Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHỐI HỢP GIỮA NHÀ TRƯỜNG, GIA ĐÌNH VÀ CỘNG ĐỒNG TRONG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Giáo dục đạo đức học sinh trung học cơ sở và phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng trong giáo dục đạo đức cho học sinh trung học cơ sở Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội có vai trò quan trọng để kiến tạo nên một xã hội tiến bộ và văn minh. Đó là những quy tắc, tiêu chuẩn, chuẩn mực được xã hội thừa nhận và coi là chuẩn mực.
Mỗi người tự căn cứ vào những chuẩn mực đó để điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp. Đạo đức thường được bàn đến với ba phương diện: nghĩa vụ, lương tâm, thiện và ác. Trong đó, nghĩa vụ là trách nhiệm của cá nhân đối với lợi ích cộng đồng; lương tâm là ý thức trách nhiệm, sự tự đánh giá của cá nhân về cách xử sự của mình; thiện và ác là hai phạm trù đối lập sử dụng để đo lường đạo đức cá nhân. Bên cạnh đó, đạo đức cũng là một phạm trù lịch sử khi xét nó là kết quả của quá trình phát triển xã hội loài người.
Mỗi giai đoạn, mỗi hoàn cảnh sẽ hình thành những tiêu chí đánh giá khác nhau về đạo đức. Trong thực tiễn, dưới sự ảnh hưởng của tồn tại xã hội, các giá trị đạo đức mới xuất hiện và biến đổi. Những nguyên tắc đó phù hợp với yêu cầu của mỗi chế độ chính trị và trong điều kiện kinh tế xã hội nhất định. Để rèn luyện đạo đức, yếu tố giáo dục có vai trò quan trọng mang tính chất đặt nền tảng cho việc xây dựng hành vi đạo đức, thái độ đối với con người, gia đình và cộng đồng.
Vấn đề giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ luôn là vấn đề được quan tâm hàng đầu ở bất kỳ quốc gia nào, điển hình như Nhật Bản. Nhật Bản là quốc gia được đánh giá cao về chất lượng giáo dục, họ có triết lý giáo dục nhấn mạnh yếu tố đạo đức và coi yếu tố này là nền tảng của chiến lược giáo dục, đó là: “mỗi người học sẽ trở thành cá nhân hoàn thiện đạo đức” (Sắc chỉ giáo dục, Thiên Hoàng Minh Trị, 1879). Trong đó, Nhật Bản nhấn mạnh giáo dục yếu tố lòng yêu nước cho thế hệ trẻ và hướng quá 6 trình giáo dục đến hoàn thiện nhân cách cá nhân: “Cần phải nhắm tới thực hiện xã hội ở đó từng quốc dân có thể mài giũa nhân cách bản thân. Bên cạnh đó, cốt lõi giáo dục đạo đức trong nền giáo dục Nhật Bản hướng tới tính kỷ luật và tính tự lập của mỗi đứa trẻ.
Hiệu quả của nền giáo dục lấy giáo dục đạo đức làm nền tảng của Nhật Bản là sự phát triển thần kỳ của đất nước này trong suốt những thập kỷ qua. Ở Việt Nam, phương châm giáo dục được áp dụng từ xa xưa là “Tiên học lễ, hậu học văn”. Trong đó, “lễ” là quy tắc ứng xử, cách giao tiếp theo những chuẩn mực đạo đức đã được xã hội quy định, “văn” là văn hóa, là kiến thức tích lũy của loài người. Theo đó, giáo dục nước ta cũng lấy giáo dục đạo đức làm nền tảng, trước khi học kiến thức, mọi đứa trẻ đều phải học làm người, tức là học đạo đức, học khuôn phép để biết ứng xử, biết nguyên tắc và quy chuẩn trong các mối quan hệ xã hội.
Đến thời đại Hồ Chí Minh, người cũng luôn nhấn mạnh mặt đạo đức của con người, người đánh giá cao vai trò của giáo dục đạo đức trong chiến lược “trồng người”. Người từng nói: “Thanh niên bây giờ là một thế hệ vẻ vang, vì vậy cho nên phải tự giác, tự nguyện và tự động cải tạo tư tưởng của mình để xứng đáng với nhiệm vụ của mình. Tức là thanh niên phải có đức, có tài. Có tài mà không có đức giống như một anh làm kinh tế tài chính giỏi nhưng lại đi đến thụt két thì chẳng những không làm được gì ích lợi cho xã hội, mà còn có hại cho xã hội nữa” [20].
Theo đó, Bác luôn coi trọng vấn đề rèn luyện đạo đức cho thế hệ trẻ, đó cũng là cách để đào tạo, huấn luyện những cán bộ đủ “hồng” và “chuyên” trong tương lai. Đức là “cái gốc của mọi cái gốc”, không có nền tảng đạo đức sẽ trở thành hủ hóa, có hại cho cách mạng. Người không có đức lớn, dù tài giỏi đến mấy thì cũng không thể quy tụ, lãnh đạo được nhân dân. Một người được đánh giá là có tài năng, năng lực chỉ khi hành động gắn liền với đạo đức, tức là “việc gì có lợi cho dân phải hết sức làm, việc gì có hại cho dân phải hết sức tránh”.
“Có đạo đức cách mạng thì mới hy sinh tận tụy với cách mạng, mới lãnh đạo được quần chúng đưa cách mạng tới thắng lợi hoàn toàn” [20]. Và để rèn luyện đạo đức cho thế hệ trẻ, giáo dục đóng vai trò nòng cốt. Trong đó, mối quan hệ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng có vị trí quyết định đến sự hình thành thái độ, cách ứng xử của người trẻ. 7 Nhận thức rõ vai trò của giáo dục đạo đức trong nhà trường, trong nghị quyết 29-NQ/TW: “Về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” [10], Đảng khẳng định quá trình đổi mới của nền giáo dục cần phải chuyển mạnh từ quá trình giáo dục “nặng” về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục “trọng” về hình thành năng lực, phẩm chất của người học, chú trọng giáo dục nhân cách, đạo đức, lối sống, kiến thức pháp luật và ý thức công dân.
Tại Kết luận số 51-KL/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng, một lần nữa vai trò của giáo dục đạo đức trong đổi mới toàn diện nền giáo dục lại được nhấn mạnh [11]. Trong văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIII, Đảng cũng thể hiện rõ quan điểm đối với vấn đề giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ: “Tăng cường giáo dục thế hệ trẻ về lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa, nâng cao lòng yêu nước, tự hào dân tộc, nuôi dưỡng ước mơ, hoài bão, khát vọng vươn lên; nêu cao tinh thần trách nhiệm với đất nước” [12]. Để đạt được kỳ vọng đó cần có sự tham gia của toàn xã hội, của cả hệ thống chính trị, đặc biệt là sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng. Nắm bắt được tầm quan trọng của của vấn đề quản lý phối hợp giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng trong giáo dục đạo đức cho học sinh các cấp, nhiều nhà nghiên cứu đã lựa chọn và đi sâu nghiên cứu nội dung này.
Trong đó, có thể kể đến một số nhà nghiên cứu tiêu biểu như: Hà Thế Ngữ, Đức Minh, Đặng Vũ Hoạt… đã đề cập đến vai trò, vị trí, ý nghĩa cực kỳ quan trọng của sự phối hợp giữa nhà trường với gia đình và xã hội để nâng cao hiệu quả giáo dục học sinh. Nội dung này được phân tích trong các công trình sau: - Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt (1989), “Giáo trình giáo dục học”: Công trình nghiên cứu và xây dựng hệ thống các khái niệm, đặc trưng, chức năng của giáo dục. Làm rõ quá trình phát triển giáo dục, vai trò của giáo dục đối với sự phát triển của con người và xã hội, làm rõ giáo dục đạo đức và vai trò của giáo dục đạo đức trong hình thành nhân cách. Đặc biệt, công trình cũng phân tích rõ vai trò của các lực lượng trong giáo dục và mối quan hệ giữa giáo dục nhà trường, giáo dục gia đình và giáo dục cộng đồng trong quá trình hình thành, phát triển nhân cách con người [23].
- Phạm Khắc Chương (1997), “Giáo trình giáo dục gia đình”: Giáo trình xây 8 dựng hệ thống lý luận về giáo dục gia đình bao gồm: khái niệm, đặc điểm, vai trò, ảnh hưởng… của giáo dục gia đình trong quá trình trưởng thành của con người, trong sự hình thành các tri thức khoa học và tri thức đạo đức của con người [8]. - Hoàng Kim Hữu (1995), “Liên kết nhà trường, gia đình và xã hội”: Công trình làm rõ khái niệm về các lực lượng giáo dục, vai trò, chức năng, đặc điểm… của các lực lượng trong giáo dục. Tác giả phân tích cụ thể điều kiện hình thành và quá trình liên kết giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong giáo dục con người [19]. - Đỗ Tuyết Bảo (2001), “Giáo dục đạo đức cho học sinh trường trung học cơ sở tại thành phố Hồ Chí Minh trong điều kiện đổi mới giáo dục hiện nay”: Nghiên cứu đã đề cập đến vai trò của giáo dục đạo đức cùng những tác động của xã hội đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của học sinh trung học cơ sở tại thành phố Hồ Chí Minh.
Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra một số giải pháp như: Đổi mới về nhận thức, phương pháp giáo dục đạo đức; đổi mới trong lãnh đạo và quản lý công tác giáo dục đạo đức. [2] Bên cạnh đó, một số công trình luận văn thạc sĩ cũng lấy vấn đề này làm đề tài như: “Các biện pháp phối hợp gia đình-nhà trường-xã hội trong quá trình giáo dục đạo đức học sinh THPT ở huyện Kinh Môn-Hải Dương” (Nguyễn Văn Hội-Đại học sư phạm Hà Nội, 2005) [18], “Phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng trong giáo dục đạo đức cho học sinh trung học cơ sở trên địa bàn Đạ Tẻh, tỉnh Lâm Đồng” (Lê Quang Duy, luận văn thạc sĩ, Đại học sư phạm Hà Nội, 2019) [10]… Các luận văn này đều hệ thống hóa được các lý luận về mối quan hệ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng trong giáo dục đạo đức, từ đó phân tích được thực trạng của vấn đề gắn với không gian, thời gian cụ thể và đưa ra được một số biện pháp để phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực nhằm nâng cao chất lượng của quá trình phối hợp đó. Quản lý phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng trong giáo dục đạo đức cho học sinh trung học cơ sở Không thể phủ nhận vai trò phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng trong giáo dục đạo đức cho học sinh THCS. Tuy nhiên, để việc phối hợp này phát huy hiệu quả hơn nữa vai trò đó, vấn đề quản lý cũng là một vấn đề cần quan tâm.