Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học môn lịch sử và Địa lý lớp 6 ở các trường THCS theo hướng hợp tác. Chương 2: Thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn lịch sử và Địa lý lớp 6 ở các trường THCS, thành phố Tuyên Quang theo hướng hợp tác. Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn lịch sử và Địa lý lớp 6 ở các trường THCS, thành phố Tuyên Quang theo hướng hợp tác. 5 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÝ LỚP 6 Ở CÁC TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƢỚNG HỢP TÁC 1.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học Theo F.W Taylor (1911) cho rằng: Quản lý là biết chính xác điều muốn người khác làm và sau đó thấy rằng họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất. Nhưng theo H. Mục tiêu của quản lý là hình thành một môi trường mà trong đó con người có thể đạt được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc, vật chất và sự bất mãn cá nhân ít nhất.
Quản lý là một trong những loại hình lao động quan trọng nhất trong các hoạt động của con người. Quản lý đúng tức là con người đã nhận thức được quy luật, vận động theo quy luật và sẽ đạt được những thành công to lớn. Trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, con người muốn tồn tại và phát triển đều phải dựa vào sự nỗ lực của cá nhân, của một tổ chức, từ một nhóm nhỏ đến phạm vi rộng lớn hơn ở tầm quốc gia, quốc tế và đều phải thừa nhận và chịu một sự quản lý nào đó.Mac và Ănghen (1993) đã viết: “Tất cả mọi hoạt động lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng cần tới một sự chỉ đạo để điều hòa những hoạt động của các cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể sản xuất khác với sự vận động của những khí quan độc lập của nó. Một người độc tấu vĩ cầm cần tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng”.
Trong nhà trường Trung học cơ sở, thực chất công tác quản lý chuyên môn của Hiệu trưởng chủ yếu là quản lý hoạt động dạy học với mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục của nhà trường. Có thể nhận thấy, để nâng cao chất lượng giáo dục thì trước tiên phải nâng cao chất lượng hoạt động dạy học trong nhà trường. Để nâng cao chất lượng hoạt động dạy học trong nhà trường 6 thì vai trò của các biện pháp quản lý dạy học là hết sức quan trọng. Nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã tiến hành nghiên cứu thực tiễn quản lý nhà trường để tìm ra các biện pháp quản lý hiệu quả nhất.
Những nghiên cứu của các nhà khoa học giáo dục trên thế giới đã đề cập đến vấn đề cốt lõi của quản lý và quản lý giáo dục như: F.Druckev… Trong cuốn, Phát huy tính tích cực của HS thế nào,, I.Kharlamốp đã khẳng định vai trò to lớn của tính tích cực, chủ động trong việc tiếp thu tri thức mới. Tác giả cho rằng:, Quá trình nắm kiến thức mới không thể hình thành bằng cách học thuộc bình thường các quy tắc, các kết luận khái quát quát hoá, nó phải được xây dựng trên cơ sở của việc cải tiến công tác tự lập của học sinh, của việc phân tích tính logic sâu sắc tài liệu, sự kiện làm nền tảng cho việc hình thành các khái niệm khoa học. Nhiều nhà sư phạm lỗi lạc trong nước như: Hà Thế Ngữ (1991), Hồ Ngọc Đại, Đặng Vũ Hoạt (1988), Trần Kiều (1997), … đã tiến hành nghiên cứu một cách toàn diện các vấn đề về vị trí, vai trò của tổ chức dạy học; ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng dạy học; những ưu điểm và nhược điểm của hình thức tổ chức dạy học trên lớp, bản chất và mối quan hệ giữa hoạt động dạy của thầy và hoạt động học của trò, vai trò của người dạy và người học; việc đổi mới nội dung cũng như phương pháp tổ chức dạy học. Theo chương trình giáo dục phổ thông mới sau năm 2018, Khoa học xã hội bản chất là môn học được cấu thành từ 2 môn Khoa học và Lịch sử - Địa lý.
Tuy nhiên việc quán triệt quan điểm tích hợp các môn trên cũng chỉ dừng ở mức độ nhất định. Trong chương trình môn Khoa học các kiến thức được tập hợp thành các chủ điểm như: con người và sức khỏe, vật chất và năng lượng, thực vật và động vật, môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Việc tích hợp Lịch sử- Địa lý chỉ được đề cập chủ yếu ở mức liên hệ các kiến thức của hai môn này với nhau. Đây là môn học tích hợp mới nên các nhà quản lý giáo dục cần quan tâm đến việc xây dựng chương trình mới trên cơ sở phát triển các nhân tố tích cực, hạn chế và điều chỉnh những bất cập của chương trình hiện nay như duy trì quan điểm giáo dục toàn diện; đảm bảo tính linh hoạt, tính mở của chương trình; tăng cường thực hành và ứng dụng; tăng cường tính liên thông với các lĩnh vực khoa học có liên quan theo hướng tiếp cận năng lực người học.
Việc đổi mới chương trình các môn Lịch sử và Địa lý lớp 6 mới là việc làm cần thiết song như vậy không có nghĩa là phủ nhận toàn bộ chương trình hiện hành. 7 Ở một mức độ nhất định, chương trình mới vẫn cần tham khảo, kế thừa một số nội dung và phương pháp biên soạn của chương trình hiện hành trên cơ sở kế thừa có chọn lọc và phát triển ở một mức độ cao hơn, đảm bảo tính hiện đại, cập nhật với thế giới nhưng phù hợp với điều kiện Việt Nam. Những nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử và Địa lý ở trường trung học cơ sở Ở Việt Nam các công trình về quản lý giáo dục của các tác giả như Nguyễn Đức Chính, Đặng Quốc Bảo (2004), Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2003), Nguyễn Công Bằng, Cao Duy Bình đều tập trung nghiên cứu các biện pháp quản lý hoạt động của giáo viên và học sinh. Ngoài ra có thể kể đến các công trình khác như: Quản lý và kiểm định chất lượng đào tạo nhân lực theo ISO & TQM (Trần Khánh Đức, 2004); Đại cương khoa học quản lý giáo dục, Bài giảng cho cao học quản lý giáo dục (Nguyễn Trọng Hậu, 2009); Đại cương khoa học quản lý (Nguyễn Quốc Chí - Nguyễn Thị Mỹ Lộc, 2010); Những vấn đề về lãnh đạo – quản lý và sự vận dụng vào điều hành nhà trường, Bài giảng cho học viên cao học quản lý giáo dục (Đặng Quốc Bảo, 2010).
Nhìn chung các công trình đều nghiên cứu sâu về công tác quản lý hoạt động của giáo viên và học sinh, đồng thời đề cập đến các biện pháp quản lý phù hợp trong mỗi điều kiện, hoàn cảnh nhằm mục đích cuối cùng là cải thiện và ngày càng nâng cao chất lượng giáo dục. Các tác giả Đỗ Ngọc Thống [26]; Nguyễn Công Khanh [17] cho rằng: chương trình dạy học định hướng năng lực là chương trình định hướng kết quả đầu ra, nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học. Chất lượng đầu ra, có thể coi là “sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học. Chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực không quy định những nội dung dạy học chi tiết mà quy định những kết quả đầu ra mong muốn của quá trình giáo dục, trên cơ sở đó đưa ra những hướng dẫn chung về việc lựa chọn nội dung, phương pháp, tổ chức và đánh giá kết quả dạy học nhằm đảm bảo thực hiện được mục tiêu dạy học tức là đạt được kết quả đầu ra mong muốn.
Trong chương trình định hướng phát triển năng lực, mục tiêu học tập, tức là kết quả học tập mong muốn thường được mô tả thông qua hệ thống các năng lực. Kết quả học tập mong muốn được mô tả chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được. Người học cần đạt được những kết quả, yêu cầu đã quy định trong chương trình. 8 Các tác giả Đặng Quốc Bảo và Nguyễn Sỹ Thu [3], tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực là giúp người học thấu hiểu “Học để làm gì - Học cái gì” để có năng lực đích thực; đồng thời bồi dưỡng cho người học cách “Học hiệu quả” để có năng lực bền vững.
Bên cạnh đấy, các tác giả còn chỉ ra những năng lực tư duy nền tảng cần trang bị cho người học trong quá trình dạy học, đó là: Tư duy nguyên tắc (thông thạo một lĩnh vực chính và ít nhất một lĩnh vực chuyên môn); Tư duy tổng hợp (biết hợp nhất các ý kiến chuyên môn khác nhau thành một tổng thể, gắn tổng thể này với tổng thể khác); Tư duy sáng tạo (biết khám phá và làm rõ những vấn đề, những đòi hỏi của thực tiễn); Tư duy tôn trọng (nhận biết và thấu hiểu sự khác biệt giữa các dòng tư tưởng); Tư duy đạo đức (hoàn thành trách nhiệm là một người lao động). Về quản lý dạy học và quản lý chất lượng, hiệu quả dạy học, các công trình nghiên cứu của tác giả Trần Kiểm, Trần Kiều, Trần Bá Hoành, Quách Tuấn Ngọc luôn lấy người học làm trung tâm với phương châm là người học tích cực, chủ động, sáng tạo trong suốt quá trình học tập. Ngoài ra Bộ GD&ĐT đặc biệt quan tâm đến vấn đề này với việc tổ chức hội thảo:, Chỉ đạo, quản lý dạy học ở các trường phổ thông, năm 2009 tại Thành Phố Vinh tỉnh Nghệ An. Hội thảo do Phó Thủ Tướng, nguyên Bộ Trưởng Bộ GD&ĐT, GS Nguyễn Thiện Nhân chủ trì.
Các công trình này đi sâu vào nghiên cứu lý luận về quản lý giáo dục nói chung. Về quản lý đổi mới PPDH và quản lý chất lượng, hiệu quả dạy học phải kể đến các công trình nghiên cứu của: Quách Tuấn Ngọc, Trần Kiểm, Trần Kiều, Trần Bá Hoành,. luôn lấy người học làm trung tâm với ý tưởng cốt lõi là người học phải tích cực, chủ động, sáng tạo trong quá trình học tập. Quan điểm này hoàn toàn phù hợp với tinh thần nghị quyết TW 4 khoá VIII về giáo dục, đào tạo.
Nghị quyết yêu cầu: Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học [3].