Quản Lý Nhập Khẩu Phế Liệu Ở Việt Nam: Hàng Rào Kỹ Thuật Môi Trường

Luận án tiến sĩ phân tích hàng rào kỹ thuật về môi trường trong quản lý nhập khẩu phế liệu tại Việt Nam, đề xuất giải pháp cải thiện.

• Tác giả: Phan Tuấn Hùng
• Người hướng dẫn: Hoàng Văn Chức, Học Viện Hành Chính Quốc Gia
• Trường học: Học viện hành chính quốc gia
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Quản Lý Nhập Khẩu Phế Liệu Ở Việt Nam: Hàng Rào Kỹ Thuật Môi Trường
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU: TỔNG QUAN VỀ HÀNG RÀO KỸ THUẬT MÔI TRƯỜNG VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
• 1.1. Khái niệm cơ bản và các loại hàng rào kỹ thuật môi trường
• 1.1.1. Các khái niệm cơ bản liên quan đến hàng rào kỹ thuật môi trường
• 1.1.2. Các loại hàng rào kỹ thuật môi trường
• 1.1.3. Các hiệp định quốc tế về hàng rào kỹ thuật môi trường
• 1.1.4. Vai trò và nguyên tắc của hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý, bảo vệ môi trường
• 1.2. Tổng quan các nghiên cứu về hàng rào kỹ thuật môi trường
• 1.2.1. Các nghiên cứu liên quan đến hàng rào kỹ thuật môi trường
• 1.2.2. Các nghiên cứu về hàng rào kỹ thuật môi trường liên quan đến phế liệu
• 1.3. Nhận xét tình hình nghiên cứu và khoảng trống nghiên cứu
• 1.3.1. Nhận xét tình hình nghiên cứu
• 1.3.2. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VÀ THỰC TRẠNG ÁP DỤNG HÀNG RÀO KỸ THUẬT MÔI TRƯỜNG TRONG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ NHẬP KHẨU PHẾ LIỆU Ở VIỆT NAM
• 2.1. Kinh nghiệm của một số quốc gia về áp dụng hàng rào kỹ thuật trong nhập khẩu phế liệu
• 2.1.1. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 2.1.2. Kinh nghiệm của Ấn Độ
• 2.1.3. Kinh nghiệm của Hoa Kỳ
• 2.1.4. Kinh nghiệm áp dụng của Liên minh Châu Âu
• 2.1.5. Kinh nghiệm của Australia và New Zeland
• 2.1.6. Bài học cho Việt Nam về hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhập khẩu phế liệu
• 2.2. Hiện trạng áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam
• 2.2.1. Thực trạng nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam
• 2.2.2. Tác động môi trường từ hoạt động nhập khẩu phế liệu
• 2.3. Hệ thống hàng rào kỹ thuật môi trường ở Việt Nam
• 2.3.1. Tình hình áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam
• 2.3.2. Ảnh hưởng của hàng rào kỹ thuật môi trường đến nhập khẩu phế liệu
• 2.3.3. Tồn tại và thách thức trong xây dựng và áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam
• 2.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG HÀNG RÀO KỸ THUẬT MÔI TRƯỜNG TRONG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ NHẬP KHẨU PHẾ LIỆU Ở VIỆT NAM
• 3.1. Bối cảnh và xu hướng trên thế giới và Việt Nam
• 3.1.1. Bối cảnh, xu hướng áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong thương mại quốc tế trên thế giới
• 3.1.2. Bối cảnh, xu hướng tại Việt Nam
• 3.2. Định hướng hoàn thiện hàng rào kỹ thuật môi trường trong nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam
• 3.2.1. Chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về bảo vệ môi trường trong hội nhập kinh tế quốc tế
• 3.2.2. Định hướng hoàn thiện hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhà nước về nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam
• 3.3. Giải pháp hoàn thiện hàng rào kỹ thuật môi trường trong nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam
• 3.3.1. Hoàn thiện chính sách, pháp luật về nhập khẩu phế liệu
• 3.3.2. Hoàn thiện tổ chức bộ máy và nguồn lực về quản lý nhập khẩu phế liệu
• 3.3.3. Tuyên truyền nâng cao năng lực cho các bên liên quan
• 3.3.4. Tăng cường công tác giám sát, thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm
• 3.3.5. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế
• 3.3.6. Khuyến nghị đối với Chính phủ
• 3.3.7. Khuyến nghị đối với các Bộ, ngành và địa phương liên quan
• 3.3.8. Khuyến nghị đối với doanh nghiệp
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Danh sách tổ chức được chỉ định giám định phế liệu nhập khẩu
• Phụ lục 2. Mẫu phiếu phỏng vấn doanh nghiệp
• Phụ lục 3. Mẫu phiếu phỏng vấn chuyên gia thương mại
• Phụ lục 4. Mẫu phiếu phỏng vấn chuyên gia môi trường
• Phụ lục 5. Danh sách các doanh nghiệp tham gia phỏng vấn
• Phụ lục 6. Danh sách chuyên gia tham gia phỏng vấn sâu

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quản Lý Nhập Khẩu Phế Liệu Ở Việt Nam

Quản lý nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam đang trở thành một vấn đề nóng bỏng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Hệ thống pháp lý hiện tại đã có những quy định nhất định về hàng rào kỹ thuật môi trường, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc thực thi và giám sát. Việc hiểu rõ về các quy định này là cần thiết để đảm bảo rằng hoạt động nhập khẩu phế liệu không gây hại cho môi trường.

1.1. Khái Niệm Về Nhập Khẩu Phế Liệu

Nhập khẩu phế liệu là hoạt động đưa các loại phế liệu từ nước ngoài vào Việt Nam để tái chế hoặc sử dụng làm nguyên liệu sản xuất. Điều này không chỉ giúp tiết kiệm tài nguyên mà còn giảm thiểu ô nhiễm môi trường nếu được quản lý đúng cách.

1.2. Vai Trò Của Hàng Rào Kỹ Thuật Môi Trường

Hàng rào kỹ thuật môi trường đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát chất lượng phế liệu nhập khẩu. Nó giúp ngăn chặn các loại phế liệu độc hại, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và môi trường sống.

II. Thách Thức Trong Quản Lý Nhập Khẩu Phế Liệu Ở Việt Nam

Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc quản lý nhập khẩu phế liệu. Các vấn đề như thiếu hụt quy định pháp lý, sự lạm dụng hàng rào kỹ thuật và sự thiếu minh bạch trong quy trình kiểm tra đang gây khó khăn cho việc thực thi các quy định hiện hành.

2.1. Thiếu Hụt Quy Định Pháp Lý

Mặc dù đã có nhiều quy định về hàng rào kỹ thuật môi trường, nhưng chúng vẫn chưa đủ chặt chẽ để ngăn chặn các hành vi gian lận trong nhập khẩu phế liệu. Điều này dẫn đến việc nhiều loại phế liệu độc hại vẫn được nhập khẩu vào Việt Nam.

2.2. Sự Lạm Dụng Hàng Rào Kỹ Thuật

Một số doanh nghiệp lợi dụng các quy định về hàng rào kỹ thuật để nhập khẩu phế liệu không đạt tiêu chuẩn. Điều này không chỉ gây hại cho môi trường mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân.

III. Phương Pháp Quản Lý Nhập Khẩu Phế Liệu Hiệu Quả

Để nâng cao hiệu quả quản lý nhập khẩu phế liệu, cần áp dụng các phương pháp quản lý hiện đại và chặt chẽ hơn. Việc cải thiện quy trình kiểm tra và giám sát là rất cần thiết để đảm bảo rằng các loại phế liệu nhập khẩu đều đạt tiêu chuẩn môi trường.

3.1. Cải Thiện Quy Trình Kiểm Tra

Cần thiết lập một quy trình kiểm tra chặt chẽ hơn đối với các lô hàng phế liệu nhập khẩu. Điều này bao gồm việc kiểm tra nguồn gốc, chất lượng và các tiêu chuẩn môi trường của phế liệu.

3.2. Tăng Cường Đào Tạo Nhân Lực

Đào tạo nhân lực có chuyên môn về quản lý môi trường và nhập khẩu phế liệu là rất quan trọng. Điều này giúp nâng cao năng lực cho các cơ quan chức năng trong việc thực thi các quy định.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Hàng Rào Kỹ Thuật Môi Trường

Việc áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhập khẩu phế liệu đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các quy định này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng hơn cho các doanh nghiệp.

4.1. Kết Quả Tích Cực Từ Việc Áp Dụng

Nhiều doanh nghiệp đã cải thiện quy trình sản xuất của mình nhờ vào việc tuân thủ các quy định về hàng rào kỹ thuật môi trường. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm.

4.2. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Các Quốc Gia Khác

Các quốc gia như Trung Quốc và Ấn Độ đã áp dụng thành công hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhập khẩu phế liệu. Việt Nam có thể học hỏi từ những kinh nghiệm này để cải thiện hệ thống quản lý của mình.

V. Kết Luận Về Quản Lý Nhập Khẩu Phế Liệu Ở Việt Nam

Quản lý nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam cần được cải thiện để đảm bảo rằng hoạt động này không gây hại cho môi trường. Việc áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường là một trong những giải pháp quan trọng để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tương Lai Của Quản Lý Nhập Khẩu Phế Liệu

Trong tương lai, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp lý và tăng cường giám sát để đảm bảo rằng hoạt động nhập khẩu phế liệu diễn ra một cách bền vững.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Chính Phủ

Chính phủ cần có những chính sách rõ ràng và cụ thể hơn về quản lý nhập khẩu phế liệu, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế để học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình tự do hóa thương mại quốc tế, việc cắt giảm các rào cản thuế quan theo cam kết của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và các hiệp định thương mại tự do (FTA) đã thúc đẩy các quốc gia tăng cường sử dụng các biện pháp phi thuế quan, đặc biệt là hàng rào kỹ thuật môi trường (còn gọi là "hàng rào xanh"). Hàng rào kỹ thuật môi trường đóng vai trò ngăn ngừa ô nhiễm xuyên biên giới và khuyến khích sản xuất thân thiện với môi trường, đồng thời có thể trở thành công cụ bảo hộ hợp pháp của quốc gia nhập khẩu.

Tại Việt Nam, hoạt động nhập khẩu phế liệu làm nguyên liệu sản xuất gia tăng nhanh chóng cùng với tốc độ phát triển công nghiệp:

• Năm 2011: Tổng khối lượng phế liệu nhập khẩu đạt hơn 2,9 triệu tấn (chủ yếu là sắt, nhựa, giấy, xỉ cát, xỉ slay, thạch cao).
• Năm 2016: Khối lượng nhập khẩu đạt khoảng 3,5 triệu tấn.
• Năm 2017: Khối lượng tăng vọt lên gần 7,9 triệu tấn (tăng gấp hơn 2 lần so với năm 2016), trong đó sắt thép phế liệu chiếm 67%; khối lượng sắt thép, nhựa, giấy và xỉ hạt nhỏ tăng gấp 2 đến 3 lần.

Bối cảnh quốc tế biến động mạnh khi Trung Quốc ban hành chính sách cấm nhập khẩu một số loại phế liệu, dẫn đến sự dịch chuyển dòng phế liệu từ các nước phát triển sang các nước đang phát triển tại khu vực Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Thực tế năm 2018 cho thấy Việt Nam đã phải đối mặt với nguy cơ biến thành bãi thải phế liệu do tồn đọng lượng lớn container phế liệu tại các cảng biển. Mặc dù Chính phủ và Bộ Tài nguyên và Môi trường đã ban hành kịp thời các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường đối với phế liệu nhập khẩu (như Thông tư số 08/2018/TT-BTNMT và Thông tư số 09/2018/TT-BTNMT), hệ thống rào cản kỹ thuật môi trường đối với phế liệu nhập khẩu tại Việt Nam nhìn chung vẫn còn đơn giản, chưa đồng bộ và thiếu tính hệ thống.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là: Mặc dù đã có các công trình trong và ngoài nước nghiên cứu về hàng rào kỹ thuật môi trường nói chung, nhưng chưa có công trình nào đi sâu phân tích một cách hệ thống cơ sở lý luận, kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhà nước về nhập khẩu phế liệu tại Việt Nam nhằm vừa bảo đảm nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất vừa ngăn ngừa tổn hại môi trường.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu cơ sở lý luận, kinh nghiệm quốc tế, đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhà nước về nhập khẩu phế liệu làm nguyên liệu sản xuất ở Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về hàng rào kỹ thuật môi trường, nhận xét và xác định khoảng trống nghiên cứu.
2. Nghiên cứu cơ sở lý luận về áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong thương mại quốc tế.
3. Phân tích kinh nghiệm của một số quốc gia sử dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhập khẩu phế liệu, rút ra bài học cho Việt Nam.
4. Phân tích, đánh giá thực trạng áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam.
5. Xác định định hướng và đề xuất giải pháp quản lý nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học

Câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi 1: Hàng rào kỹ thuật môi trường là gì và vai trò của hàng rào kỹ thuật môi trường trong nhập khẩu phế liệu như thế nào?
• Câu hỏi 2: Các nước đã áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong nhập khẩu phế liệu như thế nào và các bài học kinh nghiệm cho Việt Nam là gì?
• Câu hỏi 3: Thực trạng áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam thời gian qua như thế nào?
• Câu hỏi 4: Cần có những giải pháp gì để nâng cao hiệu quả áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý hoạt động nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập?

Giả thuyết nghiên cứu:

• Giả thuyết 1: Việt Nam gia tăng áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường thì lượng phế liệu nhập khẩu vào Việt Nam giảm (dựa trên luận điểm của Kwasi Broni-Sefah và báo cáo TBT của Cơ quan Thương mại Hoa Kỳ - USTR 2013, 2014).
• Giả thuyết 2: Việt Nam gia tăng áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường thì ô nhiễm môi trường từ lượng phế liệu nhập khẩu giảm (dựa trên báo cáo của Cục Kiểm soát ô nhiễm năm 2016).
• Giả thuyết 3: Hàng rào kỹ thuật môi trường tác động đến hoạt động nhập khẩu phế liệu của các ngành: thép, nhựa, giấy (dựa trên các nghiên cứu của Nozomu Kawabata, Steel Business Briefing và HSBC).
• Giả thuyết 4: Hàng rào kỹ thuật môi trường tác động đến doanh nghiệp nhập khẩu phế liệu (dựa trên số liệu cấp Giấy xác nhận của Tổng cục Môi trường các năm 2016, 2017).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hàng rào kỹ thuật môi trường trong hoạt động nhập khẩu phế liệu.
• Phạm vi nội dung: Việc áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhà nước về nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam. Khái niệm phế liệu được áp dụng theo quy định tại Khoản 27 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường 2020: là vật liệu được thu hồi, phân loại, lựa chọn từ những vật liệu, sản phẩm loại ra trong quá trình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ hoặc tiêu dùng để sử dụng làm nguyên liệu cho quá trình sản xuất khác.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu nghiên cứu hồi cứu giai đoạn 2011–2020; các định hướng và giải pháp đề xuất định hướng đến năm 2030.
• Phạm vi không gian: Lãnh thổ Việt Nam và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế tại Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu (EU), Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ, Australia và New Zealand.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã điểm lại các nhóm nghiên cứu liên quan đến hàng rào kỹ thuật và rào cản môi trường:

1. Các nghiên cứu về rào cản kỹ thuật trong thương mại quốc tế:
   • Báo cáo thường niên về Rào cản Kỹ thuật đối với Thương mại (TBT Report) của Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR 2013, 2014, 2020): Phân tích sự dịch chuyển từ hàng rào thuế quan sang các biện pháp liên quan đến tiêu chuẩn kỹ thuật, quy chuẩn kỹ thuật và thủ tục đánh giá sự phù hợp.
   • Nghiên cứu của Swann, Temple và Shurmer (1996): Sử dụng số lượng tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế của Anh và Đức giai đoạn 1985–1991 để chứng minh tiêu chuẩn kỹ thuật ảnh hưởng tích cực đến xuất khẩu nhưng tiêu chuẩn đơn phương có thể gây tác động tiêu cực đến xuất khẩu của đối tác.
   • Định nghĩa của Hội đồng Kinh tế APEC (1998) về "Các biện pháp môi trường liên quan đến thương mại" (TREMS).
2. Các nghiên cứu về hàng rào kỹ thuật môi trường gắn với thương mại phế liệu:
   • Nghiên cứu của Kwasi Broni-Sefah (2013): Khảo sát việc các quốc gia ban hành quy định kỹ thuật để kiểm soát dòng phế liệu nhập khẩu.
   • Nghiên cứu của Nozomu Kawabata, báo cáo của Steel Business Briefing và HSBC: Đánh giá sự tác động của các biện pháp kỹ thuật môi trường đến ngành thép, nhựa và giấy tại các nước phát triển và đang phát triển.
   • Nghiên cứu trong nước của Phan Công Hợp (2011): Phân tích thực trạng tỷ lệ thu gom giấy đã qua sử dụng ở Việt Nam còn thấp so với các nước trong khu vực (đạt 60%–80%), dẫn đến phụ thuộc vào nhập khẩu giấy phế liệu.
   • Các báo cáo kỹ thuật của Cục Kiểm soát ô nhiễm (2016) và Tổng cục Môi trường (2016, 2017) về công tác cấp giấy xác nhận đủ điều kiện nhập khẩu phế liệu và thực trạng ô nhiễm do tạp chất trong phế liệu.

Khoảng trống luận án giải quyết

Từ việc tổng hợp các tài liệu trên, luận án chỉ ra các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận hàng rào kỹ thuật ở góc độ rào cản thương mại cho hàng xuất khẩu hoặc nghiên cứu chính sách môi trường chung. Chưa có công trình nào xây dựng khung phân tích toàn diện dưới góc độ quản lý công để giải quyết bài toán: áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường đối với phế liệu nhập khẩu tại một quốc gia đang phát triển như Việt Nam, vừa đáp ứng yêu cầu nguyên liệu đầu vào cho công nghiệp vừa bảo vệ môi trường sinh thái.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết tự do hóa thương mại quốc tế và lý thuyết quản lý nhà nước về môi trường.

Khái niệm hàng rào kỹ thuật môi trường: Là một bộ phận hợp thành chủ yếu của "hàng rào xanh", trong đó các quốc gia khai thác khía cạnh kỹ thuật của hàng hóa, dịch vụ cũng như quy trình sản xuất để đưa ra các quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình đánh giá sự phù hợp và các biện pháp khác nhằm mục đích bảo vệ môi trường.

Theo Hiệp định TBT của WTO và Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật Việt Nam, hàng rào kỹ thuật môi trường gồm 3 bộ phận cấu thành:

Loại hàng rào kỹ thuật	Định nghĩa	Cơ quan ban hành	Tính chất bắt buộc
Quy chuẩn kỹ thuật (Quy định kỹ thuật)	Quy định về đặc tính hoặc quy trình, phương pháp sản xuất của sản phẩm	Cơ quan nhà nước có thẩm quyền	Bắt buộc áp dụng
Tiêu chuẩn kỹ thuật	Hướng dẫn, đặc tính hoặc quy trình, phương pháp sản xuất sản phẩm	Tổ chức tiêu chuẩn hóa được công nhận (ví dụ: ISO)	Tự nguyện áp dụng
Thủ tục đánh giá sự phù hợp	Thủ tục xác định việc tuân thủ các yêu cầu trong quy chuẩn hoặc tiêu chuẩn (thử nghiệm, hiệu chuẩn, giám định, chứng nhận, công nhận)	Cơ quan nhà nước hoặc tổ chức được chỉ định	Bắt buộc khi có quy định

Ba tiêu chí xác định một quy định kỹ thuật theo án lệ WTO: (1) Phải áp dụng cho một sản phẩm xác định; (2) Phải nêu rõ đặc tính của sản phẩm; (3) Bắt buộc phải tuân thủ.

Khung pháp lý quốc tế liên quan được phân định rõ:

• Hiệp định GATT là luật chung (lex generalis).
• Hiệp định TBT và Hiệp định SPS là luật riêng (lex specialis). Hiệp định TBT loại trừ các biện pháp thuộc phạm vi của SPS (SPS bảo vệ con người, động thực vật trước nguy cơ sâu bệnh, an toàn thực phẩm; TBT áp dụng cho các mục tiêu chính sách khác gồm bảo vệ môi trường, phòng chống gian lận thương mại, an ninh quốc gia).

Các nguyên tắc cốt lõi của Hiệp định TBT:

• Nguyên tắc không phân biệt đối xử (Đãi ngộ tối huệ quốc - MFN và Đãi ngộ quốc gia - NT).
• Tránh tạo ra rào cản thương mại không cần thiết (xem xét tính cần thiết, mục tiêu chính đáng, đánh giá nguy cơ và lựa chọn biện pháp ít hạn chế thương mại nhất).
• Hài hòa hóa và sử dụng tiêu chuẩn quốc tế.
• Tính minh bạch (thông báo dự thảo qua Ban thư ký WTO với thời gian góp ý 60 ngày, thành lập điểm hỏi đáp TBT, công bố quy định trước ít nhất 6 tháng khi có hiệu lực).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và lịch sử, kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và phân tích dữ liệu thứ cấp:

• Phương pháp sưu tầm tài liệu và số liệu thứ cấp: Thu thập dữ liệu từ Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan, Tổng cục Môi trường và các tổ chức quốc tế (WTO, APEC, UNCTAD).
• Phương pháp thống kê, tổng hợp: Hệ thống hóa chuỗi số liệu nhập khẩu phế liệu giai đoạn 2011–2020, số lượng doanh nghiệp được cấp giấy xác nhận, khối lượng tạp chất ước tính từ phế liệu nhập khẩu giai đoạn 2014–2018.
• Phương pháp phân tích, đánh giá chính sách: Rà soát nội dung các văn bản pháp luật của Việt Nam (Luật Bảo vệ môi trường, Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật, các Thông tư 43/2010/TT-BTNMT, 08/2018/TT-BTNMT, 09/2018/TT-BTNMT) và so sánh với các điều khoản của Hiệp định TBT.
• Phương pháp so sánh, kế thừa: So sánh kinh nghiệm quản lý phế liệu nhập khẩu của Hoa Kỳ (luật RCRA, TSCA, CPSIA, MMPA), Liên minh Châu Âu (chỉ thị WEEE), Trung Quốc, Ấn Độ, Australia và New Zealand để rút ra bài học cho Việt Nam.
• Phương pháp khảo sát, phỏng vấn sâu: Tiến hành phỏng vấn các nhà lãnh đạo doanh nghiệp nhập khẩu phế liệu tại 3 miền (Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh) cùng các chuyên gia thương mại và môi trường theo bảng hỏi bán cấu trúc nhằm nhận diện bất cập trong quy trình thực thi và tổng hợp kiến nghị chính sách.

Nội dung phỏng vấn	Mục tiêu	Nhóm đối tượng
Triết lý môi trường và tác động của hàng rào kỹ thuật đến kết quả kinh doanh	Đánh giá mức độ ảnh hưởng của quy chuẩn, thủ tục kiểm tra đến chi phí và vận hành của doanh nghiệp	Lãnh đạo doanh nghiệp nhập khẩu phế liệu thép, nhựa, giấy
Nhận diện kẽ hở và bất cập trong văn bản pháp luật	Xác định vướng mắc trong quy trình đánh giá sự phù hợp, giám định tại cảng	Doanh nghiệp nhập khẩu và tổ chức giám định
Đề xuất hoàn thiện chính sách	Cung cấp luận cứ thực tiễn để kiến nghị sửa đổi cơ chế quản lý phế liệu	Doanh nghiệp, chuyên gia thương mại và chuyên gia môi trường

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về hàng rào kỹ thuật môi trường và các nghiên cứu liên quan

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về hàng rào kỹ thuật môi trường trong thương mại quốc tế:

• Bản chất và cấu trúc: Phân tích các thành phần cấu thành hàng rào kỹ thuật môi trường (quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn kỹ thuật, thủ tục đánh giá sự phù hợp) và sự phân biệt giữa các hiệp định GATT, TBT, SPS.
• Bốn vai trò của hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhập khẩu phế liệu:
  1. Bảo vệ sức khỏe con người, động thực vật và môi trường sinh thái: Giới hạn tỷ lệ tạp chất nguy hại và chất thải không thể tái chế đi vào môi trường trong quá trình vận chuyển, lưu giữ và tái chế.
  2. Định hướng sản xuất và công nghiệp tái chế trong nước: Thúc đẩy tỷ lệ phân loại và thu gom phế liệu nội địa (như giấy, nhựa), giảm áp lực phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu.
  3. Ngăn chặn dòng chảy rác thải công nghiệp quốc tế vào Việt Nam: Tránh việc các quốc gia xuất khẩu lợi dụng khe hở pháp lý để chuyển dịch chất thải không thể tái chế sang các nước đang phát triển.
  4. Góp phần cân bằng cán cân thanh toán: Giảm nhập siêu, hạn chế tiêu tốn nguồn dự trữ ngoại tệ vào việc nhập khẩu phế liệu kém chất lượng chứa nhiều tạp chất.
• Nguyên tắc và quy trình thực thi: Trình bày chi tiết các nguyên tắc không phân biệt đối xử, tránh tạo cản trở thương mại không cần thiết, ưu tiên tiêu chuẩn quốc tế và các yêu cầu minh bạch hóa (thông báo, điểm hỏi đáp, công bố).
• Các yếu tố tác động: Sự gia tăng nhanh của các biện pháp phi thuế quan trên toàn cầu (theo UNCTAD 2012, có 175 biện pháp phi thuế quan, trong đó 58 biện pháp thuộc TBT/SPS; số thông báo TBT gửi WTO tăng từ 369 năm 1995 lên 2.239 năm 2014 trong khi thuế quan bình quân giảm từ 13,1% xuống 7,1%) và nhu cầu nguyên liệu cho phát triển công nghiệp nội địa.

Chương 2: Kinh nghiệm quốc tế và thực trạng áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhà nước về nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam

Chương 2 tập trung phân tích thực tiễn quốc tế và thực trạng tại Việt Nam:

• Kinh nghiệm quốc tế:
  • Trung Quốc: Chính sách cấm nhập khẩu 24 loại phế liệu rắn từ cuối năm 2017 và lộ trình siết chặt quy chuẩn tạp chất, làm dịch chuyển dòng phế liệu toàn cầu.
  • Hoa Kỳ: Hệ thống luật kiểm soát chặt chẽ như Đạo luật Bảo tồn và Phục hồi Tài nguyên (RCRA), Đạo luật Kiểm soát Chất độc hại (TSCA), Đạo luật Cải thiện An toàn Sản phẩm Tiêu dùng (CPSIA), Đạo luật Bảo vệ Động vật biển có vú (MMPA).
  • Liên minh Châu Âu (EU): Cơ chế quản lý vòng đời và chỉ thị về rác thải điện tử (WEEE).
  • Ấn Độ, Australia và New Zealand: Các biện pháp kiểm soát xuất nhập khẩu chất thải và phế liệu.
  • Bài học cho Việt Nam: Cần sớm hoàn thiện quy chuẩn kỹ thuật cụ thể cho từng loại phế liệu; nâng cao năng lực kiểm định; áp dụng cơ chế quản lý dựa trên rủi ro.
• Thực trạng nhập khẩu phế liệu tại Việt Nam giai đoạn 2011–2020:
  • Tổng khối lượng phế liệu nhập khẩu tăng nhanh, đặc biệt tăng đột biến trong các năm 2017–2018 (sắt thép chiếm tỷ trọng chi phối, tiếp đến là giấy và nhựa).
  • Nguy cơ ô nhiễm từ lượng tạp chất đi kèm phế liệu giai đoạn 2014–2018 và hiện tượng ùn tắc hàng ngàn container phế liệu không đủ điều kiện nhập khẩu tại các cảng biển vào tháng 9/2018.
• Hệ thống hàng rào kỹ thuật môi trường của Việt Nam:
  • So sánh đối chiếu Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật Việt Nam với các cam kết trong Hiệp định TBT.
  • Phân tích sự chuyển biến từ Thông tư số 43/2010/TT-BTNMT sang các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia mới ban hành kèm theo Thông tư số 08/2018/TT-BTNMT và Thông tư số 09/2018/TT-BTNMT (quy định ngưỡng tạp chất cho phép đối với phế liệu sắt, thép, nhựa, giấy, thủy tinh, kim loại màu, xỉ hạt lò cao).
  • Đánh giá hoạt động của hệ thống tổ chức giám định phế liệu được Bộ Tài nguyên và Môi trường chỉ định.
• Kết quả khảo sát doanh nghiệp và tồn tại:
  • Phỏng vấn doanh nghiệp nhập khẩu cho thấy thủ tục kiểm tra, chứng nhận hợp quy còn chồng chéo, thời gian thông quan kéo dài làm phát sinh chi phí lưu bãi.
  • Tồn tại kẽ hở trong khâu giám định và kiểm soát tại cửa khẩu; năng lực trang thiết bị kiểm tra nhanh tại cảng còn hạn chế.

Chương 3: Định hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhà nước về nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam

Chương 3 xây dựng các giải pháp và khuyến nghị quản lý đến năm 2030:

• Bối cảnh và định hướng: Quán triệt các chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước về bảo vệ môi trường trong hội nhập kinh tế quốc tế; tuân thủ các cam kết trong các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA và các quy định của WTO.
• Năm nhóm giải pháp hoàn thiện hàng rào kỹ thuật môi trường:
  1. Hoàn thiện chính sách, pháp luật: Rà soát, sửa đổi các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường đối với phế liệu nhập khẩu theo hướng cụ thể, rõ ràng, phù hợp tiêu chuẩn quốc tế; quy định minh bạch trách nhiệm của tổ chức giám định được chỉ định.
  2. Hoàn thiện tổ chức bộ máy và nguồn lực: Phân định rõ trách nhiệm giữa cơ quan Tài nguyên và Môi trường, Hải quan, Công Thương; đầu tư trang thiết bị kỹ thuật hiện đại cho các trạm kiểm định tại cửa khẩu cảng biển.
  3. Tuyên truyền và nâng cao năng lực: Đào tạo nghiệp vụ cho cán bộ quản lý, hải quan và phổ biến quy định kỹ thuật cho các doanh nghiệp sản xuất sử dụng phế liệu.
  4. Tăng cường giám sát, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm: Áp dụng cơ chế quản lý rủi ro, phân luồng hàng hóa; kiên quyết xử lý, buộc tái xuất các lô hàng phế liệu không đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật.
  5. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế: Tăng cường trao đổi thông tin về luồng di chuyển phế liệu và hợp tác với các tổ chức TBT quốc tế để phòng ngừa gian lận thương mại.
• Khuyến nghị cụ thể: Phân định rõ các kiến nghị đối với Chính phủ, các Bộ/ngành, địa phương và các doanh nghiệp trực tiếp nhập khẩu phế liệu.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhập khẩu phế liệu, xác định rõ vị trí của quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn kỹ thuật và thủ tục đánh giá sự phù hợp trong khuôn khổ Hiệp định TBT và hệ thống pháp luật Việt Nam.
• Xây dựng khung phân tích kết hợp giữa yêu cầu bảo vệ môi trường và mục tiêu tự do hóa thương mại, cung cấp căn cứ khoa học cho việc phân biệt các biện pháp kỹ thuật hợp pháp với các rào cản mang tính bảo hộ phi lý.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Đưa ra bức tranh toàn diện và số liệu thực nghiệm về thực trạng nhập khẩu phế liệu và việc áp dụng các quy chuẩn kỹ thuật giai đoạn 2011–2020.
• Kiểm định các giả thuyết nghiên cứu và chỉ ra:
  • Khi hàng rào kỹ thuật môi trường được siết chặt, lượng phế liệu nhập khẩu không giảm đồng loạt mà có sự phân hóa theo nhu cầu ngành: nhập khẩu phế liệu sắt thép vẫn tăng do nhu cầu sản xuất trong nước, trong khi nhập khẩu phế liệu nhựa có xu hướng giảm.
  • Hàng rào kỹ thuật môi trường không triệt tiêu hoàn toàn lượng tạp chất phát sinh từ phế liệu mà đóng vai trò là bộ lọc ngăn chặn phế thải không thể sử dụng vào nội địa.
  • Doanh nghiệp nhập khẩu chịu tác động lớn từ quy trình kiểm tra và giám định; kết quả phỏng vấn chỉ ra nhu cầu cấp thiết về một hệ thống phân loại phế liệu minh bạch, thống nhất.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và các khuyến nghị khả thi đối với Chính phủ, các Bộ ngành và cộng đồng doanh nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhập khẩu phế liệu đến năm 2030.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Mẫu phỏng vấn định tính doanh nghiệp còn tương đối nhỏ, tập trung chủ yếu tại 3 trung tâm lớn (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng) nên mức độ tổng quát hóa dữ liệu định lượng chuyên sâu cho từng phân khúc tái chế còn hạn chế.
  • Dữ liệu thực nghiệm tập trung vào giai đoạn 2011–2020; các tác động dài hạn của Luật Bảo vệ môi trường 2020 (có hiệu lực từ năm 2022) chưa được theo dõi trọn vẹn trong chu kỳ nghiên cứu.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát định lượng trên diện rộng đối với tất cả các cơ sở sản xuất có sử dụng phế liệu nhập khẩu trên cả nước.
  • Nghiên cứu mô hình kinh tế lượng đánh giá tác động chi phí - lợi ích của việc áp dụng các quy chuẩn kỹ thuật mới đối với năng lực cạnh tranh của từng ngành công nghiệp tái chế cụ thể.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo phục vụ cho:

• Cơ quan quản lý nhà nước: Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Công Thương, Tổng cục Hải quan trong việc hoạch định chính sách, hoàn thiện các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và nâng cao hiệu quả phối hợp kiểm tra chuyên ngành tại cửa khẩu.
• Nghiên cứu sinh, giảng viên và học viên: Chuyên ngành Quản lý công, Luật Kinh tế, Kinh tế Môi trường và Thương mại Quốc tế tham khảo khung phân tích và phương pháp đánh giá chính sách phi thuế quan.
• Hiệp hội và doanh nghiệp ngành thép, giấy, nhựa: Nắm bắt các yêu cầu kỹ thuật, quy trình đánh giá sự phù hợp và xu hướng chính sách để chủ động điều chỉnh chiến lược nhập khẩu nguyên liệu đáp ứng quy định pháp luật.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hàng rào kỹ thuật môi trường trong nhập khẩu phế liệu gồm những bộ phận nào?
Theo luận án và Hiệp định TBT, hàng rào kỹ thuật môi trường gồm 3 bộ phận: (1) Quy chuẩn kỹ thuật môi trường (bắt buộc áp dụng); (2) Tiêu chuẩn kỹ thuật môi trường (tự nguyện áp dụng); (3) Thủ tục đánh giá sự phù hợp (kiểm tra, thử nghiệm, giám định, chứng nhận sự phù hợp với quy chuẩn/tiêu chuẩn).

2. Khối lượng phế liệu nhập khẩu vào Việt Nam giai đoạn 2011–2017 biến động như thế nào?
Năm 2011, khối lượng phế liệu nhập khẩu đạt hơn 2,9 triệu tấn; năm 2016 đạt khoảng 3,5 triệu tấn; năm 2017 tăng vọt lên gần 7,9 triệu tấn (tăng gấp hơn 2 lần so với năm 2016), trong đó sắt thép phế liệu chiếm 67% tổng khối lượng.

3. Sự khác biệt căn bản giữa Hiệp định TBT và Hiệp định SPS trong thương mại quốc tế là gì?
Hiệp định SPS chỉ điều chỉnh các biện pháp bảo vệ sức khỏe con người, động thực vật trước các rủi ro cụ thể về dịch bệnh, sâu hại và an toàn thực phẩm. Hiệp định TBT áp dụng cho tất cả các quy định kỹ thuật, tiêu chuẩn và thủ tục đánh giá sự phù hợp phục vụ các mục tiêu chính đáng khác (như bảo vệ môi trường, phòng chống gian lận thương mại, an ninh quốc gia), và loại trừ các biện pháp thuộc phạm vi của SPS.

4. Khi Việt Nam tăng cường áp dụng hàng rào kỹ thuật, lượng phế liệu sắt thép và phế liệu nhựa nhập khẩu biến động ra sao?
Kết quả nghiên cứu thực nghiệm của luận án chỉ ra lượng phế liệu sắt thép nhập khẩu vẫn tiếp tục gia tăng do nhu cầu phát triển công nghiệp sản xuất thép trong nước, trong khi khối lượng phế liệu nhựa nhập khẩu có xu hướng giảm dần do các quy chuẩn kỹ thuật siết chặt kiểm soát.

5. Các văn bản quy chuẩn kỹ thuật môi trường nào được ban hành năm 2018 để quản lý phế liệu nhập khẩu?
Bộ Tài nguyên và Môi trường đã ban hành Thông tư số 08/2018/TT-BTNMT (quy chuẩn kỹ thuật đối với phế liệu sắt, thép, nhựa, giấy nhập khẩu) và Thông tư số 09/2018/TT-BTNMT (quy chuẩn kỹ thuật đối với phế liệu thủy tinh, kim loại màu và hạt xỉ lò cao) vào ngày 14 tháng 9 năm 2018.

---

Kết luận

Luận án "Hàng rào kỹ thuật về môi trường trong quản lý nhập khẩu phế liệu ở Việt Nam" của tác giả Phan Tuấn Hùng đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về việc áp dụng các rào cản kỹ thuật phi thuế quan theo chuẩn mực của WTO và pháp luật Việt Nam. Nghiên cứu chỉ ra bức tranh thực trạng quản lý phế liệu nhập khẩu giai đoạn 2011–2020, làm rõ mối quan hệ giữa hàng rào kỹ thuật với việc kiểm soát dòng chảy phế liệu và lượng tạp chất gây ô nhiễm. Hệ thống 5 nhóm giải pháp và khuyến nghị được đề xuất cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp các cơ quan quản lý nhà nước nâng cao hiệu lực kiểm soát môi trường mà vẫn đáp ứng nhu cầu nguyên liệu cho nền kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Hàng rào kỹ thuật môi trường trong bối cảnh tự do hoá thương mại hiện nay đã góp phần tích cực trong việc ngăn ngừa, hạn chế ô nhiễm môi trường từ bên ngoài; khuyến khích các quốc gia sản xuất và sử dụng các sản phẩm thân thiện với môi trường. Trong thương mại quốc tế, khi các rào cản thương mại truyền thống (thuế quan) dần được loại bỏ, các hàng rào kỹ thuật môi trường (biện pháp phi thuế quan) hay còn gọi là "hàng rào xanh" đang trở thành một trong những biện pháp quan trọng, hữu hiệu để bảo vệ môi trường; trong nhiều trường hợp là một biện pháp bảo hộ của quốc gia nhập khẩu mà không vi phạm các quy định về thương mại tự do. Hàng rào kỹ thuật môi trường là một trong những biện pháp phi thuế quan thường được các quốc gia, vùng lãnh thổ thực thi thông qua các công cụ pháp lý hoặc các công cụ kinh tế.

Các công cụ pháp lý được sử dụng như là các biện pháp kiểm soát và bắt buộc, gồm các quy định đặc tính của sản phẩm; các phương pháp sản xuất và chế biến sản phẩm; các tiêu chuẩn, giới hạn về ô nhiễm của sản phẩm; cấm xuất nhập khẩu các mặt hàng độc hại hoặc gây nguy hại cho sức khoẻ; hạn chế xuất nhập khẩu để bảo vệ và phát triển bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên; các yêu cầu về bao bì, đóng gói và nhãn mác của sản phẩm. Các công cụ kinh tế gồm các khoản thuế (không phải là thuế đối với hàng hóa nhập khẩu mà thuế đối với hàng hóa tiêu thụ) đánh vào sản phẩm độc hại hoặc gây nguy hại cho sức khỏe; phí đối với sản phẩm phế thải, các biện pháp kiểm soát dựa vào giá cả và trợ cấp môi trường. Trong khuôn khổ Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), các khía cạnh môi trường được thể hiện tập trung nhất trong 5 Hiệp định, cụ thể gồm: (1) Hiệp định chung về thuế quan và thương mại (General Agreement on Tariffs and Trade- GATT); (2) Hiệp định về rào cản kỹ thuật trong thương mại 1 (Technical Barriers to Trade - TBT); (3) Hiệp định về vệ sinh an toàn động thực vật (Sanitary and Phytosanitary Measures -SPS); (4) Hiệp định thương mại về các khía cạnh liên quan của quyền sở hữu trí tuệ (Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights-TRIPs); (5) Hiệp định về các biện pháp trợ cấp và đền bù (Agreement on Subsidies and Countervailing Measures-SCM). Theo các Hiệp định này, các sản phẩm xuất khẩu, nhập khẩu phải tuân thủ các yêu cầu hay hàng rào kỹ thuật môi trường.

Các Hiệp định này cũng yêu cầu việc áp dụng những quy định, yêu cầu và tiêu chuẩn môi trường không được tạo ra cản trở không cần thiết đối với thương mại quốc tế. Hiệp định TBT quy định các quy tắc về xây dựng, chấp nhận và áp dụng các quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn và quy trình đánh giá sự phù hợp đối với các sản phẩm, hàng hoá trong thương mại quốc tế. Hiệp định này quy định nghĩa vụ của các thành viên WTO nhằm đảm bảo các quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn, thủ tục đánh giá sự phù hợp không tạo ra những cản trở không cần thiết đối với thương mại. Tuy nhiên, Hiệp định TBT không ngăn cản các quốc gia thành viên áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo vệ an toàn của con người, động thực vật và bảo vệ môi trường, chống những hành vi gian lận thương mại, đảm bảo an ninh quốc gia [4].

Trên thế giới, hàng rào kỹ thuật môi trường trong thương mại quốc tế rất đa dạng, được áp dụng rất khác nhau tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của từng quốc gia, vùng lãnh thổ. Theo thống kê, hàng rào kỹ thuật môi trường chiếm khoảng 25% hàng rào kỹ thuật hiện nay. Trước đây, các rào cản này chủ yếu được quy định trong các điều ước quốc tế về môi trường. Ngày nay, các rào cản kỹ thuật môi trường được áp dụng phổ biến ở tất cả các nước trên thế giới, đặc biệt là Mỹ, Liên minh Châu Âu (EU), Nhật Bản; thậm chí chúng bị lạm dụng gây khó khăn cho hoạt động thương mại của các nước khác [95].

Hiện tại, hàng rào kỹ thuật môi trường trong thương mại quốc tế được thiết lập ngày càng phức tạp, không chỉ kiểm soát đơn thuần về yêu cầu bảo vệ các nguồn tài 2 nguyên thiên nhiên mà còn kiểm soát vấn đề ô nhiễm môi trường trong suốt cả quá trình sản xuất, xuất xứ, vận chuyển, tiêu thụ và thải bỏ hàng hóa nhập khẩu. Việc tham gia các hiệp định thương mại đã góp phần vào phát triển kinh tế, xã hội, những năm gần đây việc xuất khẩu các mặt hàng đang là trụ cột chính của nền kinh tế [10]. Tuy nhiên, xuất khẩu hiện nay của Việt Nam chủ yếu vẫn dựa vào nhóm hàng có nguồn gốc thiên nhiên, giá trị gia tăng thấp trong khi các nước nhập khẩu ngày càng đòi hỏi cao về tiêu chuẩn, quy định môi trường. Đẩy mạnh xuất khẩu là định hướng chiến lược quan trọng, Việt Nam đã có các chính sách thương mại để khai thác triệt để các lợi thế của tự do hoá thương mại, góp phần vượt qua các rào cản trong đó có rào cản môi trường để mở đường cho hàng hoá xuất khẩu của Việt Nam.

Tuy nhiên, Việt Nam cũng là một trong số các nước có tỷ lệ nhập khẩu các loại sản phẩm, hàng hóa thuộc loại cao trên thế giới. Ngoài việc phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh và nhu cầu xã hội thì khả năng tác động xấu đến môi trường của các loại hàng hóa nhập khẩu đang là vấn đề quan ngại mà Việt Nam cần phải quan tâm. Một trong các vấn đề môi trường của hàng hóa nhập khẩu được quan tâm hiện nay là vấn đề bảo vệ môi trường trong nhập khẩu phế liệu làm nguyên liệu sản xuất. Theo thống kê của Bộ Tài nguyên và Môi trường, tổng số phế liệu nhập khẩu làm nguyên liệu sản xuất năm 2011 khoảng hơn 2,9 triệu tấn (chủ yếu là phế liệu sắt, nhựa, giấy, xỉ cát, xỉ slay, thạch cao).

Năm 2016, lượng phế liệu nhập khẩu của Việt Nam khoảng 3,5 triệu tấn. Năm 2017, Việt Nam phải nhập gần 7,9 triệu tấn phế liệu (chủ yếu là sắt, thép - chiếm 67%). Có thể thấy, tổng khối lượng phế liệu nhập khẩu năm 2017 đã tăng gấp 2 lần so với tổng khối lượng phế liệu nhập khẩu trong năm 2016; trong đó, khối lượng sắt, thép, nhựa, giấy và xỉ hạt nhỏ là những loại phế liệu có khối lượng tăng đột biến, gấp 2 đến 3 lần tổng khối lượng nhập khẩu năm 2016 [44]. Rõ ràng là khi Việt Nam hội nhập quốc tế và khu vực ngày càng sâu rộng 3 hơn, nhu cầu về nguyên liệu đầu vào cho sản xuất của một số ngành công nghiệp sản xuất cũng ngày càng tăng cao, điều này dẫn đến hệ quả là tác động tiêu cực đến môi trường từ hoạt động thương mại quốc tế, đặc biệt là từ hoạt động nhập khẩu phế liệu sẽ ngày càng gia tăng.

Việc tham gia Hiệp định đối tác toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - Liên minh Châu Âu (EVFTA), Cộng đồng ASEAN, các định chế kinh tế, thương mại toàn cầu và khu vực khác đang đặt ra những thách thức cho Việt Nam về bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường. Trước bối cảnh Trung Quốc đã ban hành quy định cấm nhập khẩu một số phế liệu từ các quốc gia khác thì Việt Nam và các quốc gia khác có nhu cầu lớn về nguyên liệu cho hoạt động sản xuất sẽ là điểm đến của các loại phế liệu này. Bên cạnh lợi ích cho sản xuất do đảm bảo nguyên liệu đầu vào thì việc nhập khẩu phế liệu sẽ có nguy cơ trở thành bãi thải của các nước phát triển là hiện hữu nếu Việt Nam không có biện pháp hiệu quả, đặc biệt là áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường đối với phế liệu nhập khẩu. Việt Nam đã ban hành hành lang pháp lý khá đầy đủ về bảo vệ môi trường, bao gồm quy định, hàng rào kỹ thuật môi trường đối với hàng hóa nhập khẩu (trong đó có phế liệu nhập khẩu).

Tuy nhiên, hệ thống hàng rào kỹ thuật nói chung và hàng rào kỹ thuật môi trường nói riêng đối với các hàng hoá nhập khẩu còn đơn giản, chưa đầy đủ và thiếu hiệu quả, chưa thể hiện được vai trò tích cực trong bảo vệ môi trường cũng như bảo hộ thương mại trong trường hợp cần thiết. Do vậy, tham gia các hoạt động thương mại quốc tế, Việt Nam đã và đang gặp phải một số vấn đề môi trường đáng quan ngại; một số đối tượng đã lợi dụng những kẽ hở của luật pháp để đưa chất thải vào Việt Nam. Điều này tạo ra áp lực lớn trong quản lý phế liệu nhập khẩu và quản lý môi trường của Việt Nam. Nếu hàng rào kỹ thuật môi trường không chặt chẽ và áp dụng không hiệu quả thì Việt Nam sẽ có nguy cơ thành bãi rác dưới hình thức nhập khẩu 4 phế liệu (thực tế Việt Nam đã từng gặp phải vấn đề này vào năm 2018) [8].

Năm 2018, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã đưa ra chính sách, quy định kịp thời để quản lý chặt chẽ phế liệu nhập khẩu, bao gồm hàng rào kỹ thuật về môi trường. Tính đến nay, hàng rào kỹ thuật môi trường đối với phế liệu nhập khẩu gồm các quy chuẩn kỹ thuật về phế liệu sắt, thép, nhựa, giấy nhập khẩu ban hành kèm theo Thông tư số 08/2018/TT-BTNMT ngày 14 tháng 9 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường [6] và quy chuẩn kỹ thuật về phế liệu thuỷ tinh, kim loại và hạt xỉ lò cao được ban hành kèm theo Thông tư số 09/2018/TT-BTNMT ngày 14 tháng 9 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường [7]. Tuy nhiên, xét về dài hạn đối với quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường, đặc biệt là quản lý hoạt động nhập khẩu phế liệu, rất cần có một nghiên cứu một cách hệ thống về cơ sở lý luận và thực tiễn trong xây dựng, áp dụng hàng rào kỹ thuật môi trường. Mặc dù trong nước và nước ngoài đã có những nghiên cứu về hàng rào kỹ thuật môi trường, nhưng chưa có nghiên cứu nào đi sâu phân tích về hàng rào kỹ thuật môi trường trong quản lý nhập khẩu phế liệu, vừa đảm bảo nguồn phế liệu nhập khẩu cho hoạt động sản xuất nhưng không gây ra những tổn hại nghiêm trọng về môi trường.