Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC GIÁ TRỊ SỐNG THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CHO HỌC SINH DÂN TỘC THIỂU SỐ Ở TRƯỜNG THCS 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài về quản lý hoạt động giáo dục giá trị sống thông qua hoạt động trải nghiệm cho học sinh Trong bối cảnh hiện nay, khi xã hội ngày càng phát triển theo xu thế hội nhập và toàn cầu hóa, xã hội hiện đại đang tồn tại với hai mặt tốt và xấu, cái xấu len lỏi khắp mọi nơi, lối sống phóng khoáng, buông thả, sự xuống cấp về đạo đức của một bộ phận không nhỏ thanh thiếu niên, v.v thì việc tổ chức giáo dục GTS đã trở thành một trong những vấn đề hết sức quan trọng và cấp bách. Giáo dục GTS là tiếp cận giáo dục quốc tế, giáo dục con người vì cộng đồng.
Chính vì vậy, chương trình giáo dục GTS được triển khai từ một dự án quốc tế từ năm 1995 do trường Đại học Brahmakumarit thực hiện để kỷ niệm 150 năm ngày thành lập Liên hợp quốc, nhằm kêu gọi sự chia sẻ cho một thế giới tốt đẹp hơn. Dự án này tập trung vào 12 giá trị sống mang tính phổ quát toàn nhân loại, khẳng định lòng tin vào quyền cơ bản của con người, về phẩm chất, nhân cách giá trị của mỗi người. Nội dung này đã được triển khai và áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia trên thế giới. Bước sang thế kỷ XXI, với sự hợp tác của các nhà giáo dục trên thế giới, với sự hỗ trợ của UNESCO và tài trợ của Ủy ban quốc tế và UNICEF, Tây Ban Nha đã xuất bản cuốn sách “Những giá trị sống: Một chương trình giáo dục”.
Chương trình này đã đưa ra những hoạt động giá trị khác nhau dựa trên kinh nghiệm và những phương pháp thực hành đối với các giáo viên và các huấn luyện viên, đối với những trẻ em và những thanh niên muốn tìm hiểu và phát triển 12 giá trị xã hội và cá nhân cơ bản. Đó là: Hợp tác, tự do, hạnh phúc, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trung thực, khiêm tốn, tình yêu, hòa bình, tôn trọng, trách nhiệm, giản dị, khoan dung và đoàn kết. Cũng trong thời gian này, khủng hoảng về giá trị đã diễn ra trên toàn cầu, điều này cũng ảnh hưởng ít nhiều đến các quốc gia trên thế giới. Vì thế, vấn đề này cũng thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học nghiên cứu việc giáo dục giá trị sống cho thế hệ trẻ.
Thực tiễn giáo dục cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI cho thấy chỉ thông qua con đường giáo dục, giá trị thì mới có thể tạo nên cơ sở bền vững cho việc giải quyết khủng hoảng trong phát triển nhân cách của học sinh. Các công trình nghiên cứu trong nước về quản lý hoạt động giáo dục giá trị sống thông qua hoạt động trải nghiệm cho học sinh Ở Việt Nam, vấn đề giáo dục GTS cho thế hệ trẻ đã thu hút nhiều ngành khoa học quan tâm nghiên cứu, trong đó khoa học giáo dục có vai trò, trọng trách lớn cả về nghiên cứu lý luận và triển khai thực tiễn giáo dục GTS cho HS, sinh viên phù hợp với giáo dục trong nước cũng như những xu thế chung của thế giới. Năm 1998, nhà nghiên cứu Hà Nhật Thăng xuất bản cuốn sách “Giáo dục hệ thống giá trị đạo đức nhân văn”. Tác giả coi việc trang bị cho học sinh, sinh viên nắm vững hệ thống giá trị cốt lõi là cơ sở cơ bản của nhân cách, rèn luyện để thế hệ trẻ có những hành vi tương ứng với hệ thống giá trị đạo đức nhân văn cốt lõi của dân tộc, phù hợp với xu thế biến đổi của thời đại.
Những kết quả nghiên cứu trên đã được vận dụng vào việc xây dựng chương trình sách giáo khoa các bậc từ tiểu học đến trung học phổ thông và được triển khai từ năm 2000 trên phạm vi cả nước. Tác giả Lục Thị Nga trong cuốn tài liệu tập huấn “Hiệu trưởng trường trung học cơ sở với vấn đề giáo dục giá trị sống - kỹ năng sống và giao tiếp ứng xử trong quản lý” (2016), đã giới thiệu ba nội dung chủ yếu là Hiệu trưởng trường trung học cơ sở với vấn đề giáo dục giá trị sống, giáo dục kỹ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năng sống và giao tiếp ứng xử trong quản lý. Tác giả khẳng định rằng, trong khuôn khổ trường học thân thiện, học sinh tích cực như hiện nay, việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh là một trong những tiêu chí đánh giá trường học. Tuy nhiên, việc giáo dục kỹ năng sống cần được bắt đầu từ việc giáo dục giá trị sống.
Nói khác đi, học sinh, thanh niên cần được giáo dục giá trị sống rồi sau đó là kỹ năng sống. Giao tiếp ứng xử trong quản lý là kỹ năng sống quan trọng của chính nhà quản lý giáo dục. Mặt khác, đó cũng là một tiêu chí trong bộ chuẩn hiệu trưởng trường phổ thông. Cuốn tài liệu này được sử dụng trong các khóa tập huấn nhân rộng tới gần 3000 cán bộ quản lý trường học của 5 tỉnh và được người tham gia đánh giá tốt.
Tác giả Hà Thị Lan Hương với bài báo “Giải pháp quản lý nâng cao chất lượng giáo dục kỹ năng sống” (2017) đã chỉ ra một số giải pháp quản lý của Hiệu trưởng như: Phân công 1 Phó Hiệu trưởng phụ trách công tác ngoại khóa thiết kế các chủ đề giáo dục kỹ năng sống cho phù hợp với nội dung hoạt động thực hiện chủ đề hoạt động ngoài giờ lên lớp theo công văn chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo. Các chủ đề giáo dục kỹ năng sống phù hợp với nội dung hoạt động. Công trình của nhóm tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đinh Thị Kim Hoa, Trần Văn Tính, Vũ Phương Liên “Giáo dục giá trị sống và kỹ năng sống cho học sinh trung học phổ thông”. Cuốn sách này bàn luận đến giáo dục giá trị sống và kỹ năng sống trong đó giá trị sống là nền tảng, kỹ năng sống là công cụ và phương tiện để tiếp nhận và thể hiện giá trị sống.
Đây là những tiền đề đưa công tác giáo dục giá trị sống, kỹ năng sống cho học sinh trung học phổ thông vào các nhà trường mạnh mẽ, mang lại hiệu quả thiết thực, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Tác giả Phạm Thị Nga với Luận án tiến sĩ “Quản lý hoạt động giáo dục giá trị sống, kỹ năng sống cho học sinh các trường trung học cơ sở trong bối 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cảnh đổi mới giáo dục” đã làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý hoạt động giáo dục giá trị sống, kỹ năng sống cho học sinh các trường trung học cơ sở trong bối cảnh đổi mới giáo dục, dựa trên định hướng phát triển giáo dục của Nghị quyết Trung ương 29-NQ/TW. Tác giả nghiên cứu và chỉ ra những biện pháp, cách thức thực hiện, cách chỉ đạo, lãnh đạo, kiểm tra đánh giá, huy động các lực lượng khác vào hoạt động này; cũng như những hoạt động tinh thần và vật chất nhằm hỗ trợ hoạt động giáo dục giá trị sống, kỹ năng sống cho học sinh. Qua các công trình nghiên cứu trên, có thể thấy một số những thành tựu như sau: Thứ nhất, các công trình đã làm rõ về khái niệm giá trị, giá trị sống, xác định những giá trị sống cơ bản của con người Việt Nam và khẳng định vai trò của các giá trị đó đối với sự phát triển văn hóa, con người, đất nước Việt Nam trong giai đoạn cách mạng hiện nay; khẳng định sự cần thiết phải khai thác và phát huy giá trị đó trong sự nghiệp đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Các tác giả đã nhận diện tổng quát nội dung giá trị văn hóa tinh thần truyền thống cơ bản của dân tộc Việt Nam như: lòng yêu nước, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng, tinh thần nhân ái, khoan dung, trọng tình nghĩa, tinh thần lao động cần cù sáng tạo, truyền thống hiếu học cũng như lối ứng xử tinh tế đã được khái quát thành những giá trị sống của thế hệ trẻ hiện nay. Thứ hai, những nghiên cứu trên đã đi sâu phân tích đặc điểm tâm lý lứa tuổi THCS, đặc điểm phát triển nhân cách, khẳng định vai trò quan trọng của giá trị sống trong chương trình giáo dục, đào tạo con người. Các nghiên cứu thực nghiệm đã cho thấy tính hiệu quả của các chương trình đang triển khai từ đó giúp cho các nhà giáo dục có thể lựa chọn những phương pháp giáo dục giá trị sống thích hợp. Thứ ba, các công trình đã thực hiện việc khảo sát thực trạng giá trị sống, thực trạng giáo dục giá trị sống của học sinh các trường từ bậc tiểu học đến phổ thông.
Các kết quả nghiên cứu cũng cho thấy khía cạnh thực tiễn của việc khai 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thác và giáo dục giá trị sống trong sự phát triển kinh tế, chính trị, xã hội của đất nước nói chung, và vấn đề xây dựng nhân cách, đạo đức, lối sống của học sinh nói chung. Có thể thấy, đã có rất nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đề cập đến vấn đề giáo dục giá trị sống, biện pháp để giáo dục giá trị sống cho học sinh. Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập đến vấn đề giáo dục giá trị sống cho học sinh dân tộc thiểu số, đối tượng học sinh phần nào thiệt thòi hơn so với các học sinh còn lại. Những công trình đó là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu và triển khai đề tài giáo dục giá trị sống cho học sinh dân tộc thiểu số nói chung và trên địa bàn huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên nói riêng.
Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Quản lý, giá trị sống, trải nghiệm 1. Quản lý Quản lý là khái niệm được hình thành từ rất lâu với sự phát triển của tri thức nhân loại cũng như nhu cầu của thực tiễn, khái niệm này ngày càng được phát triển và hoàn thiện hơn. Có nhiều định nghĩa khác nhau về khái niệm này.