào khác. Tính chất đặc biệt, độc đáo của điều tra báo chí được quyết định bởi những đặc tính xuất hiện do tác động của đối tượng, mục đích, phương pháp thu thập thông tin, những đặc điểm của sự trình bày các tài liệu đã thu thập được”.290] Có thể hiểu tuyến bài là tập hợp các bài viết được liên kết theo một đặc điểm chung nào đó. Tuyến bài báo chí có thể hiểu là tập hợp các tác phẩm báo chí được liên kết theo một đặc điểm chung về nội dung, về một chủ đề, một vấn đề, một đối tượng nào đó và có thể xuất hiện trên cùng một số báo hoặc một vài số báo xuất bản liên tiếp. Tuyến bài điều tra có thể hiểu là loạt bài điều tra, hoặc cũng có thể bao gồm các thể loại khác về chủ đề, vấn đề đó trong các số báo xuất bản liên tiếp.
Theo nhóm tác giả trong Tác phẩm báo chí điều tra: “Thường thì chủ đề điều tra có thể thể hiện theo các loạt bài, trong đó bao gồm các bài là các đề tài nhỏ”. Từ những phân tích trên, có thể tổng kết quan niệm tuyến bài điều tra như sau: Tuyến bài điều tra tập hợp tối thiểu 2 tác phẩm báo chí thể loại điều tra và có thể đi kèm thể loại khác, được liên kết theo một đặc điểm chung về nội dung, tập trung xoay quanh một vấn đề, một chủ đề, một đối tượng và thường xuất hiện trên nhiều số báo liên tiếp, có thể trong thời gian một số ngày hoặc kéo dài hàng tuần/tháng/năm. Các tác phẩm này phản ánh những sự việc, hiện tượng, con người trong “hoàn cảnh có vấn đề”, những thông tin có nhiều uẩn khúc, nhiều mâu thuẫn, qua sự phân tích, lý giải, chứng minh, nhà báo làm sáng tỏ nguyên nhân, kết quả hoặc chiều hướng phát triển của sự việc, hiện tượng và con người đó.