PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết nghiên cứu ề tài Bảo hiểm xã hội là một trong những loại hình bảo hiểm ra đời khá sớm, phát triển theo quá trình phát triển của xã hội và đến nay đối với bất cứ một quốc gia nào thì BHXH cũng đóng một vai trò vô cùng quan trọng đối với ngƣời lao động và hệ thống an sinh xã hội quốc gia. Ở nƣớc ta, BHXH đƣợc Đảng và Nhà nƣớc rất coi trọng, chính sách BHXH góp phần ổn định cuộc sống của NLĐ, trợ giúp NLĐ khi gặp rủi ro nhƣ ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp… sớm trở lại tình trạng sức khỏe ban đầu cũng nhƣ sớm có việc làm, góp phần tích cực vào việc ổn định xã hội, thực hiện mục tiêu dân giàu, nƣớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Nhận thức đƣợc tầm quan trọng và cần thiếtcủa BHXH nên ngày nay Quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH có thể coi là một khâu trọng yếu trong việc thực hiện các chế độ, chính sách BHXH, đảm bảo Quỹ an sinh một cách bền vững.
Bên cạnh những thành tựu đạt đƣợc, công tác quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH còn bộc lộ nhiều khó khăn, bất cập nhƣ: Công tác quản lý vẫn chƣa chặt chẽ, vẫn còn tình trạng lợi dụng khe hở của Luật BHXH để trục lợi BHXH của các cá nhân và các tổ chức; hệ thống BHXH đƣợc tổ chức theo ngành dọc từ trung ƣơng đến cấp huyện, mọi hoạt động liên quan đến lĩnh vực BHXH tại cấp xã chƣa có cán bộ chuyên môn thực hiện, nhất là công tác quản lý đối tƣợng và chi BHXH gặp nhiều khó khăn do hoàn toàn phụ thuộc vào đại lý bƣu điện, việc ứng dụng công nghệ thông tin chƣa hiệu quả, công tác thanh tra, kiểm tra chƣa thƣờng xuyên, chất lƣợng, hiệu quả chƣa cao….Mặt khác, trong điều kiện kinh tế chung của đất nƣớc đang trong tiến trình hội nhập kinh tế thế giới, các khu công nghiệp xuất hiện trên địa bàn tỉnh ngày càng nhiều, do đó số lƣợng doanh nghiệp, số đối tƣợng hƣởng BHXH ngày càng tăng, đa dạng, phức tạp, số tiền chi BHXH ngày càng lớn nên vấn đề quản lý tốt đối tƣợng, tổ chức chi kịp thời đúng kỳ, đủ số tiền đến tay ngƣời thụ hƣởng….đang là những khó khăn, thách thức không nhỏ đòi hỏi BHXH phải có biện pháp giải quyết kịp thời. Thực tế thời gian vừa qua công tác quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH còn nhiều kẽ hở, hạn chế. Qua kiểm tra đã phát hiện đƣợc một số tồn tại nhƣ cơ quan 1 BHXH địa phƣơng không thƣờng xuyên nắm bắt tăng, giảm đối tƣợng hƣởng, nhiều trƣờng hợp đối tƣợng từ trần nhƣng không cắt giảm kịp thời, tiền chi trả nhiều năm không đến tay ngƣời hƣởng, cá biệt đã có trƣờng hợp bị xử lý hình sự nhƣ vụ án Nguyễn Mạnh Sửu, nguyên Phó Chủ tịch UBND phƣờng Bình Đa, thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai đã nhận và chiếm đoạt hơn 300 triệu đồng lƣơng hƣu của ngƣời đã từ trần và ngƣời vắng mặt trên địa bàn trong thời gian gần 20 năm. Trên thực tế có rất nhiều trƣờng hợp ngƣời hƣởng chế độ nhờ ngƣời khác lĩnh tiền trong thời gian dài (không có ủy quyền), sau đó dẫn đến tranh chấp, khiếu nại, tố cáo.
Nhiều trƣờng hợp không đủ điều kiện nhƣng khai man tuổi đời, thời gian công tác, giả mạo hồ sơ để hƣởng chế độ BHXH sai quy định. Một số trƣờng hợp do chủ quan hoặc khách quan trong quá trình thiết lập hồ sơ giải quyết chế độ, tính toán mức hƣởng đã có sự sai sót dẫn đến việc đối tƣợng hƣởng chƣa đúng chế độ, chƣa đúng mức đƣợc hƣởng. Một số khác còn lợi dụng chính sách nhà nƣớc để trục lợi nhƣ tiêu cực trong việc giám định sức khỏe để đạt tỉ lệ nghỉ hƣu theo quy định. Nhiều tổ chức, các doanh nghiệp chƣa thực hiện nghiêm túc các quy định về chi trả các chế độ BHXH.
Tình trạng vi phạm xảy ra nhƣ lợi dụng tiền BHXH của Nhà nƣớc; thanh toán các chế độ ngắn hạn không kịp thời cho ngƣời lao động; việc quản lý đối tƣợng hƣởng các chế độ ngắn hạn còn chƣa chặt chẽ. Việc xử lý những sai phạm trong lĩnh vực chi BHXH còn nhiều bất cập nhƣ mức xử phạt hành chính còn nhẹ, không đủ sức răn đe. Để đáp ứng yêu cầu về quản lý, sử dụng quỹ BHXH có hiệu quả, quản lý đối tƣợng hƣởng chế độ chính sách chặt chẽ, bền vững thì việc nghiên cứu đề tài “Quản lý đối tượng hưởng BHXH của BHXH Việt Nam” trong giai đoạn hiện nay là thực sự cần thiết, qua nghiên cứu sẽ đề xuất các giải pháp quản lý tốt đối tƣợng hƣởng, kịp thời ngăn ngừa, phát hiện, xử lý, chấn chỉnh các sai phạm, góp phần tăng cƣờng hiệu quả quản lý, sử dụng quỹ BHXH của BHXH Việt Nam. Câu hỏi nghiên cứu Luận văn sẽ nghiên cứu để tập trung trả lời câu hỏi sau: Thực trạng công tác quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH của BHXH Việt 2 Nam từ năm 2010 đến năm 2018 nhƣ thế nào? Những ƣu điểm và hạn chế trong công tác quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH là gì? BHXH Việt Nam cần phải làm thế nào để có thể quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH, quản lý chi trả các chế độ BHXH tốt hơn nữa? 3.
Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu nhằm làm rõ thực trạng quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH, từ đó đề xuất các biện pháp nhằm quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH tốt hơn, đáp ứng yêu cầu về quản lý, sử dụng quỹ BHXH một cách hiệu quả nhất 3. Nhiệm vụ nghiên cứu Một là, hệ thống hoá cơ sở lý luận về quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH; Hai là, nghiên cứu, đánh giá thực trạng công tác quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH và quy trình chi trả BHXH trong giai đoạn 2010-2018 của BHXH Việt Nam; Ba là, đƣa ra các giải pháp và điều kiện cần thiết để có thể áp dụng, thực hiện tốt quy trình nghiệp vụ kiểm tra công tác quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH của cơ quan BHXH. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4.
Đối tượng nghiên cứu Hoạt động quản lý đối tƣợng hƣởng các chế độ BHXH đang thực hiện của BHXH Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu: - Phạm vi về nội dung: Trong khuôn khổ của một luận văn thạc sỹ, đề tài tập trung nghiên cứu về công tác quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH của BHXH Việt Nam theo các nội dung: Lập và quản lý hồ sơ đối tƣợng hƣởng BHXH; Tổ chức việc chi trả và theo dõi, kiểm soát tình hình chi trả BHXH cho NLĐ và Thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. - Phạm vi về không gian: Nghiên cứu đƣợc tiến hành tại cơ quan BHXH Việt Nam 3 - Phạm vi về thời gian: Nghiên cứu về quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH của BHXH Việt Nam trong giai đoạn 2010-2018 và đề xuất giải pháp quản lý hiệu quả đối tƣợng BHXH đến năm 2020. Kết cấu của luận văn Phần mở ầu Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẪN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ ĐỐI TƢỢNG HƢỞNG BẢO HIỂM XÃ HỘI Chƣơng 2: PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU LUẬN VĂN Chƣơng 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ ĐỐI TƢỢNG HƢỞNG BẢO HIỂM XÃ HỘI CỦA BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM Chƣơng 4: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ ĐỐI TƢỢNG HƢỞNG BẢO HIỂM XÃ HỘI ĐẾN NĂM 2020, TẦM NHÌN 2030 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẪN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ ĐỐI TƢỢNG HƢỞNG BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.
Tổng quan tình hình nghiên cứu Đã có một số công trình nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực đề tài về công tác kiểm tra, về công tác quản lý đối tƣợng BHXH của nhƣ Luận văn thạc sỹ (2006) "Hoàn thiện hoạt động kiểm tra tài chính của BHXH Việt Nam" của Trần Đức Long, Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, nghiên cứu về vấn đề nguyên tắc, phƣơng pháp kiểm tra thu chi và quản lý tài chính của cơ quan BHXH Việt Nam, một số bài viết đƣợc đăng tải trên Tạp chí BHXH về công tác kiểm tra hoặc về vấn đề quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH. “Chi trả lƣơng hƣu, trợ cấp BHXH qua bƣu điện: Linh hoạt, nhanh chóng” tác giả Hiền Minh đăng trên Tạp chí Tài chính số ra ngày 21/03/2018 đã đề cập: Cơ quan BHXH Việt Nam và Tổng công ty Bƣu điện Việt Nam tiếp tục mở rộng ứng dụng Côn g nghệ thông tin trong công tác chi trả lƣơng hƣu trợ cấp bảo hiểm xã hội để góp phần cải cách thủ tục hành chính, xây dựng Chính phủ điện tử. Luận văn thạc sỹ của tác giả Trần thị thu Huyền “ Thực trạng quản lý chi BHXH “ đã tập trung nghiên cứu làm rõ về cân đối quỹ giữa thu và chi để bảo tồn quỹ đảm bảo chi trả đầy đủ các chế độ BHXH. Luận văn thạc sỹ của tác giả Nguyễn Xuân Tùng “ Một số giải pháp hoan thiện công tác thu – chi quỹ BHXH Việt Nam đã nghiên cứu thực trạng và kiến nghị đề xuất một số giải pháp về công tác quản lý chi quỹ BHXH trong đó bao gồm cả việc quản lý đối tƣợng hƣởng BHXH.
Luận văn thạc sỹ tác giả Trịnh Sơn Hồng “Nâng cao hiệu quả đầu tƣ Quỹ Bảo hiểm xã hội” nghiên cứu về việc cân đối thu BHXH và chi BHXH. Đề ra các giải pháp bảo tồn quỹ BHXH để đảm bảo đời sống an sinh xã hội. Tạp chí BHXH số ra ngày 29/12/2016 đăng bài “Nghiên cứu cân đối các Quỹ BHXH” phản ánh Thực tế hơn 20 năm qua cho thấy, phƣơng thức tài chính của chế độ hƣu trí của Việt Nam đã khắc họa một mô hình đặc thù riêng là: “Lập Quỹ 5 BHXH, xác định trƣớc cả mức đóng và mức hƣởng nhƣng có sự điều chỉnh cả mức đóng và mức hƣởng cho phù hợp với tình trạng kinh tế - xã hội của đất nƣớc từng thời kỳ nhằm góp phần ổn định kinh tế - xã hội và cân đối quỹ lâu dài” BHXH là chính sách xã hội, mục đích đặt ra nhằm ổn định xã hội, nếu không tạo đƣợc sự đồng thuận sẽ phản tác dụng, gây bất ổn cho xã hội. Ở Việt Nam, khi nhận thức về chính sách, pháp luật, tính tuân thủ pháp luật BHXH của chủ sử dụng lao động - ngƣời lao động chƣa đƣợc thông suốt, nghiêm minh thì việc thay đổi phƣơng thức tài chính hoặc cân đối ngắn hạn với các quỹ BHXH này cần đƣợc xem xét kỹ.