Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW và Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo, trong đó tổ chuyên môn giữ vị trí hạt nhân mang tính quyết định. Trong cơ cấu tổ chức trường trung học cơ sở, tổ chuyên môn là đơn vị hành chính nhỏ nhất nhưng chịu trách nhiệm trực tiếp thực thi mọi hoạt động dạy học, giáo dục và triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới. Công trình nghiên cứu của tác giả Phan Thành Trung dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Phan Ngọc Thạch tại Trường Đại học Đồng Tháp năm 2021 đã tập trung giải quyết bài toán nâng cao hiệu quả quản lý tổ chuyên môn tại địa bàn thành phố Bạc Liêu, tỉnh Bạc Liêu.

Mục tiêu trọng tâm của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá thực trạng quản lý tổ chuyên môn tại 6 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Bạc Liêu trong giai đoạn 3 năm học từ 2017-2018 đến 2019-2020. Từ dữ liệu thực chứng, tác giả đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ nhằm giúp cán bộ quản lý và tổ trưởng chuyên môn nâng cấp chất lượng sinh hoạt chuyên môn, khắc phục tính hình thức và đáp ứng các tiêu chuẩn của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Ý nghĩa thực tiễn của công trình được lượng hóa thông qua việc định hình chuẩn năng lực quản lý cho 100% tổ trưởng chuyên môn, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ tiết dạy đạt loại giỏi lên trên 85% và tối ưu hóa 100% kế hoạch dạy học cá nhân của giáo viên theo chuẩn nghề nghiệp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa của các lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại và lý luận dạy học tiên tiến. Cơ sở quản trị học tiếp cận mô hình 4 chức năng cốt lõi của Harold Koontz và các học giả quản lý giáo dục hàng đầu gồm: lập kế hoạch, tổ chức bộ máy, chỉ đạo điều hành và kiểm tra đánh giá. Khung lý thuyết này khẳng định vai trò lãnh đạo toàn diện của Hiệu trưởng, đồng thời nhấn mạnh phân cấp quản trị đến Tổ trưởng chuyên môn theo mô hình quản trị nhà trường hiện đại của V.A. Sukhomlinsky. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết giáo dục lấy người học làm trung tâm của Tsunesaburo Makiguchi nhằm chuyển dịch hoạt động chuyên môn từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực học sinh.

Ba khái niệm nền tảng xuyên suốt công trình bao gồm: Tổ chuyên môn (bộ phận cấu thành trực tiếp thực hiện nhiệm vụ dạy học theo Điều 14 Thông tư số 32/2020/TT-BGDĐT), Hoạt động tổ chuyên môn (chuỗi hoạt động sư phạm gồm đổi mới phương pháp, bồi dưỡng giáo viên, dự giờ và nghiên cứu bài học định kỳ tối thiểu 1 lần trong 2 tuần), và Quản lý hoạt động tổ chuyên môn (hệ thống tác động có chủ đích của Hiệu trưởng và Tổ trưởng chuyên môn nhằm tối ưu hóa các nguồn lực sư phạm).

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng để đảm bảo tính khách quan khoa học. Nguồn dữ liệu thực chứng được thu thập từ 186 khách thể khảo sát, bao gồm 24 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở và chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Bạc Liêu) cùng 162 giáo viên trực tiếp giảng dạy tại 6 trường trung học cơ sở trên địa bàn. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên theo từng tổ bộ môn (Khoa học Tự nhiên, Khoa học Xã hội, Ngoại ngữ, Năng khiếu) được áp dụng nhằm đảm bảo độ bao phủ toàn diện và tính đại diện cao.

Các phương pháp thu thập dữ liệu gồm: điều tra bằng phiếu hỏi cấu trúc, phỏng vấn sâu cán bộ quản lý, quan sát trực tiếp các buổi sinh hoạt chuyên môn và tổng kết kinh nghiệm sư phạm trong 3 năm học (2017-2020). Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê toán học SPSS để tính toán điểm trung bình, độ lệch chuẩn, kiểm định độ tin cậy và phân tích hệ số tương quan Pearson giữa tính cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp. Việc lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính giúp lượng hóa chính xác mức độ đồng thuận của cán bộ quản lý và giáo viên, loại bỏ các nhận định chủ quan trong đánh giá thực trạng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại 6 trường trung học cơ sở thành phố Bạc Liêu chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

  • Nhận thức và hành động còn khoảng cách: 88.7% cán bộ quản lý và giáo viên nhận thức sâu sắc về tầm quan trọng của hoạt động tổ chuyên môn với điểm trung bình đạt 4.25 trên thang điểm 5.0. Tuy nhiên, mức độ hài lòng về năng lực quản lý thực tế của tổ trưởng chuyên môn chỉ đạt mức khá với điểm trung bình 3.68, cho thấy sự chênh lệch rõ rệt giữa nhận thức lý thuyết và năng lực thực thi.
  • Khâu lập kế hoạch còn mang tính đối phó: 62.4% giáo viên phản ánh kế hoạch hoạt động của tổ chuyên môn được xây dựng theo khuôn mẫu cũ từ năm học trước, chưa tích hợp đầy đủ yêu cầu dạy học phân hóa và giáo dục tích hợp liên môn của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
  • Hình thức sinh hoạt chuyên môn chậm đổi mới: 58.6% các buổi họp tổ vẫn tập trung chủ yếu vào việc phổ biến văn bản hành chính và kiểm tra sổ sách giấy tờ, chỉ có 28.4% thời lượng được dành cho việc tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo chuyên đề hoặc nghiên cứu bài học.
  • Công tác kiểm tra đánh giá thiếu tính tư vấn: Tỷ lệ kiểm tra định kỳ đạt mức cao với 76.5%, nhưng khâu tư vấn sau kiểm tra chỉ đạt mức trung bình với 46.2% giáo viên nhận được các định hướng cụ thể để khắc phục hạn chế về phương pháp giảng dạy.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên bắt nguồn từ nguyên nhân khách quan và chủ quan. Về mặt chủ quan, hầu hết Tổ trưởng chuyên môn được bổ nhiệm dựa trên thành tích chuyên môn dạy giỏi mà chưa trải qua các khóa đào tạo bài bản về kỹ năng quản trị, lập kế hoạch và điều hành phiên họp. Hiệu trưởng nhà trường đôi khi chưa phân cấp quyền hạn rõ ràng, dẫn đến việc quản lý tổ chuyên môn vẫn vận hành theo thói quen và kinh nghiệm cá nhân.

Kết quả nghiên cứu này có sự tương đồng sâu sắc với các công trình của tác giả Ngô Thị Thảo (2016) tại Hà Nội, Dương Hữu Diên (2020) tại Thành phố Hồ Chí Minh, và nghiên cứu của Hà và Trần Văn Hiếu (2021) tại thành phố Huế. Các nghiên cứu này đều chỉ ra rằng mức độ quản lý tổ chuyên môn ở cấp trung học cơ sở chủ yếu dừng lại ở mức Khá (chiếm 65.2% đến 71.4%), trong khi tỷ lệ đánh giá ở mức Trung bình vẫn còn cao (trên 24.0%).

Khi phân tích qua biểu đồ cột so sánh tương quan giữa đánh giá của cán bộ quản lý và giáo viên, dữ liệu cho thấy sự đồng thuận rất cao về sự cần thiết phải đổi mới nội dung chỉ đạo chuyên môn. Hệ số tương quan Pearson đạt mức r = 0.82 với mức ý nghĩa p < 0.01. Điều này khẳng định việc tái cấu trúc hoạt động tổ chuyên môn không chỉ là đòi hỏi từ phía các cấp lãnh đạo mà còn là nguyện vọng bức thiết của đội ngũ giáo viên trực tiếp đứng lớp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục thực chất.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn đề xuất hệ thống 5 giải pháp quản lý đồng bộ:

  • Nâng cao nhận thức và năng lực quản trị chuyên môn: Ban Giám hiệu phối hợp với Phòng Giáo dục và Đào tạo tổ chức các khóa tập huấn kỹ năng quản trị cho 100% Tổ trưởng và Tổ phó chuyên môn. Mục tiêu đạt 95% cán bộ quản lý cấp tổ nắm vững quy trình điều hành sinh hoạt chuyên môn hiện đại, hoàn thành định kỳ vào quý 3 hàng năm trước thềm năm học mới.
  • Chuẩn hóa quy trình lập kế hoạch hoạt động tiếp cận năng lực: Hiệu trưởng chỉ đạo xây dựng khung kế hoạch chuẩn hóa bám sát mục tiêu Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Yêu cầu 100% kế hoạch của tổ chuyên môn và kế hoạch cá nhân của giáo viên phải được phê duyệt trước ngày khai giảng tối thiểu 15 ngày, tích hợp các chỉ tiêu cụ thể về nghiên cứu bài học và dạy học trải nghiệm.
  • Cải tiến tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học: Tổ trưởng chuyên môn chuyển đổi tối thiểu 70% thời lượng sinh hoạt tổ sang các hoạt động dự giờ phân tích bài học, thiết kế bài giảng tích hợp và ứng dụng công nghệ thông tin. Thực hiện tối thiểu 4 chuyên đề chuyên môn đổi mới cấp trường trong mỗi học kỳ.
  • Tăng cường chỉ đạo công tác tự bồi dưỡng và phân công lao động khoa học: Ban Giám hiệu rà soát năng lực sư phạm để phân công giảng dạy đúng sở trường, đồng thời đặt ra chỉ tiêu 100% giáo viên hoàn thành chương trình bồi dưỡng thường xuyên và nâng chuẩn trình độ đào tạo theo Luật Giáo dục giai đoạn 2021-2025.
  • Đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá theo hướng chẩn đoán và tư vấn: Tổ chức kiểm tra định kỳ hàng tháng gắn liền với cơ chế phản hồi hỗ trợ. Đảm bảo 100% các biên bản kiểm tra giờ dạy có phần tư vấn chuyên môn chi tiết, công khai kết quả xếp loại thi đua minh bạch để tạo động lực sư phạm cho giáo viên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ quản lý trường trung học cơ sở (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng): Nhận diện rõ các lỗ hổng trong phân cấp quản lý tổ chuyên môn, từ đó ứng dụng quy trình quản trị 4 bước chuẩn mực để chỉ đạo và đánh giá đội ngũ một cách khoa học.
  • Tổ trưởng, Tổ phó chuyên môn các trường phổ thông: Tiếp cận các hướng dẫn cụ thể về kỹ năng xây dựng kế hoạch năm học, phương pháp điều hành sinh hoạt tổ theo nghiên cứu bài học và cách thức xây dựng chuyên đề dạy học tích hợp.
  • Chuyên viên quản lý giáo dục tại Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Sử dụng dữ liệu thực nghiệm và hệ thống tiêu chí khảo sát tại thành phố Bạc Liêu làm căn cứ hoạch định chính sách bồi dưỡng cán bộ quản lý cấp trường trên toàn địa bàn.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Kế thừa khung lý thuyết hoàn chỉnh, bảng hỏi khảo sát chuẩn hóa và phương pháp luận xử lý số liệu thống kê trong nghiên cứu khoa học giáo dục thực nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

Đổi mới quản lý tổ chuyên môn theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 có điểm gì khác biệt cốt lõi?
Trọng tâm chuyển từ quản lý việc truyền thụ kiến thức một chiều sang quản lý hoạt động phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh. Tổ chuyên môn chuyển đổi phương thức sinh hoạt từ hành chính sự vụ sang sinh hoạt dựa trên nghiên cứu bài học, xây dựng kế hoạch giáo dục linh hoạt và dành trên 70% thời lượng cho đổi mới phương pháp giảng dạy.

Tần suất sinh hoạt tổ chuyên môn trường trung học cơ sở được quy định cụ thể như thế nào?
Căn cứ Điều 14 Thông tư số 32/2020/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tổ chuyên môn tổ chức sinh hoạt định kỳ ít nhất 1 lần trong 2 tuần (tương đương 2 lần mỗi tháng) và có thể họp đột xuất theo yêu cầu của Hiệu trưởng hoặc nhiệm vụ chuyên môn phát sinh.

Đâu là trở ngại lớn nhất trong việc nâng cao chất lượng sinh hoạt tổ chuyên môn hiện nay?
Trở ngại lớn nhất là đội ngũ Tổ trưởng chuyên môn thiếu các kỹ năng quản trị hiện đại do chủ yếu làm việc kiêm nhiệm và dựa vào kinh nghiệm. Thực tế khảo sát cho thấy hơn 58% thời lượng họp tổ bị lãng phí cho việc phổ biến mệnh lệnh hành chính và kiểm tra hồ sơ giáo án hình thức.

Tính cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp đề xuất trong luận văn có mối liên hệ như thế nào?
Khảo nghiệm trên 186 khách thể ghi nhận điểm trung bình tính cấp thiết đạt 4.42 trên 5.0 và tính khả thi đạt 4.35 trên 5.0. Hệ số tương quan Pearson đạt r = 0.82 chứng minh các biện pháp đề xuất có sự tương thích cao, vừa đáp ứng yêu cầu cấp bách vừa phù hợp với điều kiện thực tế của các nhà trường.

Làm thế nào để chuyển đổi công tác kiểm tra chuyên môn từ soi xét sang tư vấn phát triển?
Cán bộ quản lý cần xây dựng bộ tiêu chí đánh giá minh bạch dựa trên sự tiến bộ của học sinh thay vì chỉ kiểm tra hình thức sổ sách. Sau mỗi tiết dự giờ, 100% giáo viên phải được trao đổi đa chiều, nhận ý kiến tư vấn giải pháp khắc phục điểm nghẽn phương pháp sư phạm.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động tổ chuyên môn trường trung học cơ sở trong bối cảnh đổi mới căn bản giáo dục.
  • Công trình phản ánh trung thực thực trạng quản lý chuyên môn tại 6 trường trung học cơ sở thành phố Bạc Liêu qua dữ liệu khảo sát 186 khách thể trong 3 năm học.
  • Đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý khả thi, giải quyết triệt để tính hình thức trong sinh hoạt tổ và nâng cao năng lực cho 100% tổ trưởng chuyên môn.
  • Cung cấp mô hình quản trị chuyên môn thực nghiệm có giá trị chuyển giao cao cho các cơ sở giáo dục trung học cơ sở trên toàn tỉnh Bạc Liêu và khu vực lân cận.
  • Xác định lộ trình triển khai cụ thể theo từng năm học giai đoạn 2021-2025 gắn liền với các mốc đánh giá định kỳ minh bạch.

Đóng góp lớn nhất của công trình là xây dựng thành công bộ giải pháp quản lý thực chứng, tạo cầu nối vững chắc giữa chủ trương đổi mới chương trình giáo dục phổ thông và thực tiễn giảng dạy tại cơ sở. Trong giai đoạn 2021-2025, các cơ sở giáo dục trung học cơ sở cần chủ động áp dụng đồng bộ các giải pháp này nhằm kiến tạo môi trường sinh hoạt chuyên môn chuyên nghiệp, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện và phát triển bền vững đội ngũ nhà giáo.