Luận án tiến sĩ về quản lý thuế và tuân thủ thuế doanh nghiệp tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tài chính ngân hàng quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong

• Tác giả: Nguyễn Thị Cẩm Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Diệu Huyền
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính ngân hàng
• Đề tài: Quản Lý Thuế Để Nâng Cao Tuân Thủ Thuế Doanh Nghiệp Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu về tuân thủ thuế
• 1.2. Nghiên cứu về quản lý thuế nhằm thúc đẩy tính tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 1.3. Tổng hợp các phƣơng pháp nghiên cứu đã sử dụng
• 1.4. Kết quả kế thừa và khoảng trống nghiên cứu
• 1.4.1. Kết quả kế thừa từ các công trình nghiên cứu trƣớc đây
• 1.4.2. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. Các câu hỏi nghiên cứu trong luận án
• 1.6. KẾT LUẬN CHƢƠNG 1
• 2. CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TUÂN THỦ THUẾ VÀ QUẢN LÝ THUẾ
• 2.1. Cơ sở lý luận về tuân thủ thuế
• 2.1.1. Khái niệm về thuế
• 2.1.2. Khái niệm tuân thủ thuế
• 2.1.3. Phân loại tuân thủ thuế
• 2.1.4. Các tiêu chí đánh giá tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 2.2. Cơ sở lý luận về quản lý thuế
• 2.2.1. Một số khái niệm về quản lý thuế
• 2.2.2. Mục tiêu của quản lý thuế
• 2.2.3. Nguyên tắc của quản lý thuế
• 2.2.4. Nội dung cơ bản của quản lý thuế
• 2.3. Các nhân tố ảnh hƣởng đến hành vi tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 2.3.1. Nhóm nhân tố liên quan đến quản lý thuế
• 2.3.2. Nhóm yếu tố về đối tƣợng nộp thuế
• 2.3.3. Nhóm nhân tố liên quan đến đặc điểm kinh tế - xã hội
• 2.4. Mô hình lý thuyết
• 2.4.1. Mô hình tuân thủ của Grabosky và Braithwaite
• 2.4.2. Mô hình lý thuyết hành động hợp lý
• 2.4.3. Mô hình lý thuyết về chấp nhận công nghệ
• 2.4.4. Mô hình tuân thủ thuế của Fischer
• 2.4.5. Mô hình khung sƣờn dốc trơn trƣợt về tuân thủ thuế
• 2.5. Kinh nghiệm quốc tế về tăng cƣờng hoạt động quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế
• 2.5.1. Kinh nghiệm quản lý thuế của cơ quan thuế Úc
• 2.5.2. Kinh nghiệm quản lý thuế của cơ quan thuế Anh
• 2.5.3. Kinh nghiệm quản lý thuế của cơ quan thuế Canada
• 2.5.4. Kinh nghiệm quản lý thuế của cơ quan thuế Singapore
• 2.5.5. Kinh nghiệm quản lý thuế của cơ quan thuế Malaysia
• 2.6. Bài học kinh nghiệm về quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ tại Việt Nam
• 2.7. KẾT LUẬN CHƢƠNG 2
• 3. CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG TUÂN THỦ THUẾ VÀ QUẢN LÝ THUẾ TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Bối cảnh kinh tế - xã hội Việt Nam giai đoạn 2016 – 2022
• 3.2. Tình hình thu ngân sách nhà nƣớc trong giai đoạn 2016 – 2022
• 3.3. Thực trạng bộ máy quản lý thuế ở Việt Nam
• 3.4. Quá trình đổi mới phƣơng thức quản lý thuế hiện đại ở Việt Nam
• 3.5. Thực trạng tuân thủ thuế của doanh nghiệp ở Việt Nam
• 3.5.1. Thực trạng về doanh nghiệp ở Việt Nam giai đoạn 2016 – 2022
• 3.5.2. Thực trạng tuân thủ thuế của doanh nghiệp Việt Nam
• 3.6. Thực trạng quản lý thuế đối với doanh nghiệp ở Việt Nam
• 3.6.1. Thực trạng hoạt động tuyên truyền và hỗ trợ thuế
• 3.6.2. Thực trạng hoạt động quản lý đăng ký thuế
• 3.6.3. Thực trạng quản lý kê khai thuế
• 3.6.4. Thực trạng hoạt động quản lý nộp thuế
• 3.6.5. Thực trạng quản lý hoàn thuế
• 3.6.6. Thực trạng hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế
• 3.6.7. Thực trạng quản lý nợ thuế và cƣỡng chế thuế
• 3.6.8. Thực trạng quản lý tình hình thực hiện hóa đơn điện tử
• 3.7. Đánh giá thực trạng quản lý thuế đối với doanh nghiệp tại Việt Nam
• 3.7.1. Kết quả đạt đƣợc:
• 3.8. KẾT LUẬN CHƢƠNG 3
• 4. CHƢƠNG 4: NGHIÊN CỨU MỨC ĐỘ ẢNH HƢỞNG CỦA QUẢN LÝ THUẾ ĐẾN TUÂN THỦ THUẾ CỦA DOANH NGHIỆP TẠI VIỆT NAM
• 4.1. Phƣơng pháp nghiên cứu và quy trình nghiên cứu
• 4.1.1. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 4.1.2. Quy trình nghiên cứu
• 4.2. Thiết kế mô hình nghiên cứu
• 4.3. Thiết kế nội dung nghiên cứu định tính
• 4.4. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.5. Mô hình nghiên cứu định lƣợng
• 4.5.1. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 4.5.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 4.6. Phƣơng pháp kiểm định mô hình
• 4.7. Kết quả phân tích định lƣợng
• 4.7.1. Kết quả kiểm định chất lƣợng của thang đo
• 4.7.2. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 4.7.3. Phân tích hồi quy đa biến
• 4.7.4. Kết quả hồi quy
• 4.7.5. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.8. KẾT LUẬN CHƢƠNG 4
• 5. CHƢƠNG 5: GIẢI PHÁP TĂNG CƢỜNG QUẢN LÝ THUẾ NHẰM THÚC ĐẨY TUÂN THỦ THUẾ ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 5.1. Định hƣớng về quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế ở Việt Nam
• 5.1.1. Định hƣớng chung về cải cách quản lý thuế
• 5.1.2. Định hƣớng về mục tiêu đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế ở Việt Nam
• 5.2. Yêu cầu để xây dựng giải pháp
• 5.3. Một số giải pháp nhằm tăng cƣờng quản lý thuế để đẩy mạnh tuân thủ của doanh nghiệp ở Việt Nam
• 5.3.1. Về hoàn thiện hệ thống cơ sở pháp lý
• 5.3.2. Về hoàn thiện các thủ tục đăng ký thuế, kê khai thuế, nộp thuế, hoàn thuế
• 5.3.3. Về tăng cƣờng các nội dung trong công tác quản lý thuế
• 5.3.4. Về xây dựng cơ sở dữ liệu ngƣời nộp thuế
• 5.3.5. Đẩy mạnh hệ thống giám sát và đảm bảo an toàn bảo mật thông tin của ngành Thuế:
• 5.3.6. Tiếp tục hoàn thiện bộ tiêu chí đánh giá rủi ro tuân thủ
• 5.3.7. Sắp xếp lại cơ cấu tổ chức và phát triển nhân lực ngành Thuế
• 5.3.8. Về tăng cƣờng ứng dụng công nghệ thông tin trong chuyển đối số, hƣớng tới số hóa ngành Thuế
• 5.3.9. Tăng cƣờng quản lý thuế đối với doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài trƣớc tác động của Thuế tối thiểu toàn cầu
• 5.3.10. Tăng cƣờng công tác quản lý thuế đối với doanh nghiệp kinh doanh thƣơng mại điện tử
• 5.3.11. Đối với cơ quan nhà nƣớc thuộc Bộ, ban ngành có liên quan:
• 5.3.12. Đối với đại lý thuế, tổ chức cung cấp dịch vụ số, hiệp hội doanh nghiệp
• 5.3.13. Đối với doanh nghiệp
• 5.4. KẾT LUẬN CHƢƠNG 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC KÝ HIỆU TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, HÌNH, BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý thuế và tuân thủ thuế doanh nghiệp

Quản lý thuế là một trong những yếu tố quan trọng trong việc đảm bảo tính tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam. Quản lý thuế không chỉ bao gồm việc thu thuế mà còn liên quan đến việc xây dựng các chính sách thuế hợp lý, minh bạch và dễ hiểu. Tính tuân thủ thuế của doanh nghiệp được thể hiện qua việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế theo quy định của pháp luật. Theo nghiên cứu, tuân thủ thuế không chỉ phụ thuộc vào ý thức của người nộp thuế mà còn bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như quy định pháp luật, sự hỗ trợ từ cơ quan thuế và các chính sách khuyến khích. Việc nâng cao tuân thủ thuế cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và doanh nghiệp. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện đại hóa quản lý thuế, việc ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý thuế là rất cần thiết để tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế.

1.1. Khái niệm và vai trò của tuân thủ thuế

Khái niệm tuân thủ thuế được hiểu là việc người nộp thuế thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ thuế theo quy định của pháp luật. Vai trò của tuân thủ thuế không chỉ giúp tăng cường nguồn thu cho ngân sách nhà nước mà còn góp phần tạo ra môi trường kinh doanh công bằng, minh bạch. Doanh nghiệp có tuân thủ thuế tốt sẽ tạo dựng được uy tín và niềm tin từ phía khách hàng và đối tác. Hơn nữa, việc tuân thủ thuế còn giúp doanh nghiệp tránh được các rủi ro pháp lý và các hình phạt từ cơ quan thuế. Theo thống kê, tỷ lệ doanh nghiệp tuân thủ thuế tại Việt Nam vẫn còn thấp so với yêu cầu, điều này đòi hỏi cần có các giải pháp mạnh mẽ từ phía cơ quan quản lý thuế để nâng cao tính tự giác của doanh nghiệp trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế.

II. Thực trạng quản lý thuế tại Việt Nam

Thực trạng quản lý thuế tại Việt Nam trong giai đoạn 2016-2022 cho thấy nhiều cải cách đã được thực hiện nhằm nâng cao tuân thủ thuế của doanh nghiệp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải giải quyết. Cơ cấu thu ngân sách nhà nước đã có sự thay đổi đáng kể, trong đó tỷ trọng thu nội địa ngày càng tăng. Theo số liệu từ Bộ Tài chính, tỷ lệ nợ thuế của doanh nghiệp có xu hướng giảm, nhưng vẫn còn nhiều doanh nghiệp chây ì trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế. Các hành vi gian lận thuế như kê khai sai, trốn thuế vẫn diễn ra phổ biến. Điều này cho thấy cần có sự cải cách mạnh mẽ trong chính sách thuế và quy định thuế để tạo ra một môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp. Việc nâng cao tuân thủ thuế không chỉ là trách nhiệm của doanh nghiệp mà còn là nhiệm vụ của cơ quan thuế trong việc xây dựng một hệ thống quản lý thuế hiệu quả.

2.1. Đánh giá thực trạng tuân thủ thuế của doanh nghiệp

Đánh giá thực trạng tuân thủ thuế của doanh nghiệp cho thấy rằng mặc dù có nhiều nỗ lực từ phía cơ quan thuế, nhưng tỷ lệ doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế vẫn còn thấp. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa hiểu rõ về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế. Các yếu tố như sự phức tạp của chính sách thuế, thiếu thông tin và hỗ trợ từ cơ quan thuế đã ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp. Đặc biệt, trong bối cảnh dịch bệnh Covid-19, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong hoạt động kinh doanh, dẫn đến việc chậm nộp thuế. Do đó, việc cải cách quản lý thuế và nâng cao tuân thủ thuế cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả hơn.

III. Giải pháp nâng cao tuân thủ thuế doanh nghiệp

Để nâng cao tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam, cần có một loạt các giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật thuế để giảm thiểu sự phức tạp và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế. Thứ hai, cần tăng cường công tác tuyên truyền, hỗ trợ doanh nghiệp trong việc hiểu rõ các quy định về thuế. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế cũng là một giải pháp quan trọng, giúp doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc kê khai và nộp thuế. Cuối cùng, cần có các biện pháp xử lý nghiêm minh đối với các hành vi gian lận thuế để tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng và minh bạch.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật thuế

Hoàn thiện hệ thống pháp luật thuế là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao tuân thủ thuế của doanh nghiệp. Cần đơn giản hóa các quy định về thuế, giảm thiểu các thủ tục hành chính phức tạp để doanh nghiệp dễ dàng thực hiện nghĩa vụ thuế. Bên cạnh đó, cần có các chính sách khuyến khích doanh nghiệp tuân thủ thuế như giảm thuế cho những doanh nghiệp có thành tích tốt trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế. Việc xây dựng một hệ thống pháp luật minh bạch, dễ hiểu sẽ giúp doanh nghiệp tự giác hơn trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Cẩm Giang, chuyên ngành Tài chính ngân hàng (mã số: 9340201) tại Học viện Ngân hàng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Thị Diệu Huyền và PGS. Nguyễn Thị Thanh Hoài, hoàn thành vào năm 2024.

Tính cấp thiết của luận án bắt nguồn từ vai trò của thuế đối với nguồn thu ngân sách nhà nước (NSNN) và sự thay đổi trong cơ cấu thu ngân sách tại Việt Nam. Theo số liệu của Bộ Tài chính, tỷ trọng thu nội địa trong tổng thu NSNN đã tăng từ 64,7% năm 2016 lên 82,1% năm 2022. Tổng số thu do ngành Thuế quản lý năm 2022 đạt 1.700 nghìn tỷ đồng, tăng 45,12% so với năm 2016. Lũy kế 11 tháng năm 2023, số thu do cơ quan thuế quản lý đạt 1.002 nghìn tỷ đồng (bằng 97,3% dự toán), trong đó thu nội địa ước đạt 1.458 nghìn tỷ đồng (bằng 96,1% dự toán). Xét theo đối tượng nộp thuế, khu vực doanh nghiệp đóng góp hơn 3/4 tổng thu NSNN, trong đó: doanh nghiệp nhà nước chiếm khoảng 20% (có xu hướng giảm nhẹ do thu hẹp số lượng), doanh nghiệp ngoài nhà nước chiếm 65% (xu hướng tăng đều), và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm 15% (chưa phản ánh đúng mức sinh lời thực tế do các chính sách ưu đãi và kẽ hở chuyển giá). Doanh nghiệp quy mô lớn tuy chỉ chiếm chưa đầy 1% về số lượng nhưng đóng góp khoảng 25% tổng thu nội địa.

Mặc dù tỷ lệ thanh tra, kiểm tra doanh nghiệp tăng từ 13% năm 2016 lên hơn 25% năm 2022 và tỷ lệ nợ thuế trên tổng thu NSNN giảm từ 8,3% xuống hơn 6% cùng thời kỳ (lũy kế thu hồi nợ thuế 11 tháng năm 2023 đạt 29.416 tỷ đồng), hành vi không tuân thủ thuế vẫn diễn biến phức tạp. Các hiện tượng bỏ ngoài sổ sách kế toán, tạo lập giao dịch mua bán giả mạo, ghi giá bán thấp hơn thực tế, kê khai lỗ giả tạo và trốn tránh nghĩa vụ thuế đòi hỏi công tác quản lý thuế phải chuyển đổi phương thức. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ ra là các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào các nhân tố kinh tế hoặc tâm lý đơn lẻ ở phạm vi địa phương hẹp, thiếu mô hình toàn diện đánh giá tác động của công tác quản lý thuế và ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) đối với sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên phạm vi toàn quốc trong bối cảnh triển khai thuế điện tử và hóa đơn điện tử.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là phân tích và đánh giá mức độ ảnh hưởng của hoạt động quản lý thuế đến hành vi tuân thủ thuế của doanh nghiệp, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy tính tuân thủ thuế của doanh nghiệp ở Việt Nam gắn với bối cảnh triển khai thuế điện tử và chuyển đổi số ngành Thuế.

Các mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Tổng hợp, hệ thống hóa, phát triển và bổ sung cơ sở lý luận về tuân thủ thuế như: khái niệm, nội dung, tiêu thức đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng đến tính tuân thủ thuế của người nộp thuế (NNT).
2. Phân tích, đánh giá thực trạng tuân thủ thuế của NNT; thực trạng công tác quản lý thuế hướng đến nâng cao tính tuân thủ trong giai đoạn 2016 - 2022; đánh giá mức độ ảnh hưởng của quản lý thuế đến tính tuân thủ thuế của doanh nghiệp ở Việt Nam.
3. Đề xuất các khuyến nghị và gợi ý hàm ý chính sách liên quan đến các giải pháp tăng cường quản lý thuế nhằm thúc đẩy tính tuân thủ thuế của doanh nghiệp ở Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số.

Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu:

1. Cơ sở lý luận về tuân thủ thuế và quản lý thuế được hệ thống hóa như thế nào, và vai trò của quản lý thuế đối với việc đẩy mạnh tính tuân thủ của doanh nghiệp trong bối cảnh áp dụng thuế điện tử và số hóa thông tin ngành Thuế ra sao?
2. Thực trạng tuân thủ thuế của doanh nghiệp và thực trạng công tác quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ giai đoạn 2016 - 2022 diễn ra như thế nào, đạt được những kết quả và tồn tại những hạn chế gì, nguyên nhân do đâu?
3. Mức độ tác động của các nhân tố quản lý thuế và nhân tố công nghệ (mức độ đáp ứng CNTT của doanh nghiệp, trình độ ứng dụng CNTT của cơ quan thuế) đến hành vi tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam được lượng hóa ra sao?
4. Những giải pháp và kiến nghị nào cần được thực hiện để đẩy mạnh công tác quản lý thuế nhằm nâng cao tính tuân thủ thuế của doanh nghiệp Việt Nam trong giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn 2040?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Đánh giá mức độ ảnh hưởng của hoạt động quản lý thuế đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp.
• Phạm vi nội dung: Quản lý thuế được tiếp cận theo nghĩa hẹp, là cách thức cơ quan thuế tổ chức, điều hành công tác thu nộp thuế đối với doanh nghiệp dựa trên Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14. Hành vi tuân thủ thuế được đánh giá theo 4 khía cạnh của OECD (2004): (i) đăng ký thuế, (ii) kê khai và tính thuế, (iii) báo cáo thông tin và lưu trữ hồ sơ, (iv) nộp thuế đúng quy định.
• Phạm vi không gian: Các doanh nghiệp thuộc nhiều ngành nghề, quy mô và loại hình sở hữu đang hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Phân tích định tính sử dụng chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2016 - 2022 (mốc 2016 bắt đầu thí điểm hóa đơn điện tử). Nghiên cứu định lượng tiến hành khảo sát chuyên gia và điều tra thử nghiệm từ 01/02/2021 đến 01/05/2021; khảo sát chính thức diện rộng thực hiện từ tháng 6/2022 đến tháng 12/2022. Các giải pháp đề xuất định hướng áp dụng cho giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn đến năm 2040.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về tuân thủ thuế thành ba nhánh lý thuyết chính:

1. Nhánh lý thuyết kinh tế: Bắt đầu từ mô hình lý thuyết thỏa dụng của Allingham và Sandmo (1972) cùng Srinivasan (1973), xem hành vi tuân thủ dựa trên sự đánh đổi giữa lợi ích trốn thuế và rủi ro bị trừng phạt, chịu sự chi phối của thuế suất, thu nhập thực tế, xác suất thanh tra và mức phạt. Các nghiên cứu thực nghiệm ủng hộ gồm Yitzhaki (1974), Baldry (1986), Webley (1991), Pate và Hamilton (1992), Jackson và Jaouen (1989), Shanmugam (2003), Dubin (2007). Ngược lại, Sour (2001) nhận định việc xử phạt và thanh tra quá mức có thể phản tác dụng, trong khi việc củng cố niềm tin và chất lượng dịch vụ công sẽ thúc đẩy tuân thủ tự nguyện.
2. Nhánh lý thuyết xã hội, tâm lý và hành vi: Xuất phát từ quan điểm của Schmolders (1959), Strumpel (1969), Elffers và cộng sự (1987), Tan (1998), Hite (1997) và hệ thống nghiên cứu của Torgler cùng cộng sự (2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008). Các nghiên cứu này chỉ ra chuẩn mực xã hội, đạo đức thuế, sự công bằng và mức độ tin tưởng vào cơ quan nhà nước quyết định thái độ tuân thủ, đồng thời cho rằng biện pháp cưỡng chế hà khắc làm giảm sút niềm tin công dân.
3. Nhánh lý thuyết kết hợp kinh tế và hành vi: Molero và Pujol (2012) bổ sung biến phi kinh tế là "danh tiếng" của người nộp thuế vào hàm phân tích chi phí tuân thủ. Alm và cộng sự (1992) đề xuất kết hợp biện pháp thưởng phạt và minh bạch hóa chi tiêu công để kích thích động cơ nộp thuế.

Về phía các nghiên cứu tại Việt Nam:

• Nguyễn Thị Lệ Thúy (2009) vận dụng lý thuyết hành vi của Braithwaite, phân tích mô hình tháp tuân thủ gắn với các yếu tố quy mô, loại hình sở hữu và tình hình kinh doanh, xác định 6 nhóm nhân tố ảnh hưởng.
• Nguyễn Thị Thanh Hoài và cộng sự (2011) hệ thống hóa cơ sở lý thuyết quản lý thuế, bổ sung nhân tố sự phát triển của dịch vụ thuế tư nhân.
• Nguyễn Minh Hà và Nguyễn Hoàng Quân (2012) kế thừa mô hình Mohd và Ahmad (2011), khảo sát 170 doanh nghiệp tư nhân tại TP. Hồ Chí Minh, chứng minh quy mô thuế phải nộp, lợi nhuận trước thuế và ngành nghề có mối quan hệ nghịch chiều với việc nộp thuế đúng hạn.
• Nguyễn Tiến Thức (2013), Đặng Thị Bạch Vân (2014), Phan Thị Mỹ Dung và Lê Quốc Hiếu (2015), Lèng Hoàng Minh (2017), Bùi Ngọc Toản (2017), Bùi Thị Thu Thảo (2020) đã tiếp tục mở rộng phân tích các nhân tố từ hệ thống pháp luật, chất lượng quản trị công, đặc điểm người đại diện doanh nghiệp và công tác thanh kiểm tra thuế.

Về công tác quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ:

• Các nghiên cứu quốc tế của Erald và cộng sự (1994), Bird (2003), OECD (2001), Murphy (2004), Gerger và cộng sự (2014) nhấn mạnh chuyển đổi vai trò cơ quan thuế từ cưỡng chế sang hỗ trợ và xây dựng niềm tin. Ravikumar và Yuzhe Zhang (2009) mô hình hóa hoạt động kiểm tra thuế tối ưu dựa trên phân loại rủi ro thu nhập. Lavermicocca (2011), Czinege (2019), Chooi (2020) đề xuất khung quản lý rủi ro tuân thủ dựa trên hệ thống cơ sở dữ liệu lớn.
• Các nghiên cứu trong nước của Lê Duy Thành (2007), Nguyễn Thị Minh Hằng (2011), Nguyễn Thị Minh Hòa (2011), Nguyễn Thị Thương Huyền (2011), Lê Xuân Trường (2011), Trần Huy Trường (2014) đã làm rõ nguyên tắc quản lý rủi ro, quy trình giám sát kê khai và hiện đại hóa kỹ thuật quản lý thuế.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác lập gồm 7 điểm:

1. Lý luận về tuân thủ thuế của doanh nghiệp đặt trong bối cảnh áp dụng thuế điện tử toàn diện chưa được khai thác sâu sắc.
2. Thiếu các nghiên cứu quy mô tổng thể trên diện rộng toàn quốc, đa phần tập trung ở phạm vi hẹp từng địa phương.
3. Chưa phân tích chi tiết mức độ tuân thủ dựa trên sự phân hóa về quy mô và ngành nghề kinh doanh của doanh nghiệp.
4. Mối quan hệ giữa quản lý thuế và hành vi tuân thủ chưa được tích hợp đầy đủ nhân tố chuyển đổi số và ứng dụng CNTT.
5. Chưa xem xét tác động từ đặc điểm của người đứng đầu doanh nghiệp (trình độ học vấn, hiểu biết thuế, năng lực CNTT).
6. Thiếu vắng công trình đánh giá toàn diện thực trạng tuân thủ thuế gắn với giai đoạn thí điểm và triển khai diện rộng hóa đơn điện tử 2016 - 2022.
7. Chưa có hệ thống giải pháp đồng bộ về quản lý thuế nhằm nâng cao tuân thủ định hướng 2025 - 2030, tầm nhìn 2040.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án tổng hợp các khái niệm nền tảng về thuế từ Gaston Jèze (1934), Christopher Pass và Bryan Lowes (1988), quan điểm kinh tế chính trị Mác - Lênin và giáo trình của Lê Thị Diệu Huyền (2018). Khái niệm tuân thủ thuế được tổng thuật qua các nghiên cứu của James và Alley (1999), Braithwaite và Wirth (2001), Sandford và Roth (1990), Jackson và Milliron (1986), Song và Yarbrough (1978), Andreoni và cộng sự (1998) và OECD (2004).

Hành vi tuân thủ thuế được phân loại theo các tiêu chí:

• Theo hành vi: Tuân thủ tự nguyện (Kirchler, 2007; Palil và Mustapha, 2011) và Tuân thủ bắt buộc (Kirchler và cộng sự, 2007; Allingham và Sandmo, 1972; Xin He và cộng sự, 2019).
• Theo tính chất: Tuân thủ hành chính và Tuân thủ kỹ thuật (OECD; Chan và cộng sự, 2000).
• Theo nội dung: Tiếp cận theo 4 nghĩa vụ của OECD (2004) gồm đăng ký thuế, kê khai tính thuế, nộp thuế và báo cáo thông tin; hoặc theo 3 khía cạnh của Brown và Mazur (2003), Akhand (2012) gồm tuân thủ kê khai, tuân thủ thanh toán và tuân thủ báo cáo.
• Theo mức độ tuân thủ: Mô hình của Grabosky và Braithwaite (1986) tương ứng với 4 nhóm thái độ của NNT và 4 chiến lược can thiệp của cơ quan thuế: (1) Sẵn sàng tuân thủ -> Động viên, tạo thuận lợi; (2) Cố gắng tuân thủ nhưng không phải lúc nào cũng thành công -> Hỗ trợ hành chính, giải đáp vướng mắc; (3) Không muốn tuân thủ nhưng sẽ thay đổi nếu bị giám sát -> Kiểm tra, răn đe chặt chẽ; (4) Quyết tâm không tuân thủ -> Sử dụng toàn bộ biện pháp pháp lý cưỡng chế.

Các mô hình lý thuyết được luận án phân tích và kế thừa bao gồm:

• Mô hình tuân thủ của Grabosky và Braithwaite (1986) và mô hình tuân thủ ATO.
• Lý thuyết hành động hợp lý (TRA) của Fishbein và Ajzen (1975).
• Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) của Ajzen (1985, 1991).
• Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM) của Davis (1989).
• Mô hình tuân thủ thuế của Fischer (Fischer và cộng sự, 1992).
• Mô hình khung sườn dốc trơn trượt (Slippery slope framework) của Kirchler và cộng sự (2008).
• Kinh nghiệm quốc tế về quản lý tuân thủ tại cơ quan thuế Úc (ATO), Anh (HMRC), Canada (CRA), Singapore (IRAS) và Malaysia (IRBM).

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp giữa định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Thu thập và tổng hợp dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo chính thức của Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế, Tổng cục Thống kê, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Trang Thông tin điện tử Chính phủ từ năm 2016 đến năm 2022. Tác giả thực hiện phỏng vấn chuyên sâu cán bộ cơ quan thuế và chuyên gia để hoàn thiện thang đo, kiểm tra tính thực tế của các biến quan sát.
• Phương pháp định lượng: Thiết kế bảng hỏi điều tra người nộp thuế và cán bộ thuế. Tiến hành khảo sát thử nghiệm từ tháng 2/2021 đến tháng 5/2021 để đánh giá độ tin cậy sơ bộ của thang đo. Khảo sát chính thức trên phạm vi toàn quốc từ tháng 6/2022 đến tháng 12/2022 đối với các doanh nghiệp thuộc nhiều ngành nghề, quy mô và hình thức sở hữu. Dữ liệu khảo sát được xử lý bằng công cụ phân tích thống kê: kiểm định độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA) và phân tích hồi quy tuyến tính đa biến để kiểm định mô hình giả thuyết.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong và ngoài nước liên quan đến hành vi tuân thủ thuế và quản lý thuế. Tác giả tổng hợp ba trường phái tiếp cận: kinh tế học, tâm lý - xã hội học và mô hình hành vi kết hợp. Tác giả phân tích các ưu điểm và hạn chế của từng phương pháp tiếp cận từ các học giả quốc tế và các nhà nghiên cứu Việt Nam. Trên cơ sở đó, tác giả chỉ rõ 7 khoảng trống nghiên cứu thực tế tại Việt Nam, đặc biệt là sự thiếu hụt các phân tích định lượng về vai trò của công nghệ và công tác quản lý thuế trong giai đoạn ngành Thuế triển khai diện rộng hệ thống thuế điện tử. Cuối chương, 4 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm được thiết lập làm kim chỉ nam cho các chương tiếp theo.

Chương 2: Cơ sở lý luận về tuân thủ thuế và quản lý thuế

Chương này hoàn thiện khung lý luận về thuế, quản lý thuế và hành vi tuân thủ thuế của doanh nghiệp. Tác giả phân tích sâu sắc các tiêu chí đánh giá tuân thủ định tính và định lượng theo khuyến nghị của OECD (2004), đồng thời làm rõ 4 nhóm nhân tố tác động: nhóm nhân tố từ quản lý thuế, nhóm đối tượng nộp thuế, nhóm đặc điểm kinh tế - xã hội và nhóm công nghệ. Tác giả phân tích cấu trúc của các mô hình lý thuyết nền tảng (TRA, TPB, TAM, Fischer, Slippery slope và mô hình tháp tuân thủ Grabosky & Braithwaite). Phần cuối chương tổng hợp kinh nghiệm quản lý tuân thủ tại 5 quốc gia phát triển và đang phát triển (Úc, Anh, Canada, Singapore, Malaysia), rút ra 4 bài học cho Việt Nam: xây dựng hệ thống quản lý rủi ro hiện đại, ứng dụng công nghệ thông tin trong cung cấp dịch vụ công, đẩy mạnh hỗ trợ người nộp thuế dựa trên phân khúc đối tượng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu giám sát tập trung.

Chương 3: Thực trạng tuân thủ thuế và quản lý thuế tại Việt Nam

Chương 3 trình bày bức tranh toàn diện về kinh tế - xã hội và ngân sách giai đoạn 2016 - 2022, phân tích cơ cấu thu ngân sách và sự dịch chuyển nguồn thu sang khu vực nội địa. Tác giả làm rõ thực trạng bộ máy tổ chức ngành Thuế và lộ trình chuyển đổi phương thức quản lý từ thủ công sang tự khai, tự nộp và hiện đại hóa điện tử.

Chỉ tiêu thống kê giai đoạn 2016 - 2022	Năm 2016	Năm 2022	Biến động / Ghi chú
Tỷ trọng thu nội địa trong tổng thu NSNN	64,7%	82,1%	Tăng 17,4 điểm phần trăm
Số thu do ngành Thuế quản lý (tỷ đồng)	1.171.400	1.700.000	Tăng 45,12% so với 2016
Tỷ lệ doanh nghiệp bị thanh tra, kiểm tra	13,0%	> 25,0%	Tăng cường giám sát rủi ro
Tỷ lệ nợ thuế trên tổng thu NSNN	8,3%	> 6,0%	Xu hướng giảm ròng
Đóng góp của khối doanh nghiệp ngoài nhà nước	-	65% tổng thu NSNN	Chiếm tỷ trọng lớn nhất
Đóng góp của khối doanh nghiệp nhà nước	-	~20% tổng thu NSNN	Xu hướng giảm nhẹ số lượng
Đóng góp của khối doanh nghiệp FDI	-	15% tổng thu NSNN	Tồn tại kẽ hở chuyển giá
Đóng góp của khối doanh nghiệp lớn (<1% số lượng)	-	~25% thu nội địa	Nhóm đối tượng trọng yếu

Thực trạng công tác quản lý thuế được đánh giá chi tiết qua các chức năng: tuyên truyền hỗ trợ người nộp thuế, quản lý đăng ký thuế, kê khai, nộp thuế, hoàn thuế, thanh tra kiểm tra thuế, quản lý nợ thuế và cưỡng chế nợ thuế. Điểm nhấn của giai đoạn này là quá trình triển khai hóa đơn điện tử từ thí điểm năm 2016 đến việc áp dụng toàn diện trên cả nước từ ngày 01/07/2022 theo Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14. Tác giả đánh giá những thành tựu đạt được trong cắt giảm chi phí tuân thủ, đồng thời chỉ rõ những hạn chế: sự bất bình đẳng trong tuân thủ giữa các loại hình doanh nghiệp, tình trạng hóa đơn giả mạo, trốn thuế qua thương mại điện tử và hiện tượng nợ thuế chây ì khó thu còn cao.

Chương 4: Nghiên cứu mức độ ảnh hưởng của quản lý thuế đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam

Chương 4 tập trung vào quy trình và kết quả nghiên cứu thực nghiệm. Từ nghiên cứu định tính với chuyên gia, mô hình nghiên cứu định lượng được xây dựng gồm 10 nhóm biến độc lập tác động đến biến phụ thuộc "Tuân thủ thuế của doanh nghiệp".

Tên biến độc lập trong mô hình hồi quy	Nội dung giả thuyết kiểm định tác động
Tuyên truyền hỗ trợ (TTHT)	Có tác động cùng chiều đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp
Quản lý đăng ký, kê khai và thu thuế (QLDK)	Có tác động cùng chiều đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp
Thanh tra kiểm tra thuế (TTKT)	Có tác động cùng chiều đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp
Quản lý nợ và cưỡng chế nợ thuế (QLNO)	Có tác động cùng chiều đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp
Mức độ ứng dụng CNTT của CQT (CNTT_CQT)	Có tác động cùng chiều đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp
Đặc điểm hoạt động kinh doanh của DN (DN_KD)	Có tác động đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp
Đặc điểm của người đứng đầu DN (NG_DAU)	Có tác động đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp
Nhận thức về thuế điện tử (NT_DT)	Có tác động cùng chiều đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp
Mức độ đáp ứng CNTT của DN (CNTT_DN)	Có tác động cùng chiều đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp
Đặc điểm kinh tế vĩ mô (KTVM)	Có tác động đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp

Quy trình phân tích dữ liệu qua kiểm định Cronbach's Alpha xác nhận thang đo đạt độ tin cậy. Phân tích EFA trích xuất các nhân tố đại diện phù hợp. Kết quả phân tích hồi quy đa biến khẳng định hầu hết các biến quản lý thuế đều có tác động tích cực đến sự tuân thủ. Phát hiện thực nghiệm quan trọng là biến "Mức độ ứng dụng CNTT trong quản lý thuế của cơ quan thuế" cùng với "Mức độ đáp ứng CNTT của doanh nghiệp" có tác động cùng chiều mạnh mẽ và đáng kể nhất đến hành vi tuân thủ tự nguyện của doanh nghiệp, khẳng định chuyển đổi số là động lực cốt lõi để nâng cao kỷ cương thuế.

Chương 5: Giải pháp tăng cường quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế đối với doanh nghiệp ở Việt Nam

Căn cứ vào mục tiêu cải cách hệ thống thuế đến năm 2030, chương này đề xuất 10 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Hoàn thiện hệ thống cơ sở pháp lý về chính sách thuế và quản lý thuế.
2. Cải cách và đơn giản hóa thủ tục hành chính trong đăng ký, kê khai, nộp thuế và hoàn thuế điện tử.
3. Tăng cường hiệu lực các nội dung quản lý thu thuế gắn với giám sát tự động.
4. Xây dựng và tích hợp hệ thống cơ sở dữ liệu lớn (Big Data) về người nộp thuế.
5. Nâng cấp hệ thống giám sát an toàn thông tin và bảo mật dữ liệu ngành Thuế.
6. Hoàn thiện bộ tiêu chí đánh giá rủi ro tuân thủ dựa trên trí tuệ nhân tạo.
7. Kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý thuế theo chức năng kết hợp đối tượng, đào tạo nhân lực chuyên môn hóa cao.
8. Đẩy mạnh ứng dụng CNTT hướng tới số hóa toàn diện ngành Thuế.
9. Tăng cường quản lý thuế đối với khối doanh nghiệp FDI trước tác động của chính sách Thuế tối thiểu toàn cầu.
10. Hoàn thiện phương thức quản lý thuế đối với hoạt động kinh doanh thương mại điện tử và kinh tế số.

Bên cạnh đó, chương 5 đưa ra hệ thống kiến nghị đồng bộ đối với các bộ, ngành liên quan (Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Công an, Bộ Thông tin và Truyền thông), các tổ chức đại lý thuế, hiệp hội doanh nghiệp và chính các doanh nghiệp nộp thuế.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ khung lý thuyết về tuân thủ thuế và quản lý thuế doanh nghiệp dưới góc độ tài chính công và kinh tế học hành vi.
• Làm rõ nội dung 4 trụ cột tuân thủ thuế theo chuẩn mực quốc tế của OECD (2004) gắn với thực tiễn các quy định quản lý thuế tại Việt Nam.
• Tích hợp thành công lý thuyết chấp nhận công nghệ (TAM) vào các mô hình hành vi tuân thủ thuế truyền thống (Fischer, Slippery slope, Grabosky & Braithwaite) nhằm giải thích mối quan hệ giữa công nghệ thông tin và sự tuân thủ.
• Tổng kết có hệ thống các bài học kinh nghiệm quốc tế từ Úc, Anh, Canada, Singapore và Malaysia về quản lý tuân thủ dựa trên quản lý rủi ro và thuế điện tử.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Phân tích toàn diện bức tranh thực trạng tuân thủ thuế và công tác quản lý thuế doanh nghiệp trong suốt giai đoạn bản lề 2016 - 2022, trùng khớp với quá trình đổi mới quản lý hóa đơn điện tử.
• Đánh giá thực nghiệm mức độ tác động của 10 nhóm nhân tố độc lập tới hành vi tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên quy mô toàn quốc.
• Chứng minh thực nghiệm rằng nhân tố "Trình độ ứng dụng CNTT trong quản lý thuế" và "Mức độ đáp ứng CNTT của doanh nghiệp" có tác động cùng chiều mạnh nhất và quan trọng nhất đối với việc nâng cao tính tuân thủ thuế tự nguyện của doanh nghiệp trong giai đoạn hiện nay.
• Xây dựng hệ thống 10 nhóm giải pháp quản lý thuế mang tính khả thi, gắn liền với bối cảnh chuyển đổi số, thích ứng với quy định Thuế tối thiểu toàn cầu và hoạt động thương mại điện tử.
• Đề xuất các khuyến nghị cụ thể đối với cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức trung gian (đại lý thuế, đơn vị cung cấp dịch vụ số) và cộng đồng doanh nghiệp nhằm kiến tạo môi trường tuân thủ thuế tự nguyện bền vững giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn 2040.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Luận án tiếp cận phạm trù quản lý thuế theo nghĩa hẹp, tập trung chủ yếu vào hoạt động điều hành, tổ chức thu nộp thuế của cơ quan thuế đối với đối tượng doanh nghiệp, chưa bao quát toàn diện các sắc thuế áp dụng cho thể nhân và hộ kinh doanh cá thể.
• Mẫu khảo sát định lượng tuy được phân bổ trên diện rộng nhưng phụ thuộc vào mức độ hợp tác và tính tự giác của đại diện doanh nghiệp khi trả lời bảng hỏi, do đó không tránh khỏi các yếu tố chủ quan trong việc tự đánh giá hành vi tuân thủ.
• Khoảng thời gian thu thập dữ liệu thứ cấp dừng lại ở năm 2022 và cập nhật sơ bộ năm 2023, chưa phản ánh hết các biến động chính sách thuế phát sinh sau năm 2023.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các nhóm đối tượng nộp thuế khác, đặc biệt là cá nhân kinh doanh trên nền tảng số và hộ kinh doanh quy mô lớn.
• Khai thác sâu hơn tác động dài hạn của việc áp dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu lớn trong thanh tra, kiểm tra thuế tự động.
• Tiếp tục theo dõi và kiểm định định lượng tác động thực tế của quy tắc Thuế tối thiểu toàn cầu (Pillar Two) đến quyết định chuyển giá và mức độ tuân thủ thuế của các tập đoàn đa quốc gia tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và ngành Thuế: Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở thực nghiệm giúp Tổng cục Thuế và Cục Thuế các địa phương hoàn thiện tiêu chí phân loại rủi ro doanh nghiệp, nâng cấp các dịch vụ công điện tử và tối ưu hóa quy trình kiểm tra thuế nhằm giảm chi phí tuân thủ cho xã hội.
• Đối với các nhà hoạch định chính sách: Luận án là căn cứ tham khảo để sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến Luật Quản lý thuế, chính sách thuế đối với thương mại điện tử và các hướng dẫn thực thi Thuế tối thiểu toàn cầu.
• Đối với các nghiên cứu sinh, giảng viên và học viên cao học: Công trình cung cấp hệ thống tài liệu tổng quan toàn diện, phương pháp nghiên cứu hỗn hợp chuẩn mực cùng các thang đo đã được kiểm định độ tin cậy trong lĩnh vực tài chính công, quản trị thuế và kinh tế học hành vi.
• Đối với cộng đồng doanh nghiệp và các đại lý thuế: Nghiên cứu giúp các nhà quản trị doanh nghiệp nhận thức rõ 4 trụ cột tuân thủ và mức độ rủi ro pháp lý, từ đó chủ động đầu tư hạ tầng CNTT và nâng cao năng lực kế toán thuế để đáp ứng môi trường số hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu đóng góp vào tổng thu ngân sách nhà nước của các khu vực doanh nghiệp tại Việt Nam giai đoạn 2016 - 2022 được ghi nhận như thế nào trong luận án?

Theo số liệu trong luận án, khu vực doanh nghiệp đóng góp hơn 3/4 tổng thu NSNN. Trong đó, doanh nghiệp ngoài nhà nước đóng vai trò chủ đạo khi chiếm 65% tổng thu NSNN với xu hướng tăng đều; doanh nghiệp nhà nước chiếm khoảng 20% tổng thu nhưng có xu hướng giảm nhẹ do sắp xếp, cổ phần hóa; doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm khoảng 15% tổng thu. Mặc dù doanh nghiệp lớn chỉ chiếm chưa đầy 1% về số lượng nhưng đã đóng góp tới 25% tổng thu nội địa của cả nước.

2. Bốn khía cạnh tuân thủ thuế theo khuyến nghị của OECD (2004) mà luận án vận dụng gồm những nội dung nào?

Bốn khía cạnh (được coi là 4 trụ cột) tuân thủ thuế gồm:

1. Đăng ký thuế: Đăng ký mã số thuế đúng hạn và chính xác khi bắt đầu hoạt động kinh doanh.
2. Kê khai và tính thuế: Lập và nộp các tờ khai thuế đầy đủ, đúng hạn theo quy định pháp luật.
3. Báo cáo thông tin và lưu trữ hồ sơ: Ghi chép trung thực số liệu kinh doanh, không che giấu thu nhập, lưu giữ đầy đủ hóa đơn chứng từ hợp pháp.
4. Nộp thuế: Nộp đầy đủ và đúng thời hạn các khoản thuế phát sinh vào Kho bạc Nhà nước.

3. Nhân tố nào có ảnh hưởng mạnh nhất đến hành vi tuân thủ thuế của doanh nghiệp trong kết quả phân tích định lượng ở Chương 4?

Kết quả kiểm định hồi quy đa biến của luận án chỉ ra rằng nhân tố "Trình độ ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế của cơ quan thuế" có tác động cùng chiều và đáng kể nhất đến hành vi tuân thủ thuế của doanh nghiệp, bên cạnh sự tương thích của nhân tố "Mức độ đáp ứng CNTT của chính doanh nghiệp". Điều này chứng minh quá trình số hóa các thủ tục thuế và hóa đơn điện tử giúp cắt giảm chi phí tuân thủ, minh bạch hóa quy trình và thúc đẩy tinh thần tuân thủ tự nguyện hiệu quả hơn các biện pháp xử phạt đơn thuần.

4. Bốn mức độ thái độ của người nộp thuế và các biện pháp ứng xử tương ứng của cơ quan thuế theo mô hình Grabosky và Braithwaite (1986) được luận án tổng kết ra sao?

Luận án chỉ rõ 4 cấp độ:

• Sẵn sàng tuân thủ: Cơ quan thuế áp dụng cơ chế động viên, tạo điều kiện thuận lợi nhất.
• Cố gắng tuân thủ nhưng không phải lúc nào cũng thành công: Cơ quan thuế hỗ trợ thủ tục hành chính, giải đáp khó khăn, vướng mắc.
• Không muốn tuân thủ nhưng sẽ thay đổi nếu bị giám sát: Cơ quan thuế tăng cường kiểm tra, rà soát và giám sát chặt chẽ.
• Quyết tâm không tuân thủ trong mọi trường hợp: Cơ quan thuế sử dụng toàn bộ thẩm quyền pháp lý và các biện pháp chế tài, cưỡng chế nghiêm khắc.

5. Luận án đề xuất những giải pháp trọng tâm nào để quản lý thuế đối với các hoạt động kinh tế mới?

Luận án dành riêng hai nhóm giải pháp chuyên biệt: nhóm giải pháp tăng cường quản lý thuế đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trước bối cảnh thực thi chính sách Thuế tối thiểu toàn cầu nhằm ngăn chặn các hành vi chuyển giá, xói mòn cơ sở tính thuế; và nhóm giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý thuế đối với các doanh nghiệp kinh doanh thương mại điện tử và nền tảng số thông qua kết nối dữ liệu tự động giữa cơ quan thuế với hệ thống ngân hàng thương mại và các đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian thanh toán.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Cẩm Giang là một công trình nghiên cứu toàn diện về quản lý thuế nhằm thúc đẩy tính tuân thủ của doanh nghiệp tại Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi số 2016 - 2022. Bằng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp phân tích thứ cấp và khảo sát thực chứng, luận án đã làm rõ cơ sở lý thuyết, lượng hóa tác động của các nhân tố quản trị thuế và công nghệ thông tin tới quyết định tuân thủ của người nộp thuế. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống 10 nhóm giải pháp đồng bộ và các hàm ý chính sách giá trị, định hướng cho công tác hiện đại hóa ngành Thuế Việt Nam trong giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn 2040. Công trình là tài liệu tham khảo khoa học hữu ích cho các cơ quan quản lý, giới nghiên cứu học thuật và cộng đồng doanh nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận về tuân thủ thuế và quản lý thuế Chương 3: Thực trạng quản lý thuế và tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam Chương 4: Nghiên cứu mức độ ảnh hƣởng của quản lý thuế đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp Chương 5: Giải pháp tăng cƣờng quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam 9 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Vấn đề tuân thủ thuế và quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ của doanh nghiệp nói riêng và ngƣời nộp thuế nói chung đƣợc nhiều nhà khoa học trong và ngoài nƣớc quan tâm và lựa chọn là nội dung để thực hiện các công trình nghiên cứu. Một số công trình tiêu biểu đƣợc trình bày dƣới nhiều hình thức khác nhau nhƣ luận án tiến sĩ, bài báo khoa học, đề tài nghiên cứu các cấp… 1. Nghiên cứu về tuân thủ thuế Về lý thuyết tuân thủ thuế Theo tổng hợp từ các nghiên cứu quốc tế về tuân thủ thuế đƣợc chia làm 3 nhóm lý thuyết bao gồm: (i) lý thuyết kinh tế, (ii) lý thuyết xã hội - tâm lý – hành vi, (ii) lý thuyết hỗn hợp kinh tế - xã hội - tâm lý – hành vi. Nghiên cứu về tuân thủ thuế dựa vào các lý thuyết kinh tế: Lý thuyết kinh tế tiên phong cho nghiên cứu định lƣợng về vấn đề tuân thủ và trốn thuế là lý thuyết thỏa dụng đƣợc phát triển bởi Allingham và Sandmo (1972) và Srinivasan (1973).

Khi mà lợi ích của việc trốn thuế lớn hơn những chi phí tuân thủ thì nhìn chung NNT sẽ tìm mọi cách tối đa hóa lợi ích của họ bằng việc tối thiểu hóa thu nhập tính thuế và số thuế phải nộp thông qua các báo cáo thuế. Họ dám chấp nhận mạo hiểm trốn không kê khai một phần hoặc tất cả thu nhập thực tế nếu xác suất bị CQT phát hiện là thấp. Tuy nhiên nếu CQT thực hiện thanh tra chặt chẽ, chi phí tuân thủ sẽ cao hơn khi NNT bị phát hiện vi phạm, số tiền phạt sẽ làm giảm thu nhập hơn nhiều so với khoản thanh toán thuế. Nói cách khác, lợi ích của việc tuân thủ thuế lớn hơn cơ hội trốn thuế và NNT sẽ chọn chấp hành.

Từ lý thuyết này xác định 4 nhân tố có tính quyết định đến hành vi tuân thủ là: thuế suất, thu nhập tính thuế thực tế của NNT, xác suất bị kiểm tra thuế và mức xử phạt. Qua việc phân tích các mô hình toán học, cho thấy mối quan hệ tỉ lệ thuận giữa nhân tố xử phạt và sự gia tăng kiểm tra thuế với việc kê khai tăng thu nhập thực tế của NNT. Có nghĩa là NNT sẽ chấp hành cung cấp các thông tin chính xác và trung thực về thu nhập thực tế khi tính thuế nếu CQT áp dụng nhiều biện pháp thanh tra, kiểm tra một cách thƣờng xuyên với những mức phạt hành chính cao. Ƣu điểm của lý thuyết này là có thể giúp CQT lập kế hoạch thanh tra, kiểm tra thuế tối ƣu nhằm tăng cƣờng tính tuân thủ.

Hầu hết các nghiên cứu tuân thủ thuế dựa trên biến kinh tế đều sử dụng lý thuyết này. Đồng quan điểm rằng biện pháp trừng phạt và khả năng bị 10 phát hiện sẽ làm giảm hành vi không tuân thủ thuế, các nghiên cứu thực nghiệm kế thừa lý thuyết răn đe của Allingham và Sandmo (1972) là Baldry (1986), Webley (1991), Pate và Hamilton (1992), Alm và cộng sự (1992), Jackson và Jaouen (1989), Shanmugam (2003), Dubin (2007). Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận rằng nghiên cứu này còn khiếm khuyết là biến xác suất bị kiểm tra mặc định không đổi, song trên thực tế tần suất thanh, kiểm tra thuế của CQT phụ thuộc vào mức độ rủi ro của NNT cũng nhƣ số thu nhập tính thuế báo cáo trong tờ khai thuế. Ngƣợc lại, Sour (2001) cho rằng nếu tăng cƣờng xử phạt và kiểm tra thuế một cách quá mức sẽ dẫn đến mối quan hệ ngƣợc chiều với tuân thủ thuế.

Trong khi đó nếu Chính phủ xây dựng niềm tin tốt đẹp với NNT đồng thời nâng cao chất lƣợng dịch vụ công, những nhân tố này có tác động tích cực, gia tăng tuân thủ tự nguyện của NNT. Tuy nhiên, nghiên cứu của Sour vẫn có điểm hạn chế khi biến xác suất kiểm tra thuế là ngoại sinh và độc lập với biến thu nhập thực tế của NNT bởi lẽ thực tế cho thấy, mức độ tuân thủ phụ thuộc vào độ lớn của thu nhập thực tế của NNT cũng nhƣ xác suất bị CQT thanh tra, kiểm tra phụ thuộc vào thu nhập trong báo cáo thuế. Hơn nữa mỗi loại thu nhập có rủi ro báo cáo khác nhau và tỉ lệ bị phát hiện vi phạm là không giống nhau. Do vậy kết quả của Sour chỉ phù hợp với cách thức quản lý trong ngắn hạn.

Không phủ nhận những đánh giá về nhân tố ảnh hƣởng đến tuân thủ thuế theo lý thuyết kinh tế, song sẽ phiến diện nếu bỏ qua những nhân tố quan trọng khác nhƣ đạo đức, trách nhiệm xã hội của NNT. Bởi lẽ qua quan sát thấy rằng tuân thủ thuế không chỉ phụ thuộc vào kinh tế của NNT, các nhà khoa học tiếp tục đi tìm lời giải cho câu hỏi liệu các nhân tố xã hôi, tâm lý, hành vi có tác động đến tuân thủ thuế hay không. Nghiên cứu tuân thủ thuế dựa vào các lý thuyết về xã hội, tâm lý, hành vi Các nhân tố liên quan đến con ngƣời mới quan trọng và quyết định đến hành vi tuân thủ thuế. Đây là nhận định của các nghiên cứu dựa trên lý thuyết tâm lý, hành vi của Elffers và cộng sự (1987), Tan (1998), Hite (1997), Torgler và cộng sự (2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008).

Tiêu biểu là công trình của Torgler (2003) nghiên cứu tại Costa Rica và Thụy Sĩ cho thấy chuẩn mực xã hội về đạo đức tuân thủ thuế, đƣợc đo lƣờng qua biến nhận thức tuân thủ thuế của cá nhân và ý kiến số đông, có tác động tích cực đến hành vi chấp hành nghĩa vụ thuế. Tác giả kiểm định mối quan hệ giữa nhân tố sự tin tƣởng cơ quan Nhà nƣớc của NNT và cấu trúc hệ thống luật pháp là tích cực với thái độ tuân thủ thế. Ngoài ra văn hóa địa phƣơng và bản sắc 11 quốc gia khác nhau dẫn đến mức độ tuân thủ thuế không đồng đều giữa các NNT. Các nghiên cứu dựa vào lý thuyết xã hội, tâm lý hành vi hầu hết phản bác kết quả của lý thuyết kinh tế, bởi họ cho thấy sự ép buộc, cƣỡng chế của CQT không đem lại sự tuân thủ tốt cao hơn.

Trong đó, việc bị giám sát kiểm tra thuế có ảnh hƣởng tiêu cực mạnh mẽ đến tuân thủ thuế hơn là mức phạt. Ngoài ra, việc kiểm tra thuế thƣờng xuyên với mức phạt hà khắc không mang lại niềm tin giữa ngƣời dân với Chính phủ, dẫn đến việc NNT tìm mọi cách kháng cự các yêu cầu của Nhà nƣớc. Tuy nhiên để chứng minh đƣợc lý thuyết xã hội, tâm lý, hành vi thì chủ yếu phải thực hiện qua phƣơng pháp định tính là phỏng vẫn theo mẫu và khảo sát qua bảng hỏi, do các thông tin về tâm lý và thái độ NNT không thể hiện qua các báo cáo thuế, dẫn đến mức độ chính xác của kết luận nghiên cứu là không cao. Nghiên cứu tuân thủ thuế kết hợp lý thuyết kinh tế và xã hội, tâm lý, hành vi Nghiên cứu tổng hợp các nhân tố gồm kinh tế, xã hội, tâm lý và hành vi đƣợc Molero và Pujol (2012) sử dụng trong phân tích chi phí tuân thủ thuế.

Trong đó biến phi kinh tế là danh tiếng của NNT đƣợc đƣa vào, nhƣ là cầu nối cho thấy mối quan hệ giữa tuân thủ thuế và ý thức thuế. Các tác giả cho rằng khi NNT có tiếng tăm nhất định, sẽ không đánh đổi danh tiếng này bằng việc trốn thuế ngay cả khi có cơ hội làm việc đó. Việc phát hiện biến “danh tiếng” đƣợc cho là điểm mới sáng giá của nghiên cứu, tuy nhiên đối tƣợng thực hiện phỏng vấn và khảo sát là sinh viên, không đại diện cho nhóm ngƣời có danh tiếng và các doanh nghiệp có thƣơng hiệu. Đây đƣợc coi là hạn chế của nghiên cứu này.

Alm và cộng sự (1992) lập luận rằng để khuyến khích ngƣời dân tuân thủ thuế thì thay vì các biện pháp răn đe, xử phạt, cần có các hình thức khen thƣởng cho việc tuân thủ thuế tốt hoặc Chính phủ phải thể hiện việc sử dụng tiền thuế của dân một cách trách nhiệm và hiệu quả. Các hành động trên sẽ đẩy mạnh động cơ sẵn sàng chấp hành nghĩa vụ thuế. Nói tóm lại, hành vi tuân thủ thuế không đƣợc quyết định hoàn toàn nếu chỉ dựa vào một nhân tố đơn lẻ. Do vậy, tổng hòa các lý thuyết kinh tế, xã hội, tâm lý, hành vi là cần thiết và phù hợp.

Trên thực tế, nhiều nhà khoa học tiếp cận phƣơng thức trên để hƣớng đến quản lý thuế hiện đại và toàn diện. Đối với các nghiên cứu trong nƣớc, Nguyễn Thị Lệ Thúy (2009) khẳng định tuân thủ thuế không chỉ đƣợc phân tích theo khía cạnh kinh tế mà còn phải đƣợc tiếp cận cả tâm lý xã hội và xác định các yếu tố ảnh hƣởng đến sự tuân thủ thuế của DN phải theo cả hai cách tiếp cận này. Từ lý thuyết hành vi của Braithwaite, tác giả 12 phân tích và đánh giá mức độ tuân thủ của các doanh nghiệp theo mô hình tháp tuân thủ đƣợc điều chỉnh phù hợp với đặc điểm riêng của doanh nghiệp (quy mô, loại hình sở hữu, về ngành nghề, tình hình sản xuất kinh doanh, cấu trúc hệ thống thuế, yếu tố về kinh tế, chuẩn mực xã hội…) thể hiện qua 3 tiêu chí: sẵn sàng thực thi, tính thuế đúng và nộp thuế đủ. Kết quả nghiên cứu cho thấy doanh nghiệp có vốn Nhà nƣớc và vốn đầu tƣ nƣớc ngoài thể hiện hành vi tuân thủ tích cực.

Kết quả ngƣợc lại đối với các loại hình doanh nghiệp khác là doanh nghiệp tƣ nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Hoài (2011) đề cập các quan niệm về tuân thủ thuế; phƣơng pháp đánh giá và đo lƣờng mức độ tuân thủ thuế; các nhân tố ảnh hƣởng đến tính tuân thủ thuế của doanh nghiệp xét đến các nhóm yếu tố về tình hình kinh tế, xã hội; nhóm yếu tố về chính sách pháp luật nói chung và chính sách thuế nói riêng; nhóm yếu tố thuộc về quản lý của cơ quan thuế và nhóm các yếu tố khác.