Luận văn thạc sĩ đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý rừng cộng đồng bền vững ở huyện phong điền tỉnh thừa thiên huế

Luận văn thạc sĩ phân tích đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý rừng cộng đồng bền vững ở huyện phong điền tỉnh, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Huy Tuấn
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Quản Lý Rừng Cộng Đồng Bền Vững Tại Phong Điền, Thừa Thiên Huế
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thừa Thiên Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ SƠ ĐỒ
• 1. PHẦN 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. MỤC ĐÍCH/MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 3. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• 3.1. Ý nghĩa khoa học
• 3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 4. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 4.1. QUẢN LÝ RỪNG CỘNG ĐỒNG
• 4.1.1. Các khái niệm liên quan đến quản lý rừng cộng đồng. Nguồn gốc hình thành rừng và đất rừng do cộng đồng quản lý và sử dụng
• 4.1.2. Các hình thức quản lý rừng cộng đồng
• 4.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ PHÁP LÝ CỦA VIỆC GIAO ĐẤT GIAO RỪNG
• 4.2.1. Cơ sở pháp lý của việc giao đất, giao rừng
• 4.2.2. CỞ SỞ THỰC TIỄN
• 4.2.3. Giao đất giao rừng ở một số nước trên thế giới. Giao đất giao rừng ở Việt Nam
• 5. PHẦN III. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 5.1. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 5.1.1. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu
• 5.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 5.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 5.3.1. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp
• 5.3.2. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp
• 5.3.3. Mẫu nghiên cứu:
• 5.3.4. Phương pháp phân tích thông tin
• 6. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 6.1. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI CỦA ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 6.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 6.1.2. Điều kiện kinh tế xã hội
• 6.1.3. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội
• 6.2. TÌNH HÌNH CHUNG VỀ QUẢN LÝ RỪNG CỘNG ĐỒNG TẠI HUYỆN PHONG ĐIỀN
• 6.2.1. Các hình thức quản lý rừng cộng đồng trên địa bàn huyện
• 6.2.2. Tiến trình giao rừng cho các cộng đồng trên địa bàn huyện Phong Điền.
• 6.3. THỰC TRẠNG CỦA QUẢN LÝ RỪNG CỘNG ĐỒNG
• 6.3.1. Cấu trúc quản lý của các mô hình QLRCĐ ở địa bàn nghiên cứu
• 6.3.2. Các hoạt động quản lý rừng cộng đồng trên địa bàn nghiên cứu
• 6.3.3. Cơ chế hưởng lợi của cộng đồng trong quản lý bảo vệ rừng
• 6.3.4. Phân tích thuận lợi, khó khăn, cơ hội và thách trong việc giao rừng cho cộng đồng quản lý
• 6.4. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH QUẢN LÝ BẢO VỆ RỪNG CỘNG ĐỒNG TRÊN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 6.4.1. Đặc điểm các khu rừng tự nhiên giao cho cộng đồng QLRCĐ tại địa bàn nghiên cứu.
• 6.4.2. Vai trò trách nhiệm của các bên liên quan đến QLRCĐ
• 6.4.3. Các chính sách của Nhà nước liên quan đến rừng cộng đồng
• 6.5. ẢNH HƯỞNG CỦA VIỆC GIAO RỪNG CỘNG ĐỒNG ĐẾN ĐỜI SỐNG NGƯỜI DÂN ĐỊA PHƯƠNG
• 6.5.1. Ảnh hưởng về mặt kinh tế
• 6.5.2. Ảnh hưởng về mặt về xã hội
• 6.5.3. Ảnh hưởng về mặt môi trường
• 6.6. ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP GÓP PHẦN QUẢN LÝ RỪNG CỘNG ĐỒNG BỀN VỮNG
• 6.7. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quản lý rừng cộng đồng

Quản lý rừng cộng đồng (quản lý rừng) là một phương thức quan trọng trong việc bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng. Tại huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế, mô hình này đã được triển khai với mục tiêu nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ rừng. Việc giao rừng cho cộng đồng không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên thiên nhiên mà còn tạo ra cơ hội phát triển kinh tế cho người dân địa phương. Theo nghiên cứu, diện tích rừng được giao cho cộng đồng tại Phong Điền lên tới 3.358,9 ha, cho thấy sự quan tâm của chính quyền địa phương trong việc phát triển bền vững. Điều này cũng phản ánh sự chuyển biến trong chính sách quản lý tài nguyên rừng, từ việc quản lý tập trung sang quản lý phân cấp cho cộng đồng.

1.1. Tầm quan trọng của rừng đối với cộng đồng

Rừng không chỉ là nguồn tài nguyên quý giá mà còn là nơi sinh sống và phát triển của nhiều cộng đồng dân cư. Việc bảo vệ rừng có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì sinh thái và bảo vệ môi trường. Rừng cung cấp nhiều dịch vụ sinh thái như điều hòa khí hậu, bảo vệ nguồn nước và duy trì đa dạng sinh học. Hơn nữa, rừng còn là nguồn thu nhập chính cho nhiều hộ gia đình thông qua việc khai thác lâm sản ngoài gỗ và du lịch sinh thái. Do đó, việc bảo tồn rừng và phát triển bền vững là nhiệm vụ cấp thiết không chỉ cho chính quyền mà còn cho toàn xã hội.

II. Thực trạng quản lý rừng cộng đồng tại Phong Điền

Thực trạng quản lý rừng cộng đồng tại Phong Điền cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng tồn tại không ít thách thức. Các cộng đồng đã được giao rừng có trách nhiệm trong việc bảo vệ và phát triển rừng. Tuy nhiên, việc quản lý còn gặp khó khăn do thiếu nguồn lực và kinh nghiệm. Theo số liệu, các cộng đồng đã nhận được hỗ trợ từ Dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) để thực hiện các hoạt động bảo vệ rừng. Mặc dù vậy, việc khai thác tài nguyên rừng vẫn diễn ra, ảnh hưởng đến chất lượng rừng và sinh thái. Cần có các chính sách hỗ trợ và hướng dẫn cụ thể để nâng cao hiệu quả quản lý rừng cộng đồng.

2.1. Các hình thức quản lý rừng cộng đồng

Tại Phong Điền, có hai hình thức quản lý rừng cộng đồng chính là quản lý theo thôn bản (QLRTB) và quản lý theo nhóm hộ (QLRNH). Mỗi hình thức có những ưu điểm và nhược điểm riêng. QLRTB thường có sự tham gia đông đảo của cộng đồng, giúp tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm. Ngược lại, QLRNH có thể linh hoạt hơn trong việc quản lý nhưng lại gặp khó khăn trong việc huy động sự tham gia của tất cả các thành viên. Việc lựa chọn hình thức quản lý phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả trong công tác bảo vệ rừng.

III. Đề xuất giải pháp quản lý rừng cộng đồng bền vững

Để nâng cao hiệu quả quản lý rừng cộng đồng tại Phong Điền, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò của rừng trong phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Thứ hai, cần xây dựng các chính sách hỗ trợ cụ thể cho các cộng đồng trong việc quản lý và bảo vệ rừng. Cuối cùng, việc thiết lập các cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả quản lý rừng cộng đồng là rất cần thiết để đảm bảo tính bền vững trong quản lý tài nguyên rừng.

3.1. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quyết định đến thành công của mô hình quản lý rừng cộng đồng. Cần tạo điều kiện cho các thành viên trong cộng đồng tham gia vào các hoạt động quản lý, bảo vệ rừng. Việc tổ chức các buổi họp, hội thảo để thảo luận về các vấn đề liên quan đến rừng sẽ giúp tăng cường sự gắn kết và trách nhiệm của cộng đồng. Hơn nữa, cần khuyến khích các sáng kiến từ cộng đồng trong việc phát triển các mô hình kinh tế lâm nghiệp bền vững, từ đó tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam hiện có khoảng hơn hai triệu ha rừng và đất rừng được các cộng đồng địa phương quản lý, trong đó huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế, là một trong những địa phương đi đầu trong việc giao rừng cộng đồng. Với tổng diện tích tự nhiên gần 954 km², trong đó đất lâm nghiệp chiếm 56%, huyện đã giao 3.358,9 ha rừng tự nhiên cho 13 cộng đồng và nhóm hộ thuộc 3 xã Phong Sơn, Phong Xuân và Phong Mỹ quản lý. Mô hình quản lý rừng cộng đồng (QLRCĐ) tại đây được triển khai từ năm 2014 đến 2017, với tổng số tiền chi trả từ dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) lên đến 2 tỷ đồng, góp phần nâng cao chất lượng và độ che phủ rừng.

Nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng QLRCĐ tại huyện Phong Điền, phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao tính bền vững trong quản lý và bảo vệ rừng cộng đồng. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 3 thôn đại diện cho 3 mô hình quản lý khác nhau: thôn bản, nhóm hộ và cộng đồng dân cư, trong khoảng thời gian từ tháng 3 đến tháng 9 năm 2018. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp dữ liệu thực tiễn, hỗ trợ các cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng trong việc phát triển lâm nghiệp bền vững, góp phần bảo vệ tài nguyên rừng và nâng cao đời sống người dân địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên phương pháp phân tích thể chế trong quản lý tài nguyên tự nhiên, phát triển từ khung phân tích tài nguyên chung (Common Pool Resources - CPRs) của Ostrom (1992) và Thompson (1992). Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết CPRs: Nhấn mạnh vai trò của cộng đồng trong việc quản lý tài nguyên chung, đề cao sự tự quản và các quy tắc nội bộ nhằm tránh "bi kịch của tài nguyên chung".
• Lý thuyết phát triển bền vững: Tập trung vào sự cân bằng giữa phát triển kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường, đảm bảo nguồn tài nguyên được sử dụng hợp lý cho cả hiện tại và tương lai.

Các khái niệm chính bao gồm: quản lý rừng cộng đồng (Community Forest Management - CFM), dịch vụ môi trường rừng (DVMTR), cấu trúc thể chế quản lý rừng, sự tham gia của cộng đồng, và cơ chế chia sẻ lợi ích.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng với mẫu khảo sát ngẫu nhiên gồm 90 hộ gia đình tại 3 thôn đại diện. Phương pháp thu thập dữ liệu bao gồm:

• Thu thập số liệu thứ cấp: Từ các báo cáo, tài liệu pháp luật, số liệu thống kê của UBND huyện, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Thừa Thiên Huế.
• Phỏng vấn chuyên sâu: Với cán bộ kiểm lâm, chính quyền địa phương, ban quản lý rừng cộng đồng và các tổ chức liên quan.
• Thảo luận nhóm: Với các nhóm dân cư, tổ bảo vệ rừng, ban quản lý thôn để thu thập ý kiến đa chiều.
• Điều tra hộ gia đình: Qua bảng hỏi gồm các phần về thông tin hộ, hoạt động liên quan đến rừng cộng đồng và các nhân tố ảnh hưởng.

Phân tích dữ liệu sử dụng công cụ sơ đồ Venn để đánh giá vai trò các bên liên quan, phương pháp SWOT để phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong quản lý rừng cộng đồng. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm Excel và trình bày qua các bảng biểu, sơ đồ minh họa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cấu trúc quản lý đa dạng và hiệu quả: Trong 13 cộng đồng được giao rừng, 11 trường hợp quản lý theo mô hình cộng đồng thôn bản (QLRTB), 2 trường hợp theo nhóm hộ (QLRNH). Mô hình QLRTB có quy mô lớn hơn, huy động được nhiều thành viên tham gia, trong khi QLRNH có nhóm nhỏ, năng lực đồng đều hơn.
2. Tăng độ che phủ và chất lượng rừng: Từ năm 2014 đến 2017, diện tích rừng cộng đồng được bảo vệ tốt, độ che phủ tăng, thể hiện qua số tiền chi trả DVMTR tăng dần, tổng cộng 2 tỷ đồng được sử dụng cho công tác bảo vệ và phát triển sinh kế.
3. Ảnh hưởng tích cực đến đời sống người dân: Thu nhập từ DVMTR và các hoạt động bảo vệ rừng giúp cải thiện kinh tế hộ gia đình, đồng thời tăng cường sự gắn bó của cộng đồng với rừng.
4. Nhân tố ảnh hưởng đa chiều: Bao gồm đặc điểm khu rừng (rừng nghèo, rừng giàu), trình độ nhận thức cộng đồng, sự tham gia của chính quyền địa phương, và các thủ tục pháp lý. Mô hình QLRNH có tính công bằng và hiệu quả điều hành cao hơn nhưng gặp khó khăn khi trưởng ban không phải là trưởng thôn.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy mô hình quản lý rừng cộng đồng tại Phong Điền đã đi vào ổn định và được đánh giá là hiệu quả trong tỉnh. Việc giao rừng cho cộng đồng dân cư thôn bản giúp huy động được nguồn lực lớn, tăng cường giám sát và phát hiện vi phạm, đồng thời đảm bảo tính minh bạch trong quản lý tài chính. Tuy nhiên, do phần lớn diện tích rừng giao là rừng nghèo, lợi ích kinh tế trực tiếp từ rừng còn hạn chế, người dân chủ yếu hưởng lợi qua dịch vụ môi trường rừng.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, mô hình QLRCĐ tại Phong Điền phù hợp với đặc thù địa phương, đồng thời phản ánh xu hướng phân quyền quản lý tài nguyên rừng nhằm phát huy vai trò cộng đồng. Các khó khăn về năng lực quản lý, trình độ nhận thức và sự phối hợp giữa các bên liên quan cần được khắc phục để nâng cao hiệu quả bền vững. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng diện tích rừng và số tiền chi trả DVMTR theo năm, bảng phân tích SWOT và sơ đồ vai trò các bên liên quan.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, nâng cao năng lực quản lý cho cộng đồng: Tổ chức các lớp tập huấn về kỹ thuật quản lý rừng, pháp luật và kỹ năng điều hành cho ban quản lý rừng cộng đồng trong vòng 12 tháng, do Sở NN&PTNT phối hợp với các tổ chức phi chính phủ thực hiện.
2. Xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch và công bằng: Thiết lập quy chế quản lý tài chính rõ ràng, công khai các khoản thu chi từ DVMTR và các nguồn thu khác, nhằm tăng sự tin tưởng và tham gia của cộng đồng, áp dụng ngay trong năm nghiên cứu tiếp theo.
3. Tăng cường sự phối hợp giữa chính quyền địa phương và cộng đồng: Đẩy mạnh vai trò của chính quyền cấp thôn trong hỗ trợ tuyên truyền, giải quyết mâu thuẫn và giám sát hoạt động bảo vệ rừng, đảm bảo sự đồng thuận và hiệu quả quản lý.
4. Phát triển các mô hình sinh kế bền vững gắn với bảo vệ rừng: Khuyến khích phát triển các hoạt động kinh tế thân thiện môi trường như trồng rừng kinh tế, nuôi trồng thủy sản, du lịch sinh thái, nhằm giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên, triển khai trong 3 năm tới với sự hỗ trợ kỹ thuật và vốn từ các dự án phát triển nông thôn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, quy định phù hợp với thực tiễn địa phương, nâng cao hiệu quả quản lý rừng cộng đồng.
2. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển nông thôn: Áp dụng các giải pháp đề xuất để hỗ trợ cộng đồng trong quản lý rừng, phát triển sinh kế bền vững.
3. Ban quản lý rừng cộng đồng và cộng đồng dân cư thôn bản: Nắm bắt các mô hình quản lý hiệu quả, nâng cao năng lực quản lý và bảo vệ rừng, tăng cường sự tham gia và chia sẻ lợi ích.
4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành lâm nghiệp, phát triển bền vững: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, khung lý thuyết và kết quả thực tiễn để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về quản lý tài nguyên thiên nhiên và cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Quản lý rừng cộng đồng là gì?
   Quản lý rừng cộng đồng là quá trình cộng đồng dân cư tham gia quản lý, bảo vệ và phát triển rừng dựa trên kiến thức bản địa và các quy định pháp luật, nhằm sử dụng bền vững tài nguyên rừng.

2. Mô hình quản lý rừng cộng đồng nào hiệu quả hơn?
   Mô hình quản lý theo thôn bản huy động được nhiều thành viên và có sự tham gia của bộ máy chính quyền địa phương, trong khi mô hình nhóm hộ có quy mô nhỏ, năng lực đồng đều và dễ điều hành hơn. Hiệu quả phụ thuộc vào đặc điểm địa phương và sự phối hợp các bên.

3. Dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) ảnh hưởng thế nào đến cộng đồng?
   DVMTR cung cấp nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng tham gia bảo vệ rừng, giúp cải thiện đời sống kinh tế và tạo động lực bảo vệ tài nguyên rừng bền vững.

4. Những khó khăn chính trong quản lý rừng cộng đồng là gì?
   Bao gồm trình độ nhận thức và năng lực quản lý của cộng đồng còn hạn chế, sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa các bên liên quan, và diện tích rừng giao chủ yếu là rừng nghèo, hạn chế lợi ích kinh tế trực tiếp.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả quản lý rừng cộng đồng?
   Cần tăng cường đào tạo, xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch, phát triển sinh kế bền vững gắn với bảo vệ rừng, và tăng cường sự phối hợp giữa cộng đồng với chính quyền địa phương.

Kết luận

• Quản lý rừng cộng đồng tại huyện Phong Điền đã được triển khai hiệu quả, với 3.358,9 ha rừng giao cho 13 cộng đồng và nhóm hộ quản lý.
• Mô hình quản lý đa dạng, gồm quản lý theo thôn bản và nhóm hộ, phù hợp với đặc thù địa phương và góp phần nâng cao độ che phủ rừng.
• Dịch vụ môi trường rừng đã tạo nguồn thu nhập ổn định, hỗ trợ công tác bảo vệ và phát triển sinh kế cho người dân.
• Các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý bao gồm đặc điểm rừng, năng lực cộng đồng, sự tham gia của chính quyền và cơ chế pháp lý.
• Đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực quản lý, minh bạch tài chính, phát triển sinh kế bền vững và tăng cường phối hợp các bên liên quan nhằm đảm bảo quản lý rừng cộng đồng bền vững trong tương lai.

Tiếp theo, cần triển khai các chương trình đào tạo và xây dựng cơ chế quản lý tài chính minh bạch trong vòng 12 tháng tới, đồng thời phát triển các mô hình sinh kế gắn với bảo vệ rừng trong 3 năm tiếp theo. Các cơ quan quản lý và cộng đồng được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng, góp phần phát triển bền vững kinh tế xã hội địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Đảng và Nhà nước ta đã xác định: “Rừng là tài nguyên quý báu của đất nước, có khả năng tái tạo, là bộ phận quan trọng của môi trường sinh thái, có giá trị to lớn đối với nền kinh tế quốc dân, gắn liền đời sống của nhân dân và sự sống còn của dân tộc”. Hồ Chủ Tịch lúc sinh thời đã từng căn dặn: “Rừng là vàng, nếu mình biết bảo vệ và xây dựng thì rừng rất quý” nó trở thành phương châm bảo vệ rừng hiện nay. Trong những năm gần đây diện tích rừng của nước ta càng bị thu hẹp, chất lượng rừng và tính đa dạng sinh học ngày càng giảm, độ che phủ thấp, khả năng phòng hộ kém. Có rất nhiều nguyên nhân làm cho tài nguyên rừng nước ta cạn kiệt, đó là: Bị tàn phá trong chiến tranh, việc khai thác lợi dụng rừng không có kế hoạch của nhà nước và người dân, nạn đốt rừng làm nương rẫy, du canh du cư tự do, thiên tai, … làm giảm nhanh về số lượng và chất lượng rừng (IUCN Việt Nam, 2000).

Giao đất, giao rừng là chủ trương của Đảng và Nhà nước về phân cấp, phân quyền trong quản lý tài nguyên rừng (Trần Đức Viên và cộng sự, 2005). Nhằm thực hiện chủ trường này, trong những năm qua rừng và đất rừng được giao cho các tổ chức kinh tế, các ban quản lý rừng, các đơn vị vũ trang, các hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư, và các tổ chức khác quản lý, sử dụng là 11.729 ha, đạt 78,3% tổng diện tích rừng hiện có (Bộ NNPTNT, 2016). Quy mô diện tích của công tác giao đất, giao rừng được thực hiện theo hướng giảm dần đối với các doanh nghiệp nhà nước và tăng dần cho đối tượng hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư sống gần rừng. Điều này cho thấy sự quan tâm của Đảng và Nhà nước về vai trò, vị trí của người dân và cộng đồng dân cư sống gần rừng là hết sức quan trọng trong công cuộc bảo vệ và phát triển rừng bền vững cũng như góp phần vào sự phát triển nền kinh tế xã hội của nông thôn, miền núi.

Ngày nay, quản lý rừng cộng đồng (QLRCĐ) đã và đang trở thành một trong những phương thức quản lý rừng phổ biến ở Việt Nam. Hiện nay Nhà nước ta đã có rất nhiều văn bản pháp lý để hợp pháp hóa vấn đề QLRCĐ, như: Luật Đất đai, Luật Bảo vệ Phát triển rừng, các quyết định và thông tư hướng dẫn cho vấn đề giao đất, giao rừng và QLRCĐ. Trong những năm qua, nhiều chương trình, dự án về QLRCĐ được triển khai thực hiện trên khắp cả nước đã mang lại một số hiệu quả nhất định. Phong Điền là huyện nằm ở cửa ngõ phía Bắc của tỉnh Thừa Thiên Huế, rộng 953,751 km2 gần bằng 1/5 diện tích tự nhiên của tỉnh.

Đến nay trên địa bàn huyện Phong Điền đã hoàn tất công tác giao rừng tự nhiên cho các cộng đồng dân cư thôn, bản để quản lý. Tổng diện tích rừng đã được giao là 3.358,9 ha cho 13 cộng đồng dân cư thôn, bản thuộc 03 xã Phong Sơn, Phong Xuân và Phong Mỹ. Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 2 Qua quá trình hơn bốn năm triển khai thực hiện mô hình giao rừng cho cộng đồng dân cư quản lý, bảo vệ vẫn còn một số tồn tại, bất cập. Vì vậy, việc nghiên cứu, đánh giá hiệu quả mô hình QLRCĐ là rất cần thiết, nghiên cứu này làm cơ sở đúc kết kinh nghiệm cho việc giao rừng gắn với giao đất cho cộng đồng dân cư quản lý, bảo vệ rừng bền vững và hiệu quả hơn.

Xuất phát từ thực tế trên, tôi tiến hành nghiên cứu: “Đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý rừng cộng đồng bền vững ở huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế”. MỤC ĐÍCH/MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI 1. Mục tiêu chung Đánh giá hiệu quả của công tác quản lý rừng cộng đồng ở huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế nhằm đúc kết kinh nghiệm, đề xuất các giải pháp quản lý, bảo vệ rừng (QLBVR) bền vững để áp dụng cho công tác QLRCĐ tại địa phương. Mục tiêu cụ thể  Đánh giá được thực trạng QLRCĐ (Cấu trúc quản lý, các bên liên quan, sự tham gia của cộng đồng, cơ chế chia sẽ lợi ích, quản lý mâu thuẫn).

 Phân tích được các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình QLBVR.  Đánh giá được tác động của công tác QLRCĐ đến đời sống của người dân địa phương về các khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường.  Đề xuất được một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả và tính bền vững trong QLRCĐ. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN 1.

Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu sẽ đóng góp vào phương pháp luận trong công tác giao rừng cho cộng đồng dân cư phù hợp với tình hình thực tế trên địa bàn huyện Phong Điền. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức trong giao rừng cho cộng đồng dân cư trên địa bàn nghiên cứu; kết quả đánh giá hiệu quả về kinh tế, xã hội và môi trường sẽ là những nguồn dữ liệu có giá trị tham khảo cao cho các cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành hoạch định các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của công tác QLRCĐ trên địa bàn của huyện. Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 3 PHẦN 2. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.

QUẢN LÝ RỪNG CỘNG ĐỒNG 2. Các khái niệm liên quan đến quản lý rừng cộng đồng 2. Khái niệm về rừng Rừng là sự hình thành phức tạp của tự nhiên, là thành phần cơ bản của sinh quyển địa cầu. Theo Điều 3 của Luật Bảo vệ và phát triển rừng năm 2004: Rừng là một hệ sinh thái bao gồm quần thể thực vật rừng, động vật rừng, vi sinh vật rừng, đất rừng, và các yếu tố môi trường khác, trong đó cây gỗ, tre nứa hoặc hệ thực vật đặc trưng là thành phần chính có độ che phủ của tán rừng từ 0,1 trở lên.

Rừng gồm rừng trồng và rừng tự nhiên trên đất rừng sản xuất, đất phòng hộ, đất rừng đặc dụng. Khái niệm về Cộng đồng - Thuật ngữ cộng đồng (Community) được định nghĩa: “Một nhóm người sống trên cùng một khu vực và thường cùng nhau chia sẻ các mục tiêu chung, các luật lệ xã hội chung và/ hoặc có quan hệ gia đình/ xã hội với nhau” (Bùi Việt Hải, 2007). - Cộng đồng dân cư gồm cộng đồng người Việt Nam sinh sống trên cùng địa bàn thôn, làng, ấp, bản, buôn, phum, sóc và các điểm dân cư tương tự có cùng phong tục, tập quán hoặc có chung dòng họ (Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, 2013). - Cộng đồng dân cư thôn là toàn bộ các hộ gia đình, cá nhân sống trong cùng một thôn, làng, bản, ấp, buôn, phum, sóc hoặc đơn vị tương đương (Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, 2004).

- Làng cổ truyền là đơn vị xã hội cao nhất trong xã hội Chăm, Bana, Thái là cộng đồng của những người có quan hệ huyết thống hay khác huyết thống cùng sinh sống làm ăn trong một phạm vi nhất định (Nguyễn Xuân Hồng và cộng sự, 2000). Khái niệm về Rừng cộng đồng Rừng cộng đồng đã có và tồn tại từ bao đời nay, nhưng về phương diện khoa học thì mới được các nhà khoa học nhận diện đầu tiên vào những năm đầu thập kỷ 70, từ đó khái niệm rừng cộng đồng (Community forest_CF) cũng xuất hiện. Rừng cộng đồng là rừng của thôn đã quản lý theo truyền thống trước đây mà khi chuyển đổi hoặc giải thể, hợp tác xã đã giao lại cho xã hoặc các thôn quản lý, sử dụng và hưởng lợi từ khu rừng đó. Để nhận biết đâu là rừng cộng đồng, ở nơi nào có rừng cộng đồng và xây dựng các khái niệm, phương thức liên quan đến QLRCĐ (Community forest managenent_CFM) cần phải có khái niệm rõ ràng về rừng cộng động.

Rừng cộng đồng là một khái niệm cần làm rõ nội dung sau: Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 - Về quyền sở hữu: Theo Luật Bảo vệ và phát triển rừng thì các tổ chức và cá nhân được nhà nước giao rừng, cho thuê rừng, giao đất cho thuê đất để phát triển rừng. Nhà nước thống nhất quản lý và định đoạt đối với rừng tự nhiên và rừng được phát triển với vốn nhà nước, rừng do nhà nước nhận chuyển quyền sở hữu rừng sản xuất là rừng trồng từ các chủ rừng, động vật rừng hoang dã, vi sinh vật rừng, cảnh quan môi trường rừng. Rừng trồng thuộc sở hữu của người đã đầu tư công sức để trồng nên khu rừng đó. - Về quyền sử dụng rừng và đất lâm nghiệp: Chủ rừng được đăng ký quyền sử dụng rừng là rừng trồng.

Chủ rừng được thực hiện những hành vi nhất định để quản lý, sử dụng, khai thác những lợi ích của rừng và đất lâm nghiệp được giao hay được khoán bảo vệ. - Về quyền định đoạt: Về đất lâm nghiệp tất nhiên thuộc về nhà nước vì đất thuộc sở hữu của nhà nước, nhưng quyền định đoạt rừng cây tùy thuộc vào quyền sở hữu rừng cây của cộng đồng. - Về quyền hưởng lợi: Cộng đồng được hưởng lợi từ rừng và đất lâm nghiệp đúng như quy định của nhà nước. Đối với rừng do cộng đồng nhận khoán bảo vệ từ các tổ chức thì quyền hưởng lợi của cộng đồng được hưởng theo quy định của hợp đồng khoán.

Tóm lại, rừng cộng đồng là những khu rừng mà chủ thể quản lý rừng là cộng đồng có nhiệm vụ, trách nhiệm, quyền hạn rõ ràng như một chủ rừng thực sự. Khái niệm về Lâm nghiệp cộng đồng Lâm nghiệp cộng đồng (LNCĐ) là những hoạt động không chỉ giới hạn trong việc trồng cây rừng ở trang trại, khu nhà ở hay ven đường, mà còn đề cập đến cả tập quán du canh, việc sử dụng và quản lý rừng tự nhiên, cung cấp các sản phẩm lâm sản từ rừng tự nhiên, từ rừng trồng hay nông lâm kết hợp. LNCĐ cũng đề cập đến việc xác định nhu cầu của địa phương, tăng cường quản lý sử dụng các sản phẩm lâm nghiệp để cải thiện mức sống của người dân theo một phương thức bền vững, đặc biệt là cải thiện điều kiện sống cho người nghèo (FAO, 2000). Theo Arnold 1992, định nghĩa tổng quát về LNCĐ, hiểu một cách chính xác và thiết thực nhất thì LNCĐ là một thuật ngữ bao trùm hàng loạt các hoạt động gắn kết người dân nông thôn với cây và rừng cũng như các sản phẩm và lợi ích thu được từ rừng trồng và rừng tự nhiên.