Tổng quan nghiên cứu
Giáo dục pháp luật trong trường phổ thông đóng vai trò nền tảng nhằm định hình nhân cách công dân, xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật cho thế hệ trẻ. Tại huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam – địa bàn có diện tích 385,6 km² với quy mô dân số 181.610 người, mạng lưới giáo dục trung học phổ thông trong năm học 2021-2022 bao gồm 5 trường với 138 lớp học và 5.371 học sinh. Cùng với tốc độ phát triển kinh tế nhanh chóng tại vùng Đông ven biển và vùng Trung dọc Quốc lộ 1A, tình hình trật tự an toàn xã hội cũng đặt ra nhiều thách thức mới. Tình trạng vi phạm an toàn giao thông, bạo lực học đường, cờ bạc trực tuyến và vi phạm Luật An ninh mạng ở lứa tuổi thanh thiếu niên có chiều hướng gia tăng do nhận thức pháp luật còn hạn chế.
Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề bất cập trong công tác chỉ đạo, tổ chức và kiểm tra hoạt động giáo dục pháp luật tại các trường trung học phổ thông. Mục tiêu cốt lõi là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá khách quan thực trạng quản lý giai đoạn 2018-2021, từ đó đề xuất hệ thống 7 biện pháp quản lý đồng bộ. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại 5 trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Thăng Bình gồm Tiểu La, Nguyễn Thái Bình, Thái Phiên, Hùng Vương và Lý Tự Trọng, với thời gian thu thập dữ liệu tập trung từ tháng 7/2021 đến tháng 9/2021. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, góp phần thu hẹp khoảng cách nhận thức giữa cán bộ quản lý và giáo viên, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh đạt hạnh kiểm tốt, khá lên trên 98% và giảm thiểu vi phạm pháp luật học đường về mức dưới 0,5%.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý hệ thống của các học giả quản lý giáo dục hiện đại, kết hợp lý thuyết tâm lý học lứa tuổi học sinh trung học phổ thông (15 đến 18 tuổi). Học thuyết Mác - Lênin về bản chất giai cấp và giá trị xã hội của pháp luật được sử dụng làm nền tảng định hướng cho quá trình chuyển hóa tri thức pháp lý thành thói quen hành vi.
Khung phân tích của đề tài xoay quanh 5 khái niệm then chốt:
- Quản lý: Sự tác động có định hướng, có tổ chức của chủ thể quản lý lên khách thể nhằm đạt mục tiêu xác định theo quy luật khách quan.
- Giáo dục: Quá trình truyền đạt kinh nghiệm lịch sử - xã hội có chủ đích nhằm hình thành nhân cách toàn diện cho người học.
- Quản lý giáo dục: Hệ thống các tác động có kế hoạch nhằm điều hành hệ thống giáo dục quốc dân và các cơ sở giáo dục thực hiện mục tiêu nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực.
- Giáo dục pháp luật: Hoạt động sư phạm chuyên biệt nhằm trang bị tri thức, bồi dưỡng tình cảm và hình thành động cơ, thói quen xử sự hợp pháp.
- Quản lý giáo dục pháp luật: Chu trình quản lý bao gồm lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra, đánh giá toàn diện các nguồn lực và hoạt động giáo dục pháp luật.
Cơ sở pháp lý của đề tài căn cứ vào Chỉ thị số 32-CT/TW của Ban Bí thư, Luật Giáo dục năm 2019 (Điều 2), Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012, Nghị định số 80/2017/NĐ-CP và Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập từ mẫu khảo sát gồm 365 cá thể, bao gồm 25 cán bộ quản lý và cán bộ Đoàn (15 Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng và 10 Bí thư, Phó Bí thư Đoàn trường), 90 giáo viên trực tiếp giảng dạy và 250 học sinh phân bổ đồng đều 50 học sinh trên mỗi trường thuộc 5 trường trung học phổ thông tại huyện Thăng Bình. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên theo khối lớp và tổ bộ môn được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao nhất cho toàn huyện.
Quá trình thu thập dữ liệu diễn ra từ ngày 20/8/2021 đến ngày 20/9/2021 thông qua phối hợp các phương pháp: điều tra bằng phiếu hỏi anket, phỏng vấn sâu, quan sát sư phạm và tổng kết kinh nghiệm thực tiễn quản lý giai đoạn 2018-2021. Phương pháp toán thống kê được lựa chọn để xử lý số liệu, tính tỷ lệ phần trăm và điểm trung bình theo thang đo 4 mức độ chất lượng (Yếu từ 1,00 đến 1,75 điểm; Trung bình từ 1,75 đến 2,50 điểm; Khá từ 2,51 đến 3,25 điểm; Tốt từ 3,25 đến 4,00 điểm) cùng thang đo 3 mức độ cần thiết và khả thi. Phương pháp này cho phép lượng hóa chính xác các nhận định định tính, triệt tiêu sai số chủ quan và phân tích rõ nét sự tương quan giữa các nhóm đối tượng nghiên cứu.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Nghiên cứu thực trạng tại 5 trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Thăng Bình mang lại 4 phát hiện quan trọng:
Thứ nhất, tồn tại sự chênh lệch rõ rệt về nhận thức chất lượng xây dựng kế hoạch giáo dục pháp luật giữa các nhóm chủ thể. Kết quả thống kê cho thấy 88,00% cán bộ quản lý và cán bộ Đoàn đánh giá công tác lập kế hoạch đạt loại Tốt và Khá (trong đó 48,00% đánh giá Tốt và 40,00% đánh giá Khá). Ngược lại, chỉ có 48,89% giáo viên đánh giá ở mức Tốt và Khá (18,89% Tốt và 30,00% Khá), trong khi có tới 51,11% giáo viên cho rằng công tác này chỉ đạt mức Trung bình.
Thứ hai, tiềm năng đội ngũ nhân sự và cơ sở vật chất ở mức cao nhưng chưa được khai thác tối ưu cho công tác pháp luật. Tổng số 340 cán bộ, giáo viên, nhân viên toàn huyện đều đạt chuẩn đào tạo từ đại học trở lên (100%), tỷ lệ trên chuẩn của cán bộ quản lý đạt 66,70% với 3 trên 5 Hiệu trưởng có trình độ tiến sĩ. Tỷ lệ phòng học kiên cố đạt 99,00% và phòng bộ môn, thư viện đạt chuẩn 90,00%. Dù vậy, tỷ lệ giáo viên có trình độ trên chuẩn mới dừng lại ở mức 7,12%, và phần lớn giáo viên chuyên môn chưa được tập huấn chuyên sâu về kỹ năng giáo dục pháp luật.
Thứ ba, nội dung giáo dục pháp luật còn nặng tính lý thuyết hàn lâm, chủ yếu lồng ghép trong môn Giáo dục công dân mà chưa cập nhật sâu sắc các luật chuyên ngành cấp thiết như Luật Giao thông đường bộ, Luật An ninh mạng và Luật Phòng, chống ma túy.
Thứ tư, phương thức phối hợp giữa nhà trường, gia đình và các tổ chức đoàn thể xã hội tại địa phương còn mang tính hình thức, chủ yếu dừng lại ở việc ký cam kết đầu năm học mà thiếu cơ chế liên lạc, giám sát thường xuyên.
Thảo luận kết quả
Sự sai lệch trong đánh giá giữa cán bộ quản lý và giáo viên xuất phát từ nguyên nhân căn bản: giáo viên chịu áp lực nặng nề về chỉ tiêu chất lượng chuyên môn bộ môn và kết quả thi tốt nghiệp, dẫn đến tâm lý xem giáo dục pháp luật là trách nhiệm của Ban giám hiệu, Đoàn Thanh niên hoặc cơ quan tư pháp. Mặt khác, kế hoạch giáo dục pháp luật của các trường thường được lồng ghép chung trong kế hoạch năm học thay vì xây dựng thành chương trình hành động chuyên biệt có lộ trình tuần, tháng rõ ràng.
Kết quả này tương đồng với các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả trong cùng lĩnh vực quản lý giáo dục phổ thông tại khu vực miền Trung và Tây Nguyên, khẳng định điểm nghẽn chung nằm ở khâu chỉ đạo điều hành và phân công trách nhiệm. Dữ liệu thực trạng có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột kép so sánh mức độ đánh giá giữa cán bộ quản lý và giáo viên, kết hợp bảng ma trận phân tích tương quan giữa trình độ chuyên môn của giáo viên với tần suất ứng dụng các hình thức sinh hoạt pháp luật ngoài giờ lên lớp. Việc này minh chứng rằng việc nâng cao hiệu quả giáo dục pháp luật không thể chỉ dựa vào mệnh lệnh hành chính mà phải đi liền với việc chuẩn hóa nội dung và đổi mới cơ chế thi đua, khen thưởng.
Đề xuất và khuyến nghị
Dựa trên nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa, thực tiễn, hiệu quả và pháp lý, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược trọng tâm:
-
Tổ chức tuyên truyền nâng cao nhận thức và trách nhiệm: Đẩy mạnh truyền thông số qua cổng thông tin điện tử trường học, mạng xã hội và các buổi họp phụ huynh định kỳ. Đảm bảo 100% cán bộ, giáo viên, phụ huynh học sinh ký cam kết đồng hành quản lý giáo dục pháp luật ngay từ đầu năm học 2022-2023, biến nhận thức thành hành động tự giác hàng ngày.
-
Chuẩn hóa và tích hợp kế hoạch giáo dục pháp luật: Xây dựng kế hoạch giáo dục pháp luật độc lập, bám sát khung Chương trình môn Giáo dục kinh tế và pháp luật theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT. Ban giám hiệu chỉ đạo 100% tổ chuyên môn (Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân) thực hiện lồng ghép kiến thức pháp luật vào tối thiểu 2 giáo án mỗi học kỳ, hoàn thành phê duyệt trong tháng 9 hàng năm.
-
Đa dạng hóa hình thức và phương pháp giáo dục: Chuyển đổi từ thuyết trình một chiều sang các mô hình tương tác cao như phiên tòa giả định, diễn đàn thanh niên, sân khấu hóa và câu lạc bộ pháp lý học đường. Đẩy mạnh tổ chức các cuộc thi trực tuyến tìm hiểu Luật An ninh mạng và Luật Giao thông đường bộ, phấn đấu thu hút trên 95% học sinh toàn trường tham gia định kỳ 2 lần trong năm học.
-
Tăng cường phối hợp lực lượng và đổi mới kiểm tra, đánh giá: Thiết lập quy chế phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa Nhà trường - Công an huyện Thăng Bình - Hội Luật gia địa phương - Ban đại diện cha mẹ học sinh. Đổi mới quy trình kiểm tra, đưa tiêu chí chấp hành pháp luật thành trọng số chiếm tối thiểu 20% trong bảng đánh giá thi đua giáo viên và xếp loại rèn luyện học sinh cuối kỳ.
Đối tượng nên tham khảo luận văn
Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:
-
Cán bộ quản lý trường trung học phổ thông: Các Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng có thể ứng dụng trực tiếp quy trình 7 bước quản lý giáo dục pháp luật để tái cấu trúc kế hoạch năm học, phân bổ nguồn lực và thiết lập tiêu chí đánh giá thi đua chuẩn xác cho đơn vị mình.
-
Giáo viên bộ môn và Giáo viên chủ nhiệm: Cung cấp nguồn học liệu phong phú và phương pháp tích hợp tri thức pháp luật vào các môn khoa học xã hội, đồng thời trang bị kỹ năng quản lý kỷ luật tích cực cho đội ngũ giáo viên chủ nhiệm khi xử lý tình huống học sinh vi phạm quy chế.
-
Cán bộ Đoàn Thanh niên và Ban ngoài giờ lên lớp: Bản hướng dẫn chi tiết để thiết kế các phong trào thanh niên, kịch bản sân khấu hóa, mô hình câu lạc bộ pháp luật hấp dẫn, biến các điều luật khô khan thành hoạt động trải nghiệm bổ ích cho lứa tuổi 15-18.
-
Cơ quan quản lý giáo dục và học viên cao học chuyên ngành Quản lý giáo dục: Tài liệu thực chứng quan trọng giúp Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Quảng Nam cùng Phòng Giáo dục và Đào tạo các địa phương tham khảo khi xây dựng văn bản chỉ đạo; đồng thời là nguồn tư liệu thứ cấp giá trị cho các công trình nghiên cứu thạc sĩ, tiến sĩ về quản trị nhà trường.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao nhà trường cần xây dựng kế hoạch giáo dục pháp luật riêng biệt thay vì lồng ghép chung trong kế hoạch năm học?
Việc lập kế hoạch riêng giúp xác định rõ mục tiêu, lộ trình thời gian, phân công đúng người đúng việc và dự trù ngân sách cụ thể. Thực tế khảo sát tại 5 trường trung học phổ thông huyện Thăng Bình cho thấy khi lồng ghép chung, có tới 51,11% giáo viên lúng túng và đánh giá hiệu quả chỉ ở mức trung bình do thiếu tiêu chí kiểm tra định kỳ.
Nguyên nhân cốt lõi khiến giáo viên ít quan tâm đến công tác giáo dục pháp luật là gì?
Nguyên nhân chủ yếu do giáo viên chịu áp lực lớn về thành tích chuyên môn môn học và các kỳ thi tốt nghiệp. Theo số liệu khảo sát, nhiều thầy cô coi việc giáo dục pháp luật là nhiệm vụ riêng của cán bộ quản lý, Đoàn Thanh niên hoặc công an địa phương, dẫn đến sự thiếu chủ động trong tích hợp bài giảng.
Mô hình phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội cần triển khai thế nào để đạt hiệu quả cao nhất?
Cần chuyển từ việc ký kết cam kết hình thức sang cơ chế tương tác đa chiều. Nhà trường phối hợp với Công an huyện và Tư pháp xã tổ chức tuyên truyền chuyên đề, đồng thời duy trì sổ liên lạc điện tử cập nhật thường xuyên hành vi của học sinh với phụ huynh, đảm bảo xử lý kịp thời các dấu hiệu vi phạm.
Làm thế nào để các hình thức giáo dục pháp luật trở nên hấp dẫn hơn đối với học sinh trung học phổ thông?
Nhà trường cần thay thế các bài giảng lý thuyết đơn thuần bằng các hình thức trực quan sinh động như tổ chức phiên tòa giả định, diễn đàn học sinh với an toàn giao thông, hoặc các cuộc thi trắc nghiệm trực tuyến có trao thưởng. Khảo sát 250 học sinh cho thấy hình thức trải nghiệm thực tế giúp tăng khả năng ghi nhớ luật lên gấp nhiều lần.
Hệ thống 7 biện pháp trong luận văn có tính khả thi ra sao khi áp dụng ngoài địa bàn huyện Thăng Bình?
Các biện pháp được xây dựng dựa trên các nguyên tắc quản lý giáo dục phổ quát và quy định pháp luật hiện hành của Việt Nam. Khi lấy ý kiến chuyên gia và khảo nghiệm thực tế trên toàn huyện, tất cả các biện pháp đều đạt điểm số đánh giá rất cao về cả tính cấp thiết và tính khả thi, hoàn toàn có thể nhân rộng ra các trường phổ thông trên cả nước.
Kết luận
- Luận văn đã hệ thống hóa vững chắc cơ sở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục pháp luật cho học sinh cấp trung học phổ thông trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục.
- Bộ dữ liệu thực tế từ 365 mẫu khảo sát tại 5 trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Thăng Bình giai đoạn 2018-2021 phản ánh chân thực các mặt mạnh về cơ sở vật chất, đội ngũ cũng như những điểm nghẽn trong nhận thức và phương pháp triển khai.
- Đề tài chỉ rõ nguyên nhân của sự chênh lệch đánh giá giữa cán bộ quản lý (88,00% tốt, khá) và giáo viên (48,89% tốt, khá), khẳng định tính cấp thiết phải đổi mới quản lý theo hướng đồng bộ hóa.
- Hệ thống 7 giải pháp đề xuất mang tính đột phá, kết nối chặt chẽ giữa nâng cao nhận thức, đổi mới nội dung phương pháp với tăng cường cơ sở vật chất và cải tiến kiểm tra, đánh giá.
- Mô hình quản lý giáo dục pháp luật được xây dựng có giá trị ứng dụng thực tiễn cao, đóng góp thiết thực cho sự nghiệp đào tạo thế hệ công dân tương lai phát triển toàn diện cả về tri thức lẫn đạo đức pháp lý.
Để hiện thực hóa các biện pháp trên trong giai đoạn 2022-2025, các cơ sở giáo dục trung học phổ thông cần nhanh chóng rà soát, ban hành quy chế phối hợp liên ngành và chuẩn hóa chương trình giáo dục pháp luật ngay từ đầu năm học mới. Các nhà quản lý giáo dục hãy áp dụng ngay bộ giải pháp này nhằm kiến tạo một môi trường học đường kỷ cương, an toàn và phát triển bền vững.