Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUẢN LÝ THU NSNN 1. Cơ sở lý luận về quản lý thu NSNN 1. Ngân sách nhà nước 1.Khái niệm ngân sách nhà nước NSNN là phạm trù kinh tế và phạm trù lịch sử. Sự hình thành và phát triển của NSNN gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hoá - tiền tệ trong các phương thức sản xuất của các cộng đồng và Nhà nước của từng cộng đồng.
Nói cách khác, sự ra đời của Nhà nước, sự tồn tại của kinh tế hàng hoá - tiền tệ là những tiền đề cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của NSNN. Nhà nước xuất hiện với tư cách là cơ quan có quyền lực công cộng để duy trì và phát triển xã hội. Để thực hiện chức năng đó, Nhà nước phải có nguồn lực tài chính. Bằng quyền lực công cộng, Nhà nước đã ấn định các thứ thuế, bắt công dân phải đóng góp để chi tiêu cho bộ máy nhà nước, quân đội, cảnh sát.
Dưới chế độ phong kiến, chi tiêu của Nhà nước và chi tiêu của Nhà vua không có sự tách biệt nhau. Khi giai cấp tư sản ra đời, sự lớn mạnh về kinh tế của giai cấp này đòi hỏi phải phá bỏ cát cứ phong kiến, mở rộng thị trường và lưu thông hàng hoá tự do. Giai cấp tư sản gây áp lực về kinh tế, tài chính đối với Nhà vua, từng bước tham gia và khống chế Nghị viện. Giai cấp tư sản đấu tranh đòi Nhà vua không được quyền quyết định thu thuế mà phải do Nghị viện quyết định.
Sau đó, cuộc đấu tranh chuyển sang đòi tách chi tiêu của Nhà vua ra khỏi chi tiêu của Nhà nước và toàn bộ chi tiêu của Nhà nước phải do Nghị viện quyết định. Tất nhiên, Nhà vua không dễ dàng chấp nhận, nhưng với thế lực đang lên và ngày càng lớn mạnh, nhất là khi đã khống chế Nghị viện, giai cấp tư sản đã giành được thắng lợi. Tuy nhiên, thu của Nhà nước và chi tiêu Nhà nước vẫn là hai mảng riêng biệt. Giai cấp tư sản tiếp tục cuộc đấu LUAN VANcủaCHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 tranh đòi hỏi thống nhất thu nhập và chi tiêu của Nhà nước vào một và NSNN đã ra đời.
NSNN chỉ các khoản thu nhập và các khoản chi tiêu của Nhà nước được thể chế hoá bằng pháp luật. Quốc hội thực hiện quyền lập pháp về NSNN, còn quyền hành pháp giao cho Chính phủ thực hiện [12]. NSNN đã có quá trình ra đời và hình thành suốt từ thế kỷ XII đến thế kỷ XVIII. Cho đến nay, các Nhà nước khác nhau đều tạo lập và sử dụng NSNN, thuật ngữ NSNN được sử dụng khá phổ biến ở hầu khắp các quốc gia trên thế giới.
Tuy nhiên, khái niệm NSNN chưa thống nhất và NSNN được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau: pháp lý, kinh tế, xã hội. Một số nhà kinh tế Anh cho rằng: NSNN là kế hoạch chi tiêu và tài trợ của chính phủ: "Ngân sách là bản tường trình các kế hoạch chi tiêu và tài trợ. của chính phủ" [17, tr. Theo Từ điển thuật ngữ Tài chính - tín dụng: "NSNN là dự toán và thực hiện các khoản thu chi bằng tiền của nhà nước trong khoảng thời gian (thường là một năm)".
Theo một số tác giả, “NSNN là dự toán hàng năm về toàn bộ các nguồn tài chính được huy động cho nhà nước và sử dụng các nguồn tài chính đó, nhằm bảo đảm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước do Hiến pháp quy định" [36, tr. Theo Luật NSNN năm 1996 và Luật NSNN sửa đổi năm 2002 của Việt Nam, tại Điều 1 quy định: "NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước trong dự toán đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước" [ 25]. Tóm lại : NSNN được đặc trưng bằng sự vận động của các nguồn tài chính gắn liền với quá trình tạo lập, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 nước nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở luật định. Nó phản ánh các quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và các chủ thể trong xã hội, phát sinh khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu.
Đặc điểm của ngân sách nhà nước NSNN là bộ phận chủ yếu của hệ thống tài chính quốc gia. NSNN bao gồm những quan hệ tài chính nhất định trong tổng thể các quan hệ tài chính của quốc gia. Có thể kể ra các quan hệ đó là: Quan hệ tài chính giữa Nhà nước với dân cư, các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế (đặc biệt là với doanh nghiệp nhà nước), các tổ chức xã hội, các Nhà nước khác và với các tổ chức quốc tế. Đồng thời bao gồm cả quan hệ tài chính giữa Nhà nước với tư cách là bên tham gia hình thành quỹ công như quỹ bảo hiểm xã hội, quỹ đầu tư.
Các quan hệ tài chính thuộc NSNN có các đặc điểm sau đây: Thứ nhất, việc tạo lập và sử dụng quỹ NSNN gắn với quyền lực của Nhà nước và việc thực hiện các chức năng của Nhà nước. Nhà nước quyết định mức thu chi, nội dung và cơ cấu thu chi NSNN. Thứ hai, hoạt động thu chi NSNN được thực hiện trên cơ sở những luật lệ do Nhà nước quy định. Nhà nước thống nhất quản lý và sử dụng cho nhu cầu chung của cả nước.
Thứ ba, NSNN luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nước, luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng. Hoạt động thu chi NSNN là sự thể hiện các mặt hoạt động kinh tế - xã hội của Nhà nước, là việc xử lý các quan hệ lợi ích trong xã hội khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia. Lợi ích của Nhà nước (lợi ích chung của quốc gia) thể hiện cả trong phân phối thu nhập của doanh nghiệp, của dân cư, phân phối GDP, GNP và cả trong phân bổ các nguồn lực tài chính cho các mục tiêu kinh tế - xã hội, an ninh - quốc phòng của quốc gia. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Thứ tư, NSNN cũng có những đặc điểm như các quỹ tiền tệ khác.
Nét riêng biệt của NSNN với tư cách là một quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước là nó được chia thành nhiều quỹ nhỏ có tác dụng riêng và chỉ sau đó NSNN mới được chi dùng cho những mục đích nhất định, đã định trước. Nghiên cứu những đặc điểm của NSNN giúp ta tìm được phương thức và phương pháp quản lý NSNN một cách có hiệu quả. Thu ngân sách nhà nước 1. Khái niệm thu ngân sách nhà nước Thu NSNN là một trong hai nội dung hoạt động cơ bản của NSNN (Thu và Chi).
Đó là quá trình Nhà nước sử dụng các quyền lực có được của mình để động viên, phân phối một bộ phận của cải của xã hội dưới dạng tiền tệ về tay Nhà nước, hình thành nên quỹ NSNN. Qua định nghĩa trên cho thấy: Thứ nhất, thu NSNN là quá trình của nhiều hành vi, hành động kế tiếp nhau của Nhà nước. Thật vậy, hoạt động thu NSNN thực chất là bao gồm rất nhiều hành vi, hành động khác nhau của Nhà nước và có thể khái quát chúng thành ba nhóm đó là: Nhà nước đề ra các chủ trương, phương hướng, mục tiêu. về thu NSNN cho một khoảng thời gian hay một chu kỳ nào đó; Nhà nước ban hành các chính sách, chế độ về thu NSNN: Ban hành các Luật, Pháp lệnh.
về thu thuế, phí, lệ phí. và Nhà nước tổ chức cơ chế hành thu: Tổ chức các cơ chế thu các khoản thu cụ thể cho NSNN. Thứ hai, thu NSNN được dựa trên các quyền lực vốn có của Nhà nước. Nhà nước có rất nhiều quyền lực (sức mạnh), như: Quyền lực chính trị, quyền lực quân sự, quyền lực kinh tế, quyền lực tôn giáo.
và chúng đều là cơ sở, chỗ dựa cho hoạt động thu NSNN. Thứ ba, thu NSNN được thực hiện dưới dạng tiền tệ. Đó là một bộ phận của cải vật chất của xã hội được huy động về tay Nhà nước nhưng khi được ghi thu NSNN là phải dưới dạng tiền tệ. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Đặc điểm của thu ngân sách nhà nước Thu NSNN có những đặc điểm chủ yếu sau đây: Thứ nhất, thu NSNN phản ánh các mối quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình phân chia các nguồn tài chính quốc gia giữa Nhà nước với các chủ thể trong xã hội. Sự phân chia đó là một tất yếu khách quan, xuất phát từ yêu cầu tồn tại và phát triển của bộ máy Nhà nước cũng như yêu cầu thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của Nhà nước. Thứ hai, thu NSNN có phạm vi rộng, liên quan đến hầu hết các đối tượng trong xã hội. Thực chất của thu NSNN là lấy về cho Nhà nước một phần thu nhập của các tổ chức và cá nhân trong xã hội.
Do đó, các tổ chức, cá nhân. có thu nhập đều là đối tượng của hoạt động thu NSNN. Thứ ba, thu NSNN được thực hiện với nhiều phương thức khác nhau. Thực vậy, trong thu NSNN có nhiều phương thức được áp dụng như : Tự nguyện - Bắt buộc ; Ngang giá - Không ngang giá; Có đối khoản - Không có đối khoản trực tiếp; Kinh tế - Phi kinh tế .Trong đó: bắt buộc, không ngang giá, không có đối khoản trực tiếp, phi kinh tế.
là rất phổ biến. Thứ tư, thu NSNN gắn chặt với thực trạng kinh tế và sự vận động của các phạm trù giá trị như giá cả, lãi suất, thu nhập. Sự vận động của các phạm trù đó vừa tác động đến sự tăng giảm mức thu, vừa đặt ra yêu cầu nâng cao tác dụng điều tiết của các công cụ thu NSNN. Nội dung thu ngân sách nhà nước Nguồn thu của NSNN là tất cả các nguồn tài chính hình thành trong quá trình sản xuất, lưu thông, phân phối và tiêu dùng cả trong và ngoài nước có khả năng động viên vào NSNN để hình thành quỹ NSNN.
Vấn đề quan trọng khi bàn đến thu NSNN là cần phải xác định đúng đắn nguồn thu. Điều đó cho phép xây dựng được chế độ động viên thích hợp, tránh bỏ sót nguồn thu, hạn chế được tác động tiêu cực của thu NSNN đối với các hoạt động sản xuất kinh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 doanh ở từng cơ sở.