Quản Lý Đào Tạo Nghề Kỹ Thuật Xây Dựng Theo Năng Lực

Khám phá phương pháp quản lý đào tạo theo năng lực cho nghề kỹ thuật xây dựng tại các trường cao đẳng xây dựng, nâng cao chất lượng giáo dục.

• Tác giả: Đào Việt Hà
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Minh Đường
• Trường học: Viện Khoa Học Giáo Dục Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản Lý Giáo Dục
• Đề tài: Quản Lý Đào Tạo Nghề Kỹ Thuật Xây Dựng Theo Năng Lực
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quản Lý Đào Tạo Nghề Kỹ Thuật Xây Dựng

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, chất lượng giáo dục nghề nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực kỹ thuật xây dựng, đóng vai trò then chốt. Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm đến việc nâng cao chất lượng đào tạo nghề, đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Nghị quyết 29-NQ/TW nhấn mạnh sự cần thiết phải chuyển mạnh sang đào tạo theo năng lực, đáp ứng yêu cầu của cả người học và người sử dụng lao động. Đào tạo theo năng lực thực hiện (NLTH) giúp người học có đủ năng lực làm việc sau khi tốt nghiệp, đồng thời đảm bảo "sản phẩm" của quá trình đào tạo đáp ứng yêu cầu thực tiễn sản xuất, yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Đào Tạo Nghề Kỹ Thuật Xây Dựng

Ngành xây dựng là một lĩnh vực kinh tế đa ngành, liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau. Sự phát triển của khoa học công nghệ (KHCN) xây dựng đòi hỏi người lao động phải được đào tạo bài bản, có đủ năng lực và phẩm chất để đáp ứng yêu cầu công việc. Nhu cầu về nhân lực chất lượng cao của ngành xây dựng ở Việt Nam hiện nay là rất lớn, đặc biệt là khi các tập đoàn xây dựng lớn đang hiện đại hóa công nghệ.

1.2. Tiếp Cận Đào Tạo Theo Năng Lực Thực Hiện NLTH

Đào tạo theo NLTH là một hướng đi đúng đắn, giúp thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành, giữa nhà trường và doanh nghiệp. Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả mô hình này, cần có sự đổi mới toàn diện trong công tác quản lý đào tạo, từ khâu tuyển sinh đến đánh giá và cấp chứng chỉ.

II. Thực Trạng Quản Lý Đào Tạo Nghề Xây Dựng Hiện Nay

Mạng lưới các cơ sở đào tạo (CSĐT) của ngành xây dựng gồm 33 trường, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguồn nhân lực trực tiếp cho ngành. Nhiều trường đã tiếp cận và triển khai đào tạo theo NLTH hoặc theo học chế tín chỉ. Tuy nhiên, quá trình này còn gặp nhiều khó khăn do các trường chưa đổi mới cách thức quản lý đào tạo (QLĐT), vẫn áp dụng các phương pháp quản lý hành chính truyền thống. Điều này dẫn đến sự vận hành rời rạc, thiếu đồng bộ trong từng bộ phận và toàn bộ hệ thống QLĐT, gây ra những mâu thuẫn nội tại.

2.1. Những Hạn Chế Trong Quản Lý Tuyển Sinh Và Phát Triển CTĐT

Quản lý tuyển sinh còn thiếu tính hệ thống và đa dạng; quản lý phát triển chương trình đào tạo (CTĐT) chưa sát với yêu cầu của thực tế sản xuất. Quản lý các điều kiện bảo đảm chất lượng còn xuất phát từ khả năng đáp ứng của nhà trường, chưa thực sự hướng đến nhu cầu của doanh nghiệp.

2.2. Khó Khăn Trong Quản Lý Quá Trình Dạy Học Và Đánh Giá Đầu Ra

Quản lý quá trình dạy học vẫn triển khai theo kiểu truyền thống; quản lý đầu ra chưa theo chuẩn NLTH; chưa triển khai quản lý thông tin đầu ra dạy nghề. Các trường cũng đã nhận ra những khiếm khuyết này nhưng không dễ dàng tìm được mô hình và các giải pháp QLĐT phù hợp với thực tiễn.

2.3. Thiếu Khả Năng Thích Ứng Với Bối Cảnh Mới

Khả năng thích ứng chưa cao với tác động của bối cảnh mới do còn xuất hiện “độ trễ” và “lỗ hổng” trong triển khai. Điều này đòi hỏi các trường cần có sự linh hoạt và chủ động hơn trong việc cập nhật chương trình, phương pháp giảng dạy và đánh giá.

III. Giải Pháp Quản Lý Đào Tạo Nghề Kỹ Thuật Xây Dựng Hiệu Quả

Để nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo nghề kỹ thuật xây dựng, cần có các giải pháp QLĐT đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này phải đảm bảo tính thực tiễn, khả thi và phù hợp với điều kiện của từng trường. Cần tập trung vào việc quản lý các yếu tố đầu vào, quá trình dạy học và đầu ra, đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường và doanh nghiệp.

3.1. Quản Lý Tư Vấn Hướng Nghiệp Và Tuyển Sinh Theo NLTH

Cần tăng cường công tác tư vấn hướng nghiệp để giúp học sinh lựa chọn ngành nghề phù hợp với năng lực và sở thích. Quá trình tuyển sinh cần được thiết kế để đánh giá được năng lực thực tế của thí sinh, không chỉ dựa vào điểm số.

3.2. Phát Triển CTĐT Đáp Ứng Chuẩn Nghề Nghiệp Xây Dựng

CTĐT cần được xây dựng dựa trên chuẩn nghề nghiệp, đảm bảo trang bị cho người học những kiến thức, kỹ năng và thái độ cần thiết để làm việc hiệu quả. Cần có sự tham gia của các doanh nghiệp trong quá trình xây dựng và cập nhật CTĐT.

3.3. Quản Lý Điều Kiện Đảm Bảo Chất Lượng Đào Tạo

Cần đảm bảo các điều kiện về cơ sở vật chất, trang thiết bị, đội ngũ giảng viên đáp ứng yêu cầu đào tạo theo NLTH. Cần có chính sách khuyến khích giảng viên nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng sư phạm.

IV. Nâng Cao Chất Lượng Đánh Giá Và Cấp Chứng Chỉ Nghề

Công tác đánh giá kết quả đầu ra cần được thực hiện một cách khách quan, công bằng và chính xác. Cần sử dụng các phương pháp đánh giá đa dạng, bao gồm cả đánh giá lý thuyết và thực hành. Chứng chỉ nghề cần được cấp dựa trên năng lực thực tế của người học, được công nhận rộng rãi trong ngành.

4.1. Đổi Mới Phương Pháp Đánh Giá Năng Lực Thực Hiện

Cần chuyển từ đánh giá dựa trên kiến thức sang đánh giá dựa trên năng lực thực hiện. Sử dụng các bài tập tình huống, dự án thực tế để đánh giá khả năng vận dụng kiến thức và kỹ năng của người học.

4.2. Xây Dựng Hệ Thống Chứng Chỉ Nghề Được Công Nhận

Cần xây dựng hệ thống chứng chỉ nghề được công nhận rộng rãi trong ngành, tạo điều kiện thuận lợi cho người lao động tìm kiếm việc làm và phát triển sự nghiệp. Chứng chỉ cần được cập nhật thường xuyên để đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động.

4.3. Quản Lý Thông Tin Đầu Ra Hiệu Quả

Cần xây dựng hệ thống quản lý thông tin đầu ra hiệu quả, giúp nhà trường theo dõi được tình hình việc làm của sinh viên sau khi tốt nghiệp. Thông tin này sẽ giúp nhà trường điều chỉnh CTĐT và phương pháp giảng dạy để đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường lao động.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Đề Tài

Nghiên cứu này đã được thực hiện tại Trường Cao đẳng Xây dựng Công trình Đô thị, với việc khảo sát ý kiến chuyên gia và thử nghiệm một số giải pháp. Kết quả cho thấy các giải pháp đề xuất có tính khả thi và thực tiễn cao, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo nghề kỹ thuật xây dựng.

5.1. Khảo Sát Ý Kiến Chuyên Gia Về Các Giải Pháp

Ý kiến của các chuyên gia trong ngành xây dựng và giáo dục nghề nghiệp đã được thu thập và phân tích để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các giải pháp đề xuất.

5.2. Thử Nghiệm Giải Pháp Tại Trường Cao Đẳng Xây Dựng

Một số giải pháp đã được thử nghiệm tại Trường Cao đẳng Xây dựng Công trình Đô thị, cho thấy những kết quả tích cực trong việc nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Đào Tạo Nghề Xây Dựng

Quản lý đào tạo nghề kỹ thuật xây dựng theo năng lực thực hiện là một hướng đi đúng đắn, cần được tiếp tục nghiên cứu và phát triển. Để đạt được hiệu quả cao nhất, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, doanh nghiệp và các cơ quan quản lý nhà nước.

6.1. Tổng Kết Các Giải Pháp Đã Đề Xuất

Các giải pháp đã đề xuất bao gồm quản lý tuyển sinh, phát triển CTĐT, quản lý điều kiện đảm bảo chất lượng, đánh giá kết quả đầu ra và quản lý thông tin đầu ra.

6.2. Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các mô hình đào tạo nghề kỹ thuật xây dựng tiên tiến, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động và sự phát triển của khoa học công nghệ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: THEO NĂNG LỰC THỰC HIỆN 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Về đào tạo theo năng lực thực hiện , đào tạo dựa trên NLTH đã được tiến hành rất sớm ở một số nước công nghiệp phát triển. Người ta cho rằng, để nâng cao chất lượng dạy nghề cần phải dựa trên phân tích quá trình lao động để khám phá ra những quy tắc, những cách thức tốt nhất giúp cho việc học nghề ngày càng hiệu quả hơn.

Kết quả là khoảng giữa thế kỷ XIX có nhiều hệ thống dạy nghề xuất hiện, đáng kể là hệ thống dạy nghề Nga, hệ thống dạy nghề Đức và hệ thống dạy nghề các nước Bắc Âu (Thụy điển, Na Uy, Đan Mạch, Phần Lan). Từ 1868, Victor Karlovich Della-Vos, Giám đốc Học viện Kỹ thuật Hoàng Gia Matxcơva (Nga) đã đề xuất sáng kiến phân tích nghề. Ông chủ trương, muốn dạy nghề cho có hiệu quả thì phải phân tích nghề, tổ chức xưởng theo nghề chuyên môn và dạy nghề “phải có phương pháp thiết thực” [87]. Về chương trình học, Della Vos cho rằng chương trình học được thiết lập dựa trên cơ sở của sự phân tích nghề, phải phân tích mỗi nghề ra thành các động tác cơ bản, xếp đặt những động tác đó theo thứ tự từ dễ đến khó và tổ chức cho người học học theo thứ tự đó.

Về phương pháp dạy nghề, Della Vos khuyến cáo người học thực tập theo mẫu nào thì phải vẽ mẫu đó. Hoàn tất mẫu trước cho thật hoàn hảo rồi mới bắt đầu mẫu kế tiếp. Người học chỉ được phép làm việc trong các xưởng sau khi đã hoàn thành các khóa học lý thuyết theo yêu cầu. Kết quả đạt được của phương pháp này là người học nắm vững những nguyên tắc thiết yếu, cơ bản của ngành nghề họ học.

Sáng kiến của 10 Della Vos đặt nền tảng khoa học về phương pháp dạy nghề và phát triển CTĐT theo NLTH. Ngay từ những năm 20 của thế kỷ XX, do yêu cầu phát triển công nghiệp, dịch vụ và thương mại nên tư tưởng cải cách giáo dục nghề nghiệp đã xuất hiện ở một số nước công nghiệp phát triển. Người ta nhận thấy rằng phương thức đạo tạo truyền thống theo hệ bài - lớp - khoá học - niên chế đã có những biểu hiện không đáp ứng được nhu cầu của xã hội lúc đó. Nhiều nơi, nhiều ngành nghề đã thực hiện nguyên tắc “cần gì học nấy” không nhất thiết phải học hoàn chỉnh một nghề.

Người học có nhu cầu đến đâu thì học đến đó và cũng không nhất thiết phải quy định cứng nhắc về thời gian học tập, khai giảng, bế giảng khoá học. Trong những năm 70 của thế kỷ XX, một phương thức mới là giáo dục - dạy học theo NLTH được quan tâm phát triển mạnh và đã được chấp nhận, vận dụng một cách phổ biến ở Bắc Mỹ, nhu cầu về giáo dục và dạy học dựa trên NLTH đã tạo thành một áp lực và thách thức đối với GD&ĐT. Kết quả đã đưa ra được 600 mô đun kỹ năng trong đào tạo GV kỹ thuật - dạy nghề. Blank đã cho xuất bản tài liệu “Sổ tay phát triển chương trình đào tạo dựa trên NLTH” [94], cuốn sách đã đề cập những vấn đề cơ bản của GD&ĐT dựa trên NLTH, phân tích nghề và phân tích nhu cầu người học, xây dựng hồ sơ năng lực người học, phát triển công cụ đánh giá sự hiểu biết và sự thực hiện, phát triển các gói học tập, cải tiến và quản lý chương trình đào tạo.

Tài liệu nghiên cứu của ông được ứng dụng rộng rãi và mang lại kết quả to lớn trong đào tạo nghề ở Mỹ vào những năm 1980. 11 Năm 1983, Viện hàn lâm khoa học Quốc gia Mỹ đã có một báo cáo đề cập đến yêu cầu thay đổi của GD&ĐT trong đó nhấn mạnh, “CTĐT dựa trên năng lực hơn là dựa theo thời gian”. [84] Năm 1995, các tác giả như Roger Harris, Hugh Guthrie, Bary Hobart, David Lundberg [69] đã xuất bản cuốn “Competency-Based Education and Training: Between a Rock and a Whirlpool” nghiên cứu khá toàn diện về GD&ĐT dựa trên NLTH ở Úc, đặc biệt nhấn mạnh đến bối cảnh và lịch sử của GD&ĐT dựa trên NLTH, tiêu chuẩn NLTH, phát triển chương trình, đánh giá và người học - hoạt động học theo tiêu chuẩn NLTH. Ở Úc vào cuối thập kỉ 80 thế kỷ XX đã bắt đầu một cuộc cải cách đào tạo, thiết lập một hệ thống đào tạo dựa trên NLTH, tạo ra phương pháp công nhận các kỹ năng của người nhập cư, thành lập hội đồng quốc gia về đào tạo dựa trên NLTH để xúc tiến việc xây dựng tiêu chuẩn năng lực ổn định trong toàn quốc.

Burke đã xuất bản tài liệu “Giáo dục và đào tạo dựa trên NLTH” [76], trong tài liệu này tác giả đã trình bày nguồn gốc của GD&ĐT dựa trên NLTH, quan niệm về NLTH và tiêu chuẩn NLTH, về vấn đề đánh giá dựa trên NLTH và cải tiến CTĐT dựa trên NLTH. Năm 1995, tác giả Shirley Fletcher viết cuốn “Các kỹ thuật đánh giá dựa trên năng lực thực hiện” [88], trong đó phân tích sự khác biệt về đào tạo theo NLTH ở Anh và Mỹ, các nguyên tắc và thực hành đánh giá theo tiêu chuẩn, mục tiêu và sử dụng đánh giá dựa trên NLTH, việc thiết lập các tiêu chí cho sự thực hiện, thu thập bằng chứng cho đánh giá NLTH. Tuy nhiên, tác giả mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu đánh giá dựa trên NLTH, một khâu của quá trình dạy học. Đến 1997, Shirley Fletcher cho ra đời tiếp tài liệu “Thiết kế đào tạo dựa trên năng lực thực hiện” [89], trong đó đề cập các cơ sở khoa học của việc thiết lập các tiêu chuẩn đào tạo, các kỹ thuật phân tích nhu cầu người học và phân tích công việc, xây dựng mô đun dạy học và khung chương trình.

12 Trong cuốn sách “GD&ĐT dựa trên NLTH: Huyền thoại và thực tiễn” [79] của tác giả Sandra Kerka xuất bản năm 1997 đã tổng kết về đào tạo dựa trên NLTH vốn phát triển mạnh mẽ trong những năm 1990 với hàng loạt các tổ chức có tầm cỡ ở Mỹ, Anh, Úc, New Zealand, xứ Wales v. Ở nhiều nước châu Á như Singapore, Ấn Độ, Philippin, Bruney, Malaysia,… phương thức đào tạo dựa trên NLTH cũng đã và đang được vận dụng ở các mức độ khác nhau [45]. Các bộ chương trình kế hoạch ĐTN theo NLTH cho các trường chuyên nghiệp, nhất là các trường kỹ thuật đã được soạn thảo và sử dụng có kết quả trong một vài năm trở lại đây. Đó là các nội dung đào tạo có kiểu cấu trúc theo hệ thống các mô đun.

Đặc biệt, có loại tài liệu mô đun kỹ năng hành nghề tích hợp một cách chặt chẽ giữa các lĩnh vực kiến thức, kỹ năng cho người học, chúng được xây dựng thành “ngân hàng”, có thể xếp chồng và “lắp ghép” lẫn nhau theo phần công việc trọn vẹn của nghề mà người học cần đến. Đây được coi là mô hình rõ ràng về ĐTN theo NLTH. Tác giả Thomas Deissinger và Slilke Hellwig (Đức) trong tài liệu xuất bản năm 2011: “Structures and functions of competency-based education and training (CBET): a comparative perspective” [91] đã dựa trên những kinh nghiệm ĐTN mà mình đang trực tiếp tiến hành để đưa ra quan điểm về cấu trúc và chức năng của CTĐT dựa trên NLTH. Việc xây dựng cấu trúc và chức năng của CTĐT theo NLTH cần phải được thảo luận rõ bao gồm cả kế hoạch xây dựng chương trình, phát triển chương trình và kiểm định chương trình trước khi thực thi.

Ngoài ra, cũng cần xem xét sự khác biệt, ưu điểm, nhược điểm của việc xây dựng cấu trúc, chức năng CTĐT theo NLTH với các lý thuyết xây dựng CTĐT nghề khác. Một điều nữa là những chương trình xây dựng theo NLTH cần có sự đối sánh với hệ thống GD&ĐT ở Úc, Anh, xứ Wales, Bắc Ireland và Scotland; như vậy, mới bảo đảm chất lượng đào tạo và được công nhận ở quốc tế. 13 Tác giả Leesa Wheelahan (Úc) trong tác phẩm “The problem with competency-based training, Educating for the knowledge economy: critical perspectives?” [80] đã phát triển và mở ra một góc nhìn thực tế khác về đào tạo theo NLTH. Luận cứ quan trọng mà tác giả đưa ra là sự hiểu biết (kiến thức) của người học phải được đặt vào vị trí trung tâm của CTĐT nhưng đào tạo theo NLTH lại không làm được điều đó.

Bằng việc mô tả lại những yêu cầu của xã hội đối với một hoạt động nghề nghiệp, cách tiếp cận này đặt sự thực hiện công việc nghề nghiệp của người học vào vị trí trung tâm thay cho việc phải bắt đầu từ việc tiếp nhận hệ thống tri thức khoa học chuyên sâu. Trong khuôn khổ bài viết, tác giả đã chỉ ra hạn chế của phương pháp xây dựng CTĐT theo NLTH và đề xuất cần phải có những nghiên cứu sâu hơn trong các lý thuyết xây dựng CTĐT. Tác giả Tian Ye (Trung Quốc) đề cập đến chương trình phát triển NLTH cho GV trong các CSĐT nghề ở Bắc Kinh (Trung Quốc), đây là một dự án đặc biệt của chính quyền địa phương nhằm mục đích cải thiện việc giảng dạy ở bậc chuyên nghiệp [92]. Trong đó, năng lực thực hành sư phạm của giảng viên được đặc biệt quan tâm.

Uỷ ban giáo dục thành phố Bắc Kinh (Trung Quốc) và Sở tài chính hợp tác tiến hành các dự án từ năm 2007 đến năm 2010. Chương trình phát triển NLTH có một số kế hoạch như: đào tạo tại chức, xây dựng đội ngũ GV, tuyển dụng GV trợ giảng, xây dựng cơ sở vật chất,… Chương trình được tiến hành trong tất cả các trường dạy nghề ở Bắc Kinh để nâng cao chất lượng tổng thể và phát triển ĐTN. Điểm qua những nghiên cứu trên có thể nhận thấy: đào tạo theo NLTH là một xu hướng được nhiều quốc gia, nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau và ứng dụng vào quá trình dạy học ở các trường đại học, chuyên nghiệp và dạy nghề. Lý thuyết về đào tạo theo NLTH được vận dụng phù hợp tùy theo đặc điểm của mỗi quốc gia.

Về quản lý đào tạo nghề 14 QLĐT nghề là lĩnh vực đã được nhiều chuyên gia, nhà khoa học nghiên cứu với nhiều góc độ, cách thức tiếp cận khác nhau ứng với từng thể chế quốc gia, từng giai đoạn phát triển. Gần đây, QLĐT nghề đang được nghiên cứu theo hướng tiếp cận thị trường và được các chuyên gia về quản lý quan tâm. Năm 1996, tác giả Heinz Weihrich và đồng nghiệp trong một báo cáo dự án khoa học “Managing vocational training as a joint venture - can the German approach of cooperative education serve as a model for the United States and other countries?