Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG VĂN HOÁ HỌC ĐƯỜNG CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Các khái niệm công cụ của đề tài 1. Khái niệm văn hoá học đường Thuật ngữ văn hóa học đường xuất hiện trong các nước nói tiếng Anh vào khoảng đầu những năm 1990…Và sau đó lan ra nhiều nước trên thế giới. Hiện nay có rất nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm văn hóa học đường.Peterson nội dung cụ thể của văn hóa học đường gồm những vấn đề sau: Văn hóa học đường là làm cho mọi thành viên hiểu được mục tiêu, giá trị của nhà trường; văn hóa học đường là chuẩn bộ môn học; văn hóa học đường là làm cho mọi người học cam kết có trách nhiệm học tốt; văn hóa học đường là xây dựng quan hệ hợp tác trong nhà trường, tạo cơ hội cho mọi người phản ánh kịp thời, kiểm tra lẫn nhau và chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn với nhau.
Ở mỗi nước khác nhau, quan niệm về văn hóa học đường cũng khác nhau thể hiện qua các giá trị hướng tới của nó. Ví dụ như giáo dục Singapor chọn các giá trị như: Chính trực, vì con người, học tập đam mê vì tương lai, vì chất lượng.Giáo dục Hàn Quốc hướng tới các giá trị trách nhiệm với bản thân, cộng đồng và quốc gia, lao động chăm chỉ, học tập nghiêm túc, lạc quan, hướng tới tương lai… Ở Việt Nam, trong những năm gần đây, khái niệm văn hóa học đường được sử dụng nhiều, nhưng cách hiểu về nó như thế nào vẫn chưa được thống nhất và vẫn là chủ đề “nóng” mà ngành giáo dục đang quan tâm. Một số tác giả cho rằng: Văn hóa học đường là những giá trị đạo đức, là cách thức, thái độ ứng xử của thầy đối với trò, thầy đối với thầy, thầy đối với cha mẹ học sinh.Của trò đối với thầy, của trò đối với trò, của trò đối với gia đình và mọi người trong xã hội.Nói tóm lại văn hóa học đường là bao hàm những giá trị quý báu của cả tinh thần lẫn vật chất trong môi trường đào luyện con người- sản phẩm đặc biệt của giáo dục. Theo tác giả Phạm Minh Hạc: Văn hóa học đường là hệ các chuẩn mực giúp các cán bộ quản lý nhà trường, các thầy cô, các quý vị phụ huynh và các em học sinh, sinh viện có cách thức suy nghĩ, tình cảm và hành động tốt đẹp.
Tác giả cho rằng: Văn hóa học đường ở Việt Nam cần đảm bảo 3 yếu tố: Thứ nhất là cơ sở vật chất: Trường phải ra trường, lớp phải ra lớp, trang thiết bị, đồ dùng dạy học phải đảm bảo mới tạo ra được môi trường văn hóa, ứng xử, giao tiếp. Thứ hai là xây dựng môi trường văn hóa học đường: Phải tạo “Trường học thân thiện, học sinh tích cực” nhằm giáo dục an toàn, thân thiện, hiệu quả, phù hợp với điều kiện từng địa phương, đáp ứng nhu cầu của xã hội. Thứ ba là giáo dục văn hóa ứng xử, văn hóa giao tiếp trong nhà trường cho học sinh, sinh viện ngoan ngoãn, lễ phép, lịch sự, biết kính trên, nhường dưới, tôn sư trọng đạo, hòa nhã, thân thiện…[7-15]. Tác giả Thái Duy Tuyên lại nhận định: Văn hóa học đường hay (Văn hóa nhà trường) là những giá trị, những kinh nghiệm lịch sử của xã hội loài người đã được tích lũy trong quá trình xây dựng hệ thống giáo dục quốc dân và quá trình hình thành nhân cách [27- 16].
Văn hóa học đường được hiểu là dấu ấn của cộng đồng, nhà trường lên các thành viên và toàn bộ đời sống tinh thần, vật chất và hoạt động dạy học, các quan hệ ứng xử trong trường, ghi nhận mức độ phát triển của cộng đồng đó. Tóm lại, văn hóa học đường là một phạm trù rộng, một thuật ngữ khoa học còn khá mới mẻ, nó là văn hóa của một nhà trường, của một nền giáo dục, là nét đẹp trong môi trường sư phạm: Từ cơ sở vật chất, môi trường quan hệ ứng xử, môi trường công việc. Những nét đẹp đó được thể hiện trong hành vi ứng xử của thầy, của trò, của cán bộ quản lý và nhân viên, phụ huynh nhà trường. Từ việc phân tích bản chất và đặc trưng của các thuật ngữ văn hóa học đường, khái niệm về văn hóa học đường có thể được hiểu như sau: * Khái niệm văn hoá học đường: Văn hóa học đường là biểu hiện của trình độ văn hoá thể hiện thông qua thái độ, hành vi thực hiện các chuẩn mực, giá trị văn hoá giúp học sinh, có các nhận thức, tình cảm, hành động tốt đẹp.
Mục tiêu chung nhất của văn hóa học đường là xây dựng trường học lành mạnh cơ sở quan trọng để đảm bảo chất lượng thật. Nội dung của văn hóa học đường của học sinh trong trường trung học phổ thông hiện nay của chúng ta rất phong phú, song có thể tóm tắt thành ba vấn đề cơ bản: đó là xây dựng cơ sở vật chất trường học khang trang, đạt chuẩn; xây dựng môi trường giáo dục trong nhà trường, ở gia đình, nơi công cộng; xây dựng "văn hóa ứng xử", "văn hóa giao tiếp". Khi phát động phong trào thi đua "Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực", Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Thiện Nhân đã nói rõ: Phong trào này nhằm "Thiết lập lại môi trường sư phạm với 6 đặc trưng là trật tự kỷ cương, trung thực, khách quan, công bằng, tình thương và khuyến khích sáng tạo, hiệu quả". Đây là nội dung rất cơ bản của văn hóa học đường.
Tác dụng tích cực của văn hóa học đường là xây dựng nhân cách cho học sinh, chống lại lối sống tiêu cực. Chính vì thế, mỗi nhà trường cần có văn hóa học đường của mình. Văn hóa học đường của mỗi cấp học có sự khác nhau. Thuật ngữ "Văn hóa học đường của học sinh trung học phổ thông" xuất hiện chưa lâu, nhưng nội dung của văn hóa học đường thì các nhà trường Việt Nam nói chung, các nhà trường nói riêng đã kiên trì xây dựng từ năm này qua năm khác, từ thế hệ này qua thế hệ khác và thực tế đạt được nhiều thành tựu quan trọng.
Văn hóa học đường của học sinh trung học phổ thông, là môi trường rất quan trọng để rèn luyện nhân cách và giáo dục học sinh trung học phổ thông trở thành những con người sống có hoài bão, có lý tưởng tốt đẹp. * Khái niệm hoạt động văn hoá học đường của học sinh trung học phổ thông: Từ sự phân tích về khái niệm văn hóa học đường của học sinh trung học phổ thông như trên, cùng với tiếp cận hoạt động, có thể nhận thức hoạt động văn hoá học đường của học sinh trung học phổ thông là những hành động của họ thông qua thái độ, hành vi thực hiện các chuẩn mực, giá trị văn hoá xã hội, nó phản ánh trình độ văn hoá của họ. Bàn về hoạt động văn hóa học đường, có quan niệm cho rằng hoạt động văn hóa học đường được thể hiện bằng các hoạt động dạy và học trên lớp, hoạt động ngoài giờ lên lớp (Ngoại khóa, tham quan, thực hành, sinh hoạt tập thể…về các chủ đề giáo dục); tự giáo dục…Các hình thức tổ chức hoạt động theo cá nhân, nhóm, toàn lớp, toàn trường với sự tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp của nhà giáo dục. Hoạt động văn hóa học đường phải có kế hoạch, có mục đích giúp cho học sinh tự định hướng giá trị, chuyển đổi ý thức, thái độ, hành vi, thói quen cho phù hợp với văn hóa học đường.
Mỗi học sinh khi tham gia hoạt động văn hóa học đường sẽ có cơ hội để bộc lộ tính cách, hình thành và thể hiện năng lực, phẩm chất của mình, đồng thời trau dồi được kỹ năng sống tốt hơn. Từ quan niệm về hoạt động văn hóa học đường trên, có thể hiểu: Hoạt động văn hóa học đường của học sinh trung học phổ thông là hành vi, thái độ có văn hoá của họ trong ứng xử, giao tiếp, tham gia các hoạt động, phù hợp với các chuẩn mực đạo đức, văn hoá của xã hội. Khái niệm quản lý hoạt động văn hoá học đường học sinh trung học phổ thông. * Khái niệm quản lý: Theo Trần Kiểm: Giáo trình “ Khoa học quản lý giáo dục một số vấn đề lý luận và thực tiễn”( Sách chuyên khảo dùng cho các trường Đại học sư phạm, Cao đẳng sư phạm, cán bộ quản lý giáo dục, nghiên cứu sinh, học viên cao học), Nhà xuất bản giáo dục, tr8 đã đưa ra khái niệm về quản lý như sau: Quản lý là những tác động của chủ thể quản lý trong việc huy động, phát huy, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực (Nhân lực, vật lực, tài lực ) trong và ngoài tổ chức( chủ yếu là nội lực) một cách tối ưu nhằm đạt mục đích của tổ chức với hiệu quả cao.
Thông qua tác động có ý thức, bằng quyền lực, theo quy trình mà hoạt động quản lý mới có thể phối hợp các nguồn lực bên trong và bên ngoài tổ chức. Các nguồn lực được phối hợp quản lý gồm: nhân lực, vật lực, tài lực. Quản lý là hoạt động vừa mang tính khoa học, vừa mang tính nghệ thuật. Quản lý đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong duy trì và phát triển tổ chức ở mọi cấp độ, mọi loại hình.
Với nội dung rộng lớn và đa dạng của quản lý, để làm rõ vai trò của nó, cần tiếp cận ở hai cấp độ: Quản lý là hoạt động hay là một hình thức lao động đặc biệt. Nó lấy các hoạt động cụ thể làm đối tượng để tác động nhằm định hướng, thiết kế, duy trì, phát triển, điều chỉnh và phối hợp các hoạt động đó thành một hợp lực để hướng tới hoàn thành mục tiêu của tổ chức. Quản lý gồm 4 chức năng cơ bản: Phân tích, dự báo và lập kế hoạch; tổ chức thực hiện kế hoạch; lãnh đạo/chỉ đạo thực hiện kế hoạch; kiểm tra, đánh giá. * Khái niệm quản lý văn hoá học đường: Quản lý văn hoá học đường, đã được nhiều người nghiên cứu và được thực hiện trong các trường trung học phổ thông, tuy nhiên chúng ta nên hiểu quản lý văn hoá học đường theo khái niệm sau: Quản lý văn hoá học đường, là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý đến mọi thành viên trong nhà trường, nhằm hướng dẫn, điều chỉnh nhận thức, thái độ và hành vi của cán bộ, giáo viên, học sinh phù hợp chuẩn mực giá trị đạo đức, văn hoá xã hội.
