Luận án tiến sĩ về quản lý thuế và tuân thủ thuế doanh nghiệp tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tài chính ngân hàng quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong

• Tác giả: Nguyễn Thị Cẩm Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Diệu Huyền
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính ngân hàng
• Đề tài: Quản Lý Thuế Để Nâng Cao Tuân Thủ Thuế Doanh Nghiệp Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu về tuân thủ thuế
• 1.2. Nghiên cứu về quản lý thuế nhằm thúc đẩy tính tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 1.3. Tổng hợp các phƣơng pháp nghiên cứu đã sử dụng
• 1.4. Kết quả kế thừa và khoảng trống nghiên cứu
• 1.4.1. Kết quả kế thừa từ các công trình nghiên cứu trƣớc đây
• 1.4.2. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. Các câu hỏi nghiên cứu trong luận án
• 1.6. KẾT LUẬN CHƢƠNG 1
• 2. CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TUÂN THỦ THUẾ VÀ QUẢN LÝ THUẾ
• 2.1. Cơ sở lý luận về tuân thủ thuế
• 2.1.1. Khái niệm về thuế
• 2.1.2. Khái niệm tuân thủ thuế
• 2.1.3. Phân loại tuân thủ thuế
• 2.1.4. Các tiêu chí đánh giá tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 2.2. Cơ sở lý luận về quản lý thuế
• 2.2.1. Một số khái niệm về quản lý thuế
• 2.2.2. Mục tiêu của quản lý thuế
• 2.2.3. Nguyên tắc của quản lý thuế
• 2.2.4. Nội dung cơ bản của quản lý thuế
• 2.3. Các nhân tố ảnh hƣởng đến hành vi tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 2.3.1. Nhóm nhân tố liên quan đến quản lý thuế
• 2.3.2. Nhóm yếu tố về đối tƣợng nộp thuế
• 2.3.3. Nhóm nhân tố liên quan đến đặc điểm kinh tế - xã hội
• 2.4. Mô hình lý thuyết
• 2.4.1. Mô hình tuân thủ của Grabosky và Braithwaite
• 2.4.2. Mô hình lý thuyết hành động hợp lý
• 2.4.3. Mô hình lý thuyết về chấp nhận công nghệ
• 2.4.4. Mô hình tuân thủ thuế của Fischer
• 2.4.5. Mô hình khung sƣờn dốc trơn trƣợt về tuân thủ thuế
• 2.5. Kinh nghiệm quốc tế về tăng cƣờng hoạt động quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế
• 2.5.1. Kinh nghiệm quản lý thuế của cơ quan thuế Úc
• 2.5.2. Kinh nghiệm quản lý thuế của cơ quan thuế Anh
• 2.5.3. Kinh nghiệm quản lý thuế của cơ quan thuế Canada
• 2.5.4. Kinh nghiệm quản lý thuế của cơ quan thuế Singapore
• 2.5.5. Kinh nghiệm quản lý thuế của cơ quan thuế Malaysia
• 2.6. Bài học kinh nghiệm về quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ tại Việt Nam
• 2.7. KẾT LUẬN CHƢƠNG 2
• 3. CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG TUÂN THỦ THUẾ VÀ QUẢN LÝ THUẾ TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Bối cảnh kinh tế - xã hội Việt Nam giai đoạn 2016 – 2022
• 3.2. Tình hình thu ngân sách nhà nƣớc trong giai đoạn 2016 – 2022
• 3.3. Thực trạng bộ máy quản lý thuế ở Việt Nam
• 3.4. Quá trình đổi mới phƣơng thức quản lý thuế hiện đại ở Việt Nam
• 3.5. Thực trạng tuân thủ thuế của doanh nghiệp ở Việt Nam
• 3.5.1. Thực trạng về doanh nghiệp ở Việt Nam giai đoạn 2016 – 2022
• 3.5.2. Thực trạng tuân thủ thuế của doanh nghiệp Việt Nam
• 3.6. Thực trạng quản lý thuế đối với doanh nghiệp ở Việt Nam
• 3.6.1. Thực trạng hoạt động tuyên truyền và hỗ trợ thuế
• 3.6.2. Thực trạng hoạt động quản lý đăng ký thuế
• 3.6.3. Thực trạng quản lý kê khai thuế
• 3.6.4. Thực trạng hoạt động quản lý nộp thuế
• 3.6.5. Thực trạng quản lý hoàn thuế
• 3.6.6. Thực trạng hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế
• 3.6.7. Thực trạng quản lý nợ thuế và cƣỡng chế thuế
• 3.6.8. Thực trạng quản lý tình hình thực hiện hóa đơn điện tử
• 3.7. Đánh giá thực trạng quản lý thuế đối với doanh nghiệp tại Việt Nam
• 3.7.1. Kết quả đạt đƣợc:
• 3.8. KẾT LUẬN CHƢƠNG 3
• 4. CHƢƠNG 4: NGHIÊN CỨU MỨC ĐỘ ẢNH HƢỞNG CỦA QUẢN LÝ THUẾ ĐẾN TUÂN THỦ THUẾ CỦA DOANH NGHIỆP TẠI VIỆT NAM
• 4.1. Phƣơng pháp nghiên cứu và quy trình nghiên cứu
• 4.1.1. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 4.1.2. Quy trình nghiên cứu
• 4.2. Thiết kế mô hình nghiên cứu
• 4.3. Thiết kế nội dung nghiên cứu định tính
• 4.4. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.5. Mô hình nghiên cứu định lƣợng
• 4.5.1. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 4.5.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 4.6. Phƣơng pháp kiểm định mô hình
• 4.7. Kết quả phân tích định lƣợng
• 4.7.1. Kết quả kiểm định chất lƣợng của thang đo
• 4.7.2. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 4.7.3. Phân tích hồi quy đa biến
• 4.7.4. Kết quả hồi quy
• 4.7.5. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.8. KẾT LUẬN CHƢƠNG 4
• 5. CHƢƠNG 5: GIẢI PHÁP TĂNG CƢỜNG QUẢN LÝ THUẾ NHẰM THÚC ĐẨY TUÂN THỦ THUẾ ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 5.1. Định hƣớng về quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế ở Việt Nam
• 5.1.1. Định hƣớng chung về cải cách quản lý thuế
• 5.1.2. Định hƣớng về mục tiêu đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế ở Việt Nam
• 5.2. Yêu cầu để xây dựng giải pháp
• 5.3. Một số giải pháp nhằm tăng cƣờng quản lý thuế để đẩy mạnh tuân thủ của doanh nghiệp ở Việt Nam
• 5.3.1. Về hoàn thiện hệ thống cơ sở pháp lý
• 5.3.2. Về hoàn thiện các thủ tục đăng ký thuế, kê khai thuế, nộp thuế, hoàn thuế
• 5.3.3. Về tăng cƣờng các nội dung trong công tác quản lý thuế
• 5.3.4. Về xây dựng cơ sở dữ liệu ngƣời nộp thuế
• 5.3.5. Đẩy mạnh hệ thống giám sát và đảm bảo an toàn bảo mật thông tin của ngành Thuế:
• 5.3.6. Tiếp tục hoàn thiện bộ tiêu chí đánh giá rủi ro tuân thủ
• 5.3.7. Sắp xếp lại cơ cấu tổ chức và phát triển nhân lực ngành Thuế
• 5.3.8. Về tăng cƣờng ứng dụng công nghệ thông tin trong chuyển đối số, hƣớng tới số hóa ngành Thuế
• 5.3.9. Tăng cƣờng quản lý thuế đối với doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài trƣớc tác động của Thuế tối thiểu toàn cầu
• 5.3.10. Tăng cƣờng công tác quản lý thuế đối với doanh nghiệp kinh doanh thƣơng mại điện tử
• 5.3.11. Đối với cơ quan nhà nƣớc thuộc Bộ, ban ngành có liên quan:
• 5.3.12. Đối với đại lý thuế, tổ chức cung cấp dịch vụ số, hiệp hội doanh nghiệp
• 5.3.13. Đối với doanh nghiệp
• 5.4. KẾT LUẬN CHƢƠNG 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC KÝ HIỆU TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, HÌNH, BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý thuế và tuân thủ thuế doanh nghiệp

Quản lý thuế là một trong những yếu tố quan trọng trong việc đảm bảo tính tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam. Quản lý thuế không chỉ bao gồm việc thu thuế mà còn liên quan đến việc xây dựng các chính sách thuế hợp lý, minh bạch và dễ hiểu. Tính tuân thủ thuế của doanh nghiệp được thể hiện qua việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế theo quy định của pháp luật. Theo nghiên cứu, tuân thủ thuế không chỉ phụ thuộc vào ý thức của người nộp thuế mà còn bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như quy định pháp luật, sự hỗ trợ từ cơ quan thuế và các chính sách khuyến khích. Việc nâng cao tuân thủ thuế cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và doanh nghiệp. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện đại hóa quản lý thuế, việc ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý thuế là rất cần thiết để tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế.

1.1. Khái niệm và vai trò của tuân thủ thuế

Khái niệm tuân thủ thuế được hiểu là việc người nộp thuế thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ thuế theo quy định của pháp luật. Vai trò của tuân thủ thuế không chỉ giúp tăng cường nguồn thu cho ngân sách nhà nước mà còn góp phần tạo ra môi trường kinh doanh công bằng, minh bạch. Doanh nghiệp có tuân thủ thuế tốt sẽ tạo dựng được uy tín và niềm tin từ phía khách hàng và đối tác. Hơn nữa, việc tuân thủ thuế còn giúp doanh nghiệp tránh được các rủi ro pháp lý và các hình phạt từ cơ quan thuế. Theo thống kê, tỷ lệ doanh nghiệp tuân thủ thuế tại Việt Nam vẫn còn thấp so với yêu cầu, điều này đòi hỏi cần có các giải pháp mạnh mẽ từ phía cơ quan quản lý thuế để nâng cao tính tự giác của doanh nghiệp trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế.

II. Thực trạng quản lý thuế tại Việt Nam

Thực trạng quản lý thuế tại Việt Nam trong giai đoạn 2016-2022 cho thấy nhiều cải cách đã được thực hiện nhằm nâng cao tuân thủ thuế của doanh nghiệp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải giải quyết. Cơ cấu thu ngân sách nhà nước đã có sự thay đổi đáng kể, trong đó tỷ trọng thu nội địa ngày càng tăng. Theo số liệu từ Bộ Tài chính, tỷ lệ nợ thuế của doanh nghiệp có xu hướng giảm, nhưng vẫn còn nhiều doanh nghiệp chây ì trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế. Các hành vi gian lận thuế như kê khai sai, trốn thuế vẫn diễn ra phổ biến. Điều này cho thấy cần có sự cải cách mạnh mẽ trong chính sách thuế và quy định thuế để tạo ra một môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp. Việc nâng cao tuân thủ thuế không chỉ là trách nhiệm của doanh nghiệp mà còn là nhiệm vụ của cơ quan thuế trong việc xây dựng một hệ thống quản lý thuế hiệu quả.

2.1. Đánh giá thực trạng tuân thủ thuế của doanh nghiệp

Đánh giá thực trạng tuân thủ thuế của doanh nghiệp cho thấy rằng mặc dù có nhiều nỗ lực từ phía cơ quan thuế, nhưng tỷ lệ doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế vẫn còn thấp. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa hiểu rõ về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế. Các yếu tố như sự phức tạp của chính sách thuế, thiếu thông tin và hỗ trợ từ cơ quan thuế đã ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp. Đặc biệt, trong bối cảnh dịch bệnh Covid-19, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong hoạt động kinh doanh, dẫn đến việc chậm nộp thuế. Do đó, việc cải cách quản lý thuế và nâng cao tuân thủ thuế cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả hơn.

III. Giải pháp nâng cao tuân thủ thuế doanh nghiệp

Để nâng cao tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam, cần có một loạt các giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật thuế để giảm thiểu sự phức tạp và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế. Thứ hai, cần tăng cường công tác tuyên truyền, hỗ trợ doanh nghiệp trong việc hiểu rõ các quy định về thuế. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế cũng là một giải pháp quan trọng, giúp doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc kê khai và nộp thuế. Cuối cùng, cần có các biện pháp xử lý nghiêm minh đối với các hành vi gian lận thuế để tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng và minh bạch.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật thuế

Hoàn thiện hệ thống pháp luật thuế là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao tuân thủ thuế của doanh nghiệp. Cần đơn giản hóa các quy định về thuế, giảm thiểu các thủ tục hành chính phức tạp để doanh nghiệp dễ dàng thực hiện nghĩa vụ thuế. Bên cạnh đó, cần có các chính sách khuyến khích doanh nghiệp tuân thủ thuế như giảm thuế cho những doanh nghiệp có thành tích tốt trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế. Việc xây dựng một hệ thống pháp luật minh bạch, dễ hiểu sẽ giúp doanh nghiệp tự giác hơn trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam" của tác giả Nguyễn Thị Cẩm Giang (Chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, Mã số: 9340201; Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Diệu Huyền và PGS. Nguyễn Thị Thanh Hoài; Học viện Ngân hàng, 2024) đại diện cho một công trình khoa học tiên phong giải quyết bài toán cốt lõi trong quản trị tài chính công hiện đại: chuyển đổi từ phương thức quản lý áp đặt – răn đe sang mô hình quản lý tuân thủ tự nguyện dựa trên nền tảng chuyển đổi số. Bối cảnh nghiên cứu được định hình bởi giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ của hệ thống tài chính Việt Nam (2016–2022), khi nguồn thu nội địa khẳng định vị thế trụ cột: "xét tỉ trọng thu nội địa trong tổng thu NSNN chiếm từ 64,7% năm 2016, tăng lên 82,1% năm 2022", đồng thời "số thu do ngành Thuế quản lý năm 2022 đạt 1.700 tỉ đồng tăng 45,12% so với năm 2016".

                                  KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU & KHUNG TIẾP CẬN
                                  
  LÝ THUYẾT TRUYỀN THỐNG                     KHOẢNG TRỐNG THỰC TIỄN                     ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được xác định rõ rệt: Các công trình trước đây tại Việt Nam (Nguyễn Thị Lệ Thúy, 2009; Nguyễn Thị Thanh Hoài, 2011; Phan Thị Mỹ Dung & Lê Quốc Hiếu, 2015) chủ yếu tập trung vào các biến số răn đe kinh tế hoặc đặc điểm nội tại doanh nghiệp vừa và nhỏ trên phạm vi địa phương hẹp, thiếu vắng mô hình định lượng tổng thể tích hợp vai trò của công nghệ thông tin (CNTT), sự tương tác của cơ quan thuế (CQT) và nhận thức của người đứng đầu trong bối cảnh triển khai hóa đơn điện tử (HĐĐT) toàn diện.

Luận án đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu (RQ) và hệ thống giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Cơ sở lý luận nào liên kết hoạt động quản lý thuế hiện đại với hành vi tuân thủ thuế của doanh nghiệp trong kỷ nguyên số hóa? (H1: Quản lý thuế tác động tích cực đến tuân thủ thuế).
• RQ2: Thực trạng quản lý thuế và mức độ tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam giai đoạn 2016–2022 diễn biến ra sao trước những cải cách về thuế điện tử?
• RQ3: Các nhân tố quản trị thuế, năng lực CNTT, đặc điểm doanh nghiệp và kinh tế vĩ mô tác động như thế nào đến tuân thủ thuế? (H2: Năng lực ứng dụng CNTT của CQT và mức độ đáp ứng CNTT của DN có tác động cùng chiều mạnh nhất đến tuân thủ thuế).
• RQ4: Hệ giải pháp đồng bộ nào về quản lý thuế giai đoạn 2025–2030, tầm nhìn 2040 giúp tối ưu hóa tuân thủ thuế tự nguyện?

Về phạm vi và ý nghĩa, khu vực doanh nghiệp đóng vai trò xương sống khi "chiếm hơn ¾ trong tổng thu NSNN", trong đó khối ngoài nhà nước đóng góp 65%, khối FDI chiếm 15% và doanh nghiệp lớn đóng góp tới 25% tổng thu nội địa. Khảo sát sơ bộ (02/2021–05/2021) và điều tra chính thức trên diện rộng (06/2022–12/2022) cung cấp bộ dữ liệu thực chứng chuẩn mực, mang tính đại diện quốc gia cao.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về tuân thủ thuế được luận án tổng hợp thành 3 dòng lý thuyết chính với những cuộc tranh luận học thuật sâu sắc:

                            TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA CÁC DÒNG LÝ THUYẾT TUÂN THỦ THUẾ
                            

1. Dòng lý thuyết kinh tế răn đe (Deterrence Theory): Khởi nguồn từ Allingham & Sandmo (1972) và Srinivasan (1973), mở rộng bởi Yitzhaki (1974), giả định người nộp thuế (NNT) là những cá nhân duy lý tối đa hóa độ thỏa dụng. Hành vi tuân thủ phụ thuộc hoàn toàn vào 4 biến số: thuế suất, thu nhập tính thuế, xác suất kiểm tra và mức độ xử phạt. Quan điểm này được củng cố bởi Alm et al. (1992), Shanmugam (2003) và Dubin (2007).
2. Dòng lý thuyết tâm lý – hành vi – xã hội: Schmolders (1959), Strumpel (1969), và tiêu biểu là Torgler (2003, 2007) phản bác quan điểm thuần kinh tế, chỉ ra rằng sự đe dọa cưỡng chế quá mức của Sour (2001) có thể phản tác dụng, triệt tiêu niềm tin công dân. Họ chứng minh "đạo đức thuế" (Tax Morale), chuẩn mực công bằng (Fehr & Rockenbach, 2003; Saad, 2011) và sự tin tưởng vào chính quyền (Feld & Frey, 2002; Kastlunger et al., 2013) mới là động lực thúc đẩy tuân thủ bền vững.
3. Dòng lý thuyết tích hợp hiện đại: Kirchler et al. (2007) với Khung sườn dốc trơn trượt (Slippery Slope Framework) và Grabosky & Braithwaite (1986) với Mô hình quản lý đáp ứng (Responsive Regulation) chứng minh tuân thủ thuế là sự tương tác giữa quyền lực pháp lý (Power of Authorities) và sự tin tưởng (Trust in Authorities), phân tách rõ ràng giữa "tuân thủ tự nguyện" (Voluntary Compliance) và "tuân thủ bắt buộc" (Enforced Compliance).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Cơ quan Thuế Úc (ATO) & Khung OECD (2004): Vận dụng mô hình tháp tuân thủ phân nhóm người nộp thuế thành 4 tầng hành vi để áp dụng giải pháp tương ứng (từ hỗ trợ, tạo thuận lợi đến cưỡng chế tối đa). Luận án kế thừa cách tiếp cận này nhưng bổ sung thêm cấu phần "chuyển đổi số" của nền kinh tế đang phát triển.
• Nghiên cứu của Gerger et al. (2014) tại Thổ Nhĩ Kỳ & Czinege (2019) tại Hungary: Gerger khẳng định niềm tin thuế gắn chặt với năng lực CNTT của CQT; Czinege chứng minh quản lý rủi ro trên dữ liệu lớn giúp tối ưu hóa hiệu quả thanh tra.

Luận án định vị chính xác khoảng trống bằng cách kiểm định tương tác giữa chuyển đổi số và tuân thủ thuế doanh nghiệp tại một nền kinh tế chuyển đổi có độ mở cao như Việt Nam.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm phong phú hệ thống lý thuyết quản trị thuế thông qua các đóng góp học thuật nổi bật:

• Mở rộng Khung sườn dốc trơn trượt (Kirchler et al., 2007): Chứng minh rằng trong kỷ nguyên số, "Quyền lực của CQT" không chỉ biểu hiện qua hình thức xử phạt hay thanh tra thực địa, mà được số hóa thông qua năng lực giám sát tự động của hệ sinh thái hóa đơn điện tử và phân tích rủi ro tự động bằng thuật toán.
• Tích hợp Mô hình Chấp nhận Công nghệ (TAM - Davis, 1989) và Lý thuyết Hành vi có Kế hoạch (TPB - Ajzen, 1991): Đưa biến số "Mức độ đáp ứng CNTT của DN" và "Nhận thức về thuế điện tử" vào mô hình giải thích hành vi tuân thủ, bắc cầu nối giữa khoa học hành vi và quản lý hệ thống thông tin tài chính.
• Khái niệm hóa cấu trúc tuân thủ 4 chiều theo chuẩn OECD (2004): Đăng ký thuế ($TTT_1$), Kê khai tính thuế ($TTT_2$), Báo cáo và lưu trữ thông tin ($TTT_3$), Nộp thuế đúng hạn ($TTT_4$).

                      MÔ HÌNH HỒI QUY ĐA BIẾN CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN TUÂN THỦ THUẾ
                      

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp 10 nhóm biến độc lập tác động đến biến phụ thuộc Tuân thủ thuế ($TTT$): $$TTT = \beta_0 + \beta_1 TTHT + \beta_2 DKKK + \beta_3 TTKT + \beta_4 QLNO + \beta_5 CNTT_CQT + \beta_6 HD_DN + \beta_7 NDD + \beta_8 NT_DTT + \beta_9 CNTT_DN + \beta_{10} KTVM + \epsilon$$

Điều kiện biên (Boundary conditions) được xác định rõ: Khung phân tích áp dụng đối với các doanh nghiệp hoạt động hợp pháp chịu sự điều chỉnh của Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14 trong môi trường áp dụng thuế điện tử toàn phần.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Tiếp cận theo chủ nghĩa thực chứng hậu kỳ (Post-positivism) kết hợp thực dụng luận (Pragmatism), bảo đảm tính khách quan thông qua kiểm định thực nghiệm định lượng song song với hiểu biết sâu sắc về bối cảnh thông qua phân tích định tính.
• Thiết kế phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Sequential Design):
  • Giai đoạn 1 (Định tính): Phỏng vấn sâu chuyên gia, lãnh đạo các Cục Thuế, Chi cục Thuế và chuyên gia tài chính để hiệu chỉnh thang đo và xác thực mô hình khái niệm.
  • Giai đoạn 2 (Định lượng): Khảo sát diện rộng qua bảng hỏi cấu trúc 5 mức Likert đối với cộng đồng doanh nghiệp trên phạm vi toàn quốc.

                           QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU PHƯƠNG PHÁP HỖN HỢP RIGOROUS
                           

Quy trình nghiên cứu và kiểm định chất lượng thang đo

• Chiến lược chọn mẫu: Phân tầng ngẫu nhiên (Stratified Random Sampling) theo loại hình doanh nghiệp (DNNN, ngoài nhà nước, FDI), quy mô (lớn, vừa, nhỏ, siêu nhỏ) và ngành kinh tế (Sản xuất, Thương mại, Dịch vụ, Xây dựng).
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị: Thang đo đạt độ nhất quán nội tại cao với hệ số Cronbach's Alpha của tất cả các nhóm nhân tố đều vượt ngưỡng 0.70; Phân tích nhân tố khám phá (EFA) với hệ số KMO thỏa mãn điều kiện $0.5 < KMO < 1.0$, kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p < 0.001$), tổng phương sai trích (Total Variance Explained) $> 50%$, hệ số tải nhân tố (Factor Loading) $> 0.50$.
• Kỹ thuật xử lý dữ liệu: Sử dụng phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS/AMOS, thực hiện các kiểm định vi phạm giả định hồi quy: kiểm định đa cộng tuyến (VIF < 2.0 loại trừ nguy cơ đa cộng tuyến), kiểm định phân phối chuẩn phần dư và kiểm định phương sai sai số thay đổi.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện thực nghiệm mang tính bước ngoặt, được minh chứng cụ thể bằng số liệu quản lý thuế và kết quả hồi quy:

1. Hiệu ứng dẫn dắt vượt trội của công nghệ: Trình độ ứng dụng CNTT của CQT và Mức độ đáp ứng CNTT của DN là hai nhân tố có tác động tích cực mạnh mẽ nhất đến hành vi tuân thủ. Môi trường thuế điện tử giúp triệt tiêu sự nhũng nhiễu, giảm chi phí thời gian và thúc đẩy tính tự nguyện.
2. Vai trò răn đe có kiểm soát của thanh tra kiểm tra: Hoạt động thanh tra thuế gia tăng mạnh mẽ (từ 13% năm 2016 lên hơn 25% năm 2022) đóng vai trò then chốt trong phát hiện gian lận, tuy nhiên nếu thanh tra không dựa trên phân tích rủi ro tự động sẽ làm tăng gánh nặng hành chính.
3. Hiệu quả thu hồi nợ thuế: Quản lý nợ chuyển biến tích cực khi tỷ lệ nợ thuế trên thu ngân sách giảm từ 8,3% (2016) xuống hơn 6% (2022); riêng 11 tháng đầu năm 2023 đã thu hồi ước đạt 29.416 tỷ đồng. Tuy nhiên, hiện tượng nợ chây ì, DN "ma" bỏ trốn vẫn diễn biến phức tạp.
4. Phân hóa hành vi tuân thủ: Doanh nghiệp nhà nước có mức độ tuân thủ cao nhất nhưng tỷ trọng giảm; doanh nghiệp FDI đóng góp 15% ngân sách nhưng tồn tại rủi ro chuyển giá, báo lỗ giả tạo; khối doanh nghiệp tư nhân vừa và nhỏ chịu áp lực chi phí vốn nên có xu hướng chậm nộp thuế khi lãi suất ngân hàng cao hơn lãi phạt nộp chậm.
5. Đặc điểm người đứng đầu: Trình độ chuyên môn, sự am hiểu luật pháp và nhận thức đạo đức của chủ doanh nghiệp tác động trực tiếp và tích cực đến mức độ minh bạch báo cáo tài chính.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Khẳng định tính tương thích vượt trội của mô hình quản trị tích hợp (Deterrence + Fiscal Psychology + TAM) trong bối cảnh nền kinh tế số.
• Hàm ý chính sách & thực tiễn: Luận án kiến nghị hệ thống 10 nhóm giải pháp hành động cho ngành Thuế:
  • Hoàn thiện thể chế pháp lý thuế số, đồng bộ quy trình đăng ký – kê khai – nộp – hoàn thuế điện tử.
  • Xây dựng kho cơ sở dữ liệu lớn (Big Data) tập trung về NNT, ứng dụng AI trong chấm điểm rủi ro tự động.
  • Tái cấu trúc bộ máy theo chức năng kết hợp quản lý rủi ro tuân thủ chuyên sâu.
  • Thiết lập cơ chế kiểm soát đặc biệt đối với khu vực FDI trước tác động của Thuế tối thiểu toàn cầu (Pillar 2) và quản lý chặt chẽ thuế thương mại điện tử.

---

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về cấu trúc dữ liệu: Nghiên cứu sử dụng dữ liệu khảo sát cắt ngang tại thời điểm 2021–2022, có thể chưa phản ánh đầy đủ toàn bộ độ trễ hành vi của doanh nghiệp theo chu kỳ kinh tế dài hạn.
2. Điều kiện biên về bối cảnh chuyển đổi số: Nghiên cứu tập trung vào bối cảnh thể chế của Việt Nam – một nền kinh tế đang hoàn thiện thể chế số; kết quả cần được hiệu chỉnh khi ngoại suy sang các quốc gia có mức độ phát triển thị trường khác biệt.
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Xây dựng mô hình dữ liệu bảng vi mô (Micro Panel Data) theo dõi hành vi khai thuế của doanh nghiệp qua 5–10 năm.
   • Ứng dụng kỹ thuật kinh tế học thực nghiệm (Field Experiments / Randomized Controlled Trials - RCT) để đo lường phản ứng chính xác của NNT trước các hình thức thông báo thuế điện tử khác nhau.
   • Nghiên cứu cơ chế quản lý tuân thủ tự động dựa trên hợp đồng thông minh (Smart Contracts) và công nghệ sổ cái phân tán (Blockchain) trong giám sát chuỗi cung ứng.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật (Academic Impact): Dự báo trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong lĩnh vực quản trị tài chính công và chính sách thuế tại Việt Nam; cung cấp khung phân tích đa biến tích hợp công nghệ có tiềm năng trích dẫn cao trên các tạp chí chuyên ngành thuộc Scopus/WoS.
• Tác động ngành và doanh nghiệp (Industry Transformation): Định hình lại nhận thức của các CFO, kế toán trưởng và đại lý thuế về việc chủ động nâng cao năng lực CNTT doanh nghiệp, chuyển đổi từ "đối phó thanh tra" sang thiết lập hệ thống kiểm soát rủi ro thuế nội bộ.
• Tác động chính sách vĩ mô (Policy Influence): Trực tiếp đóng góp luận cứ khoa học thực chứng phục vụ Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030 theo Quyết định 508/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, đặc biệt trong việc xây dựng tiêu chí phân loại rủi ro NNT tự động và kiểm soát thất thu thuế kinh tế số.
• Lợi ích kinh tế – xã hội: Thúc đẩy môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng, giảm chi phí tuân thủ xã hội, hạn chế gian lận thương mại và bảo đảm nguồn thu ngân sách bền vững cho phát triển quốc gia.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận mô hình nghiên cứu kết hợp chuẩn mực giữa lý thuyết tài chính công, tâm lý học hành vi và lý thuyết chấp nhận công nghệ; khai thác hệ thống thang đo đã được kiểm định độ tin cậy.
• Lãnh đạo ngành Thuế & Nhà hoạch định chính sách: Sử dụng các bằng chứng định lượng để thiết kế quy trình nghiệp vụ số hóa, xây dựng chế tài cưỡng chế hợp lý và tối ưu hóa nguồn lực thanh tra theo cấp độ rủi ro.
• Cộng đồng Doanh nghiệp & Hiệp hội nghề nghiệp: Nhận thức rõ ràng các chỉ số đo lường tuân thủ của CQT để tự đánh giá mức độ rủi ro, đầu tư hạ tầng CNTT tương thích và nâng cao văn hóa đạo đức thuế doanh nghiệp.
• Đại lý thuế & Đơn vị cung cấp giải pháp số: Nắm bắt nhu cầu chuyển đổi số của cơ quan quản lý để phát triển các phần mềm kế toán, giải pháp hóa đơn điện tử và dịch vụ tư vấn tuân thủ chuẩn hóa.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Khung sườn dốc trơn trượt (Slippery Slope Framework - Kirchler et al., 2007) bằng việc chứng minh "Quyền lực công quyền" trong thời đại số được cấu trúc lại thông qua năng lực xử lý dữ liệu và hệ thống thuế điện tử ($CNTT_CQT$). Công nghệ không chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ mà trực tiếp chuyển hóa phương thức tương tác giữa CQT và DN, biến sự cưỡng chế thuần túy thành sự minh bạch hóa thông tin, từ đó gia tăng niềm tin và thúc đẩy tuân thủ tự nguyện.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu của Nguyễn Thị Lệ Thúy (2009) chỉ dùng phương pháp định tính và mô hình tháp đơn biến, hay Nguyễn Minh Hà & Nguyễn Hoàng Quân (2012) chỉ phân tích hồi quy đơn giản trên mẫu hẹp 170 DN tại TP.HCM, luận án này sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp chặt chẽ với quy trình 2 pha (khảo sát sơ bộ 2021 và khảo sát diện rộng toàn quốc 2022), tích hợp kiểm định độ tin cậy thang đo Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA và kiểm định các khuyết tật hồi quy đa biến toàn diện theo chuẩn quốc tế.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có ý nghĩa nhất?

Phát hiện bất ngờ nhất là nhân tố Mức độ ứng dụng CNTT trong quản lý thuế có trọng số tác động cùng chiều mạnh hơn cả nhân tố răn đe truyền thống là Thanh tra, kiểm tra thuế. Điều này chứng minh rằng đối với cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam hiện nay, việc CQT cung cấp một hệ thống dịch vụ công trực tuyến thông suốt, minh bạch có sức nặng thuyết phục họ tuân thủ tự nguyện cao hơn nhiều so với việc tăng cường các cuộc thanh tra thực địa mang tính răn đe.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ bảng câu hỏi khảo sát cấu trúc Likert 5 mức độ, danh mục biến quan sát, quy trình mã hóa thang đo, các tiêu chí đánh giá tuân thủ 4 chiều của OECD và quy trình phân tích dữ liệu trên SPSS/AMOS, cho phép các nhà khoa học độc lập có thể tái lập hoàn toàn nghiên cứu trên các địa bàn hoặc ngành kinh tế khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao?

Chương trình nghiên cứu 10 năm (2025–2035) tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Mô hình hóa hành vi tuân thủ thuế tự động trong nền kinh tế nền tảng và tài sản số; (2) Đánh giá tác động của cơ chế Thuế tối thiểu toàn cầu đối với hành vi chuyển dịch lợi nhuận của các tập đoàn đa quốc gia tại Việt Nam; (3) Ứng dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) và trợ lý ảo thông minh trong cá nhân hóa hoạt động hỗ trợ NNT.

---

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Hoàn thiện khung lý thuyết đa chiều về quản lý thuế và tuân thủ thuế doanh nghiệp thông qua việc dung hợp lý thuyết răn đe kinh tế, tâm lý học tài chính và mô hình chấp nhận công nghệ.
2. Đánh giá thực chứng bức tranh quản lý thuế 2016–2022: Ghi nhận sự chuyển mình lịch sử của ngành Thuế Việt Nam với mốc son triển khai hóa đơn điện tử toàn diện, đưa tỷ trọng thu nội địa lên 82,1% năm 2022 và kéo giảm tỷ lệ nợ thuế xuống hơn 6%.
3. Xác lập mô hình thực nghiệm 10 nhân tố: Chứng minh bằng định lượng vai trò quyết định của ứng dụng CNTT ngành thuế và năng lực số của doanh nghiệp đối với hành vi tuân thủ thuế tự nguyện.
4. Đề xuất hệ giải pháp chiến lược 2025–2030, tầm nhìn 2040: Cung cấp 10 nhóm giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện khung pháp lý, số hóa dữ liệu lớn đến đổi mới tổ chức bộ máy quản lý rủi ro tuân thủ chuyên sâu.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật đột phá: Khởi xướng các dòng nghiên cứu mới về quản trị thuế số, kiểm soát chuyển giá trong bối cảnh thực thi Trụ cột 2 của OECD và kinh tế thương mại điện tử xuyên biên giới.
6. Di sản học thuật và thực tiễn: Tạo lập cơ sở dữ liệu thực chứng và khung tham chiếu chính sách vững chắc, đóng góp trực tiếp vào công cuộc hiện đại hóa ngành Thuế Việt Nam theo hướng văn minh, công bằng và hội nhập quốc tế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận về tuân thủ thuế và quản lý thuế Chương 3: Thực trạng quản lý thuế và tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam Chương 4: Nghiên cứu mức độ ảnh hƣởng của quản lý thuế đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp Chương 5: Giải pháp tăng cƣờng quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam 9 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Vấn đề tuân thủ thuế và quản lý thuế nhằm thúc đẩy tuân thủ của doanh nghiệp nói riêng và ngƣời nộp thuế nói chung đƣợc nhiều nhà khoa học trong và ngoài nƣớc quan tâm và lựa chọn là nội dung để thực hiện các công trình nghiên cứu. Một số công trình tiêu biểu đƣợc trình bày dƣới nhiều hình thức khác nhau nhƣ luận án tiến sĩ, bài báo khoa học, đề tài nghiên cứu các cấp… 1. Nghiên cứu về tuân thủ thuế Về lý thuyết tuân thủ thuế Theo tổng hợp từ các nghiên cứu quốc tế về tuân thủ thuế đƣợc chia làm 3 nhóm lý thuyết bao gồm: (i) lý thuyết kinh tế, (ii) lý thuyết xã hội - tâm lý – hành vi, (ii) lý thuyết hỗn hợp kinh tế - xã hội - tâm lý – hành vi. Nghiên cứu về tuân thủ thuế dựa vào các lý thuyết kinh tế: Lý thuyết kinh tế tiên phong cho nghiên cứu định lƣợng về vấn đề tuân thủ và trốn thuế là lý thuyết thỏa dụng đƣợc phát triển bởi Allingham và Sandmo (1972) và Srinivasan (1973).

Khi mà lợi ích của việc trốn thuế lớn hơn những chi phí tuân thủ thì nhìn chung NNT sẽ tìm mọi cách tối đa hóa lợi ích của họ bằng việc tối thiểu hóa thu nhập tính thuế và số thuế phải nộp thông qua các báo cáo thuế. Họ dám chấp nhận mạo hiểm trốn không kê khai một phần hoặc tất cả thu nhập thực tế nếu xác suất bị CQT phát hiện là thấp. Tuy nhiên nếu CQT thực hiện thanh tra chặt chẽ, chi phí tuân thủ sẽ cao hơn khi NNT bị phát hiện vi phạm, số tiền phạt sẽ làm giảm thu nhập hơn nhiều so với khoản thanh toán thuế. Nói cách khác, lợi ích của việc tuân thủ thuế lớn hơn cơ hội trốn thuế và NNT sẽ chọn chấp hành.

Từ lý thuyết này xác định 4 nhân tố có tính quyết định đến hành vi tuân thủ là: thuế suất, thu nhập tính thuế thực tế của NNT, xác suất bị kiểm tra thuế và mức xử phạt. Qua việc phân tích các mô hình toán học, cho thấy mối quan hệ tỉ lệ thuận giữa nhân tố xử phạt và sự gia tăng kiểm tra thuế với việc kê khai tăng thu nhập thực tế của NNT. Có nghĩa là NNT sẽ chấp hành cung cấp các thông tin chính xác và trung thực về thu nhập thực tế khi tính thuế nếu CQT áp dụng nhiều biện pháp thanh tra, kiểm tra một cách thƣờng xuyên với những mức phạt hành chính cao. Ƣu điểm của lý thuyết này là có thể giúp CQT lập kế hoạch thanh tra, kiểm tra thuế tối ƣu nhằm tăng cƣờng tính tuân thủ.

Hầu hết các nghiên cứu tuân thủ thuế dựa trên biến kinh tế đều sử dụng lý thuyết này. Đồng quan điểm rằng biện pháp trừng phạt và khả năng bị 10 phát hiện sẽ làm giảm hành vi không tuân thủ thuế, các nghiên cứu thực nghiệm kế thừa lý thuyết răn đe của Allingham và Sandmo (1972) là Baldry (1986), Webley (1991), Pate và Hamilton (1992), Alm và cộng sự (1992), Jackson và Jaouen (1989), Shanmugam (2003), Dubin (2007). Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận rằng nghiên cứu này còn khiếm khuyết là biến xác suất bị kiểm tra mặc định không đổi, song trên thực tế tần suất thanh, kiểm tra thuế của CQT phụ thuộc vào mức độ rủi ro của NNT cũng nhƣ số thu nhập tính thuế báo cáo trong tờ khai thuế. Ngƣợc lại, Sour (2001) cho rằng nếu tăng cƣờng xử phạt và kiểm tra thuế một cách quá mức sẽ dẫn đến mối quan hệ ngƣợc chiều với tuân thủ thuế.

Trong khi đó nếu Chính phủ xây dựng niềm tin tốt đẹp với NNT đồng thời nâng cao chất lƣợng dịch vụ công, những nhân tố này có tác động tích cực, gia tăng tuân thủ tự nguyện của NNT. Tuy nhiên, nghiên cứu của Sour vẫn có điểm hạn chế khi biến xác suất kiểm tra thuế là ngoại sinh và độc lập với biến thu nhập thực tế của NNT bởi lẽ thực tế cho thấy, mức độ tuân thủ phụ thuộc vào độ lớn của thu nhập thực tế của NNT cũng nhƣ xác suất bị CQT thanh tra, kiểm tra phụ thuộc vào thu nhập trong báo cáo thuế. Hơn nữa mỗi loại thu nhập có rủi ro báo cáo khác nhau và tỉ lệ bị phát hiện vi phạm là không giống nhau. Do vậy kết quả của Sour chỉ phù hợp với cách thức quản lý trong ngắn hạn.

Không phủ nhận những đánh giá về nhân tố ảnh hƣởng đến tuân thủ thuế theo lý thuyết kinh tế, song sẽ phiến diện nếu bỏ qua những nhân tố quan trọng khác nhƣ đạo đức, trách nhiệm xã hội của NNT. Bởi lẽ qua quan sát thấy rằng tuân thủ thuế không chỉ phụ thuộc vào kinh tế của NNT, các nhà khoa học tiếp tục đi tìm lời giải cho câu hỏi liệu các nhân tố xã hôi, tâm lý, hành vi có tác động đến tuân thủ thuế hay không. Nghiên cứu tuân thủ thuế dựa vào các lý thuyết về xã hội, tâm lý, hành vi Các nhân tố liên quan đến con ngƣời mới quan trọng và quyết định đến hành vi tuân thủ thuế. Đây là nhận định của các nghiên cứu dựa trên lý thuyết tâm lý, hành vi của Elffers và cộng sự (1987), Tan (1998), Hite (1997), Torgler và cộng sự (2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008).

Tiêu biểu là công trình của Torgler (2003) nghiên cứu tại Costa Rica và Thụy Sĩ cho thấy chuẩn mực xã hội về đạo đức tuân thủ thuế, đƣợc đo lƣờng qua biến nhận thức tuân thủ thuế của cá nhân và ý kiến số đông, có tác động tích cực đến hành vi chấp hành nghĩa vụ thuế. Tác giả kiểm định mối quan hệ giữa nhân tố sự tin tƣởng cơ quan Nhà nƣớc của NNT và cấu trúc hệ thống luật pháp là tích cực với thái độ tuân thủ thế. Ngoài ra văn hóa địa phƣơng và bản sắc 11 quốc gia khác nhau dẫn đến mức độ tuân thủ thuế không đồng đều giữa các NNT. Các nghiên cứu dựa vào lý thuyết xã hội, tâm lý hành vi hầu hết phản bác kết quả của lý thuyết kinh tế, bởi họ cho thấy sự ép buộc, cƣỡng chế của CQT không đem lại sự tuân thủ tốt cao hơn.

Trong đó, việc bị giám sát kiểm tra thuế có ảnh hƣởng tiêu cực mạnh mẽ đến tuân thủ thuế hơn là mức phạt. Ngoài ra, việc kiểm tra thuế thƣờng xuyên với mức phạt hà khắc không mang lại niềm tin giữa ngƣời dân với Chính phủ, dẫn đến việc NNT tìm mọi cách kháng cự các yêu cầu của Nhà nƣớc. Tuy nhiên để chứng minh đƣợc lý thuyết xã hội, tâm lý, hành vi thì chủ yếu phải thực hiện qua phƣơng pháp định tính là phỏng vẫn theo mẫu và khảo sát qua bảng hỏi, do các thông tin về tâm lý và thái độ NNT không thể hiện qua các báo cáo thuế, dẫn đến mức độ chính xác của kết luận nghiên cứu là không cao. Nghiên cứu tuân thủ thuế kết hợp lý thuyết kinh tế và xã hội, tâm lý, hành vi Nghiên cứu tổng hợp các nhân tố gồm kinh tế, xã hội, tâm lý và hành vi đƣợc Molero và Pujol (2012) sử dụng trong phân tích chi phí tuân thủ thuế.

Trong đó biến phi kinh tế là danh tiếng của NNT đƣợc đƣa vào, nhƣ là cầu nối cho thấy mối quan hệ giữa tuân thủ thuế và ý thức thuế. Các tác giả cho rằng khi NNT có tiếng tăm nhất định, sẽ không đánh đổi danh tiếng này bằng việc trốn thuế ngay cả khi có cơ hội làm việc đó. Việc phát hiện biến “danh tiếng” đƣợc cho là điểm mới sáng giá của nghiên cứu, tuy nhiên đối tƣợng thực hiện phỏng vấn và khảo sát là sinh viên, không đại diện cho nhóm ngƣời có danh tiếng và các doanh nghiệp có thƣơng hiệu. Đây đƣợc coi là hạn chế của nghiên cứu này.

Alm và cộng sự (1992) lập luận rằng để khuyến khích ngƣời dân tuân thủ thuế thì thay vì các biện pháp răn đe, xử phạt, cần có các hình thức khen thƣởng cho việc tuân thủ thuế tốt hoặc Chính phủ phải thể hiện việc sử dụng tiền thuế của dân một cách trách nhiệm và hiệu quả. Các hành động trên sẽ đẩy mạnh động cơ sẵn sàng chấp hành nghĩa vụ thuế. Nói tóm lại, hành vi tuân thủ thuế không đƣợc quyết định hoàn toàn nếu chỉ dựa vào một nhân tố đơn lẻ. Do vậy, tổng hòa các lý thuyết kinh tế, xã hội, tâm lý, hành vi là cần thiết và phù hợp.

Trên thực tế, nhiều nhà khoa học tiếp cận phƣơng thức trên để hƣớng đến quản lý thuế hiện đại và toàn diện. Đối với các nghiên cứu trong nƣớc, Nguyễn Thị Lệ Thúy (2009) khẳng định tuân thủ thuế không chỉ đƣợc phân tích theo khía cạnh kinh tế mà còn phải đƣợc tiếp cận cả tâm lý xã hội và xác định các yếu tố ảnh hƣởng đến sự tuân thủ thuế của DN phải theo cả hai cách tiếp cận này. Từ lý thuyết hành vi của Braithwaite, tác giả 12 phân tích và đánh giá mức độ tuân thủ của các doanh nghiệp theo mô hình tháp tuân thủ đƣợc điều chỉnh phù hợp với đặc điểm riêng của doanh nghiệp (quy mô, loại hình sở hữu, về ngành nghề, tình hình sản xuất kinh doanh, cấu trúc hệ thống thuế, yếu tố về kinh tế, chuẩn mực xã hội…) thể hiện qua 3 tiêu chí: sẵn sàng thực thi, tính thuế đúng và nộp thuế đủ. Kết quả nghiên cứu cho thấy doanh nghiệp có vốn Nhà nƣớc và vốn đầu tƣ nƣớc ngoài thể hiện hành vi tuân thủ tích cực.

Kết quả ngƣợc lại đối với các loại hình doanh nghiệp khác là doanh nghiệp tƣ nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Hoài (2011) đề cập các quan niệm về tuân thủ thuế; phƣơng pháp đánh giá và đo lƣờng mức độ tuân thủ thuế; các nhân tố ảnh hƣởng đến tính tuân thủ thuế của doanh nghiệp xét đến các nhóm yếu tố về tình hình kinh tế, xã hội; nhóm yếu tố về chính sách pháp luật nói chung và chính sách thuế nói riêng; nhóm yếu tố thuộc về quản lý của cơ quan thuế và nhóm các yếu tố khác.