Nghiên cứu về Quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc giai đoạn 1989 - 2000

Khóa luận phân tích lịch sử quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc giai đoạn 1989-2000, khám phá những biến động chính trị và kinh tế quan trọng.

• Tác giả: Nguyễn Thị Trang
• Người hướng dẫn: Thầy Lê Phụng Hoàng
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Quan Hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc Từ 1989 Đến 2000
• Loại tài liệu: Bài Khóa Luận
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ QUAN HỆ HOA KỲ - TRUNG QUỐC TRONG THỜI KỲ CHIẾN TRANH LẠNH
• 1.1. Cục diện chính trị thế giới đầu thập kỷ 70
• 1.2. Hoa Kỳ - Trung Quốc chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao
• 1.3. Thông cáo 1982 củng cố quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc
• 1.4. Những nguyên tắc trong quan hệ ngoại giao
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN HỆ HOA KỲ - TRUNG QUỐC TỪ NĂM 1989 ĐẾN NĂM 2000
• 2.1. Bối cảnh quốc tế
• 2.2. Xu thế phát triển của quan hệ quốc tế sau chiến tranh lạnh
• 2.3. Những thăng trầm trong quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc từ năm 1989 đến 1996
• 2.4. Giai đoạn từ 1996 đến 2000
• 2.5. Những nhân tố tác động đến quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc
• 2.5.1. Vấn đề kinh tế - thương mại
• 2.5.2. Vấn đề chính trị nội bộ mỗi nước
• 2.5.3. Vấn đề dân chủ nhân quyền
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ THỰC CHẤT VÀ XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA QUAN HỆ HOA KỲ - TRUNG QUỐC VÀ TÁC ĐỘNG ĐỐI VỚI THẾ GIỚI KHU VỰC VÀ VIỆT NAM
• 3.1. Thực chất quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc sau Chiến tranh lạnh
• 3.2. Xu hướng phát triển của quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc
• 3.3. Tác động của quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc đối với thế giới
• 3.4. Tác động của quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc đối với Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về quan hệ Hoa Kỳ Trung Quốc từ 1989 đến 2000

Quan hệ giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc từ năm 1989 đến 2000 là một giai đoạn đầy biến động. Sau sự kiện Thiên An Môn năm 1989, mối quan hệ này đã trải qua nhiều thăng trầm. Hoa Kỳ đã áp dụng các chính sách đối ngoại nhằm thúc đẩy nhân quyền và dân chủ tại Trung Quốc, trong khi Trung Quốc tìm cách bảo vệ chủ quyền và ổn định chính trị. Sự tương tác giữa hai cường quốc này không chỉ ảnh hưởng đến khu vực mà còn đến toàn cầu.

1.1. Bối cảnh lịch sử và chính trị

Giai đoạn này bắt đầu với sự kiện Thiên An Môn, một bước ngoặt trong quan hệ quốc tế. Hoa Kỳ đã phản ứng mạnh mẽ với các vi phạm nhân quyền tại Trung Quốc, dẫn đến việc áp đặt các biện pháp trừng phạt. Điều này đã tạo ra một bầu không khí căng thẳng trong quan hệ hai nước.

1.2. Tác động của chính sách đối ngoại Hoa Kỳ

Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ trong giai đoạn này tập trung vào việc thúc đẩy nhân quyền và dân chủ. Tuy nhiên, điều này đã gặp phải sự phản đối mạnh mẽ từ chính phủ Trung Quốc, dẫn đến những căng thẳng trong quan hệ ngoại giao.

II. Những thách thức trong quan hệ Hoa Kỳ Trung Quốc giai đoạn 1989 1996

Giai đoạn này chứng kiến nhiều thách thức lớn trong quan hệ giữa hai nước. Các vấn đề như thương mại, nhân quyền và an ninh quốc gia đã trở thành những điểm nóng trong các cuộc đàm phán. Sự khác biệt về quan điểm đã dẫn đến những căng thẳng không nhỏ.

2.1. Vấn đề thương mại và kinh tế

Thương mại giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc đã gia tăng, nhưng cũng đi kèm với nhiều tranh cãi. Hoa Kỳ thường xuyên chỉ trích Trung Quốc về các chính sách thương mại không công bằng và thao túng tiền tệ.

2.2. Nhân quyền và chính trị nội bộ

Vấn đề nhân quyền luôn là một chủ đề nhạy cảm. Hoa Kỳ đã liên tục chỉ trích Trung Quốc về các vi phạm nhân quyền, trong khi Trung Quốc khẳng định quyền tự quyết và chủ quyền của mình.

III. Sự chuyển mình trong quan hệ Hoa Kỳ Trung Quốc từ 1996 đến 2000

Giai đoạn này đánh dấu sự chuyển mình trong quan hệ giữa hai nước. Mặc dù vẫn còn nhiều thách thức, nhưng cả hai bên đã nhận ra tầm quan trọng của việc duy trì mối quan hệ ổn định. Các cuộc đàm phán đã diễn ra nhằm tìm kiếm giải pháp cho những vấn đề còn tồn tại.

3.1. Các cuộc đàm phán thương mại

Các cuộc đàm phán thương mại đã diễn ra với mục tiêu giảm thiểu tranh chấp và thúc đẩy hợp tác. Hoa Kỳ đã tìm cách mở rộng thị trường cho hàng hóa của mình tại Trung Quốc.

3.2. Hợp tác an ninh và quốc phòng

Cả hai nước đã bắt đầu thảo luận về các vấn đề an ninh khu vực, đặc biệt là trong bối cảnh căng thẳng tại khu vực Đông Á. Hợp tác trong lĩnh vực này đã trở thành một phần quan trọng trong quan hệ hai nước.

IV. Kết quả và ứng dụng thực tiễn từ quan hệ Hoa Kỳ Trung Quốc

Mối quan hệ giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc đã có những kết quả tích cực trong nhiều lĩnh vực. Sự hợp tác trong thương mại và an ninh đã mang lại lợi ích cho cả hai bên. Tuy nhiên, những thách thức vẫn còn đó, và cần có những nỗ lực liên tục để duy trì sự ổn định.

4.1. Lợi ích kinh tế từ quan hệ thương mại

Sự gia tăng thương mại đã mang lại lợi ích kinh tế cho cả hai nước. Hoa Kỳ đã có thể tiếp cận một thị trường rộng lớn, trong khi Trung Quốc đã thu hút được vốn đầu tư nước ngoài.

4.2. Tác động đến an ninh khu vực

Mối quan hệ ổn định giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc đã góp phần vào sự ổn định của khu vực Đông Á. Sự hợp tác trong lĩnh vực an ninh đã giúp giảm thiểu các xung đột tiềm tàng.

V. Đánh giá tương lai của quan hệ Hoa Kỳ Trung Quốc

Tương lai của quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc sẽ phụ thuộc vào khả năng giải quyết các vấn đề còn tồn tại. Cả hai nước cần phải tìm ra những cách thức hợp tác hiệu quả hơn để đối phó với những thách thức toàn cầu.

5.1. Những thách thức trong tương lai

Các vấn đề như biến đổi khí hậu, an ninh mạng và khủng bố sẽ là những thách thức lớn trong tương lai. Cả hai nước cần phải hợp tác để tìm ra giải pháp.

5.2. Cơ hội hợp tác mới

Sự phát triển của công nghệ và kinh tế toàn cầu mở ra nhiều cơ hội hợp tác mới. Cả hai nước có thể cùng nhau phát triển các lĩnh vực như công nghệ xanh và y tế.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc từ năm 1989 đến năm 2000" do sinh viên Nguyễn Thị Trang thực hiện dưới sự hướng dẫn của Thầy Lê Phụng Hoàng tại Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh (hoàn thành vào tháng 5 năm 2010). Đề tài tập trung phân tích tiến trình vận động, bản chất và những chuyển biến trong quan hệ ngoại giao song phương giữa hai cường quốc hàng đầu thế giới trong giai đoạn chuyển giao trật tự quốc tế sau Chiến tranh Lạnh.

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn:

• Quan hệ giữa các nước lớn giữ vị trí chi phối toàn diện đối với đời sống chính trị quốc tế và trật tự thế giới. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, Hoa Kỳ khẳng định vị thế siêu cường duy nhất về kinh tế, chính trị, quân sự, trong khi Trung Quốc từng bước vươn lên thành một cường quốc lớn mạnh, có ảnh hưởng chiến lược tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.
• Quan hệ song phương Hoa Kỳ - Trung Quốc mang tính chất đan xen phức tạp giữa xung đột lợi ích và nhu cầu hợp tác: Hoa Kỳ cần thị trường tiêu thụ rộng lớn và sự phối hợp giải quyết các vấn đề an ninh khu vực; Trung Quốc cần nguồn vốn đầu tư, công nghệ cao và kinh nghiệm quản lý kinh tế từ phương Tây để phục vụ công cuộc cải cách, hiện đại hóa đất nước.
• Đối với Việt Nam, những biến động trong mối quan hệ giữa hai cường quốc này trong lịch sử từng tác động trực tiếp, nhiều chiều đến tiến trình cách mạng. Trong giai đoạn đổi mới và hội nhập, việc theo dõi, phân tích và dự báo chiều hướng vận động của trục quan hệ Mỹ - Trung là yêu cầu cấp thiết nhằm phục vụ công tác hoạch định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ và cung cấp tư liệu tham khảo cho nghiên cứu, giảng dạy lịch sử quan hệ quốc tế.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Khái quát hóa tiến trình quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc từ năm 1949 đến năm 1989 nhằm làm rõ nền tảng lịch sử và các nguyên tắc ngoại giao căn bản.
2. Phân tích chi tiết các giai đoạn thăng trầm, biến động trong quan hệ song phương từ năm 1989 đến năm 2000 dưới tác động của bối cảnh quốc tế mới sau khi Trật tự hai cực Ianta sụp đổ.
3. Làm rõ các nhân tố chủ chốt tác động trực tiếp đến quan hệ hai nước, bao gồm: kinh tế - thương mại, an ninh - quân sự, chính trị nội bộ, dân chủ - nhân quyền và vấn đề Đài Loan.
4. Đánh giá thực chất, xu hướng vận động của quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc và phân tích những tác động đa chiều của mối quan hệ này đối với an ninh khu vực, trật tự thế giới và đối ngoại của Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ song phương giữa Hợp chúng quốc Hoa Kỳ và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.
• Phạm vi thời gian: Trọng tâm từ năm 1989 đến năm 2000 (có mở rộng khảo sát giai đoạn tiền đề 1949 - 1989 để đảm bảo tính logic lịch sử).
• Phạm vi không gian: Không gian ngoại giao Hoa Kỳ, Trung Quốc cùng phạm vi tác động tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương và Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử, bảo đảm tính khách quan, khoa học trong tái hiện các sự kiện lịch sử ngoại giao.

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp lịch sử: Được sử dụng xuyên suốt để thu thập, phân loại, khôi phục và trình bày các sự kiện ngoại giao theo đúng tiến trình thời gian từ năm 1949 qua các mốc 1972, 1979, 1982, 1989, 1996 đến năm 2000.
• Phương pháp logic: Được kết hợp chặt chẽ với phương pháp lịch sử nhằm phân tích bản chất bên trong của các chính sách đối ngoại, vạch rõ mối quan hệ nhân quả giữa bối cảnh quốc tế, lợi ích chiến lược quốc gia và các hành vi đối ngoại cụ thể của hai nước.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Sử dụng để xử lý hệ thống tư liệu đa nguồn, đối chiếu quan điểm của các học giả trong và ngoài nước, từ đó đưa ra những nhận định, đánh giá tổng quan về thực chất quan hệ Mỹ - Trung.

Nguồn dữ liệu nghiên cứu: Tác giả kế thừa và đối chiếu nguồn tư liệu phong phú từ các công trình nghiên cứu chuyên sâu đã xuất bản:

• Sách chuyên khảo trong nước: "Mỹ thay đổi chiến lược toàn cầu" (Lý Thực Cốc, 1996), "Những sự kiện quan trọng trong quan hệ Mỹ - Trung Quốc" (Phi Bằng, 2000), "Quan hệ quốc tế" (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, 2003), "Quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc, đối tác chiến lược hay đối thủ chiến lược" (Phạm Cao Phong), "Quan hệ Mỹ - Trung sau Chiến tranh Lạnh" (Nguyễn Thị Cảnh, 2004), "Quan hệ của Mỹ với các nước lớn ở khu vực châu Á Thái Bình Dương" (Học viện Quan hệ Quốc tế - Bộ Ngoại giao, 2003), "Hoa Kỳ cam kết mở rộng chiến lược toàn cầu mới của Mỹ" (Lê Bá Thuyên, 1997).
• Sách dịch và tài liệu nước ngoài: "Chính sách đối ngoại của Mỹ sau Chiến tranh Lạnh" (Randall Ripley & James Lindsay), "Trung Quốc - Những thách thức nghiêm trọng của thế kỷ XXI" (Lưu Kim Hâm), "Trung Xô Mỹ cuộc đối đầu lịch sử" (Lý Kiện), tài liệu từ Nhà xuất bản Alfred A. Knopf (Richard Bernstein & Ross H. Munro).
• Các bài nghiên cứu trên Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế của tác giả Trường Lưu (1996, 1997) và nguồn dữ liệu điện tử từ các cổng thông tin nghiên cứu quốc tế, Học viện Ngoại giao.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh (1949 - 1989)

Chương này tái hiện bức tranh toàn cảnh về quan hệ Mỹ - Trung trong suốt 40 năm thời kỳ Chiến tranh Lạnh, chia thành hai giai đoạn lớn:

1. Hơn hai mươi năm đối địch (1949 - 1972):

• Sau khi nước CHND Trung Hoa ra đời (1/10/1949), quan hệ song phương rơi vào tình trạng đóng băng và đối đầu gay gắt. Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ (25/6/1950), quân đội Mỹ đổ bộ lên Nhân Xuyên (15/9/1950) và Tổng thống Truman điều Hạm đội 7 vào eo biển Đài Loan nhằm "trung lập hóa Đài Loan". Ngày 25/10/1950, quân chí nguyện Trung Quốc do tướng Bành Đức Hoài chỉ huy tiến vào Triều Tiên trực tiếp tham chiến chống Mỹ.
• Hoa Kỳ thi hành chính sách bao vây, cấm vận kinh tế toàn diện và cô lập ngoại giao đối với Trung Quốc, đồng thời ký hiệp ước phòng thủ chung với chính quyền Đài Loan (12/1954) và thông qua "Nghị quyết về Đài Loan" (1/1955).
• Mặc dù căng thẳng, hai bên vẫn duy trì kênh tiếp xúc cấp đại sứ bắt đầu từ ngày 1/8/1955 tại Genève và Warszawa để thăm dò ý định chiến lược.
• Đến năm 1966, Hoa Kỳ đưa ra "Chính sách 10 điểm" (16/3/1966) nhằm răn đe Trung Quốc sử dụng vũ lực ở Đài Loan nhưng mở ngỏ tiếp xúc ngoại giao không chính thức. Phía Trung Quốc đáp trả bằng "Chính sách 4 điểm" (10/4/1966) tuyên bố không chủ động gây chiến nhưng kiên quyết chống lại mọi hành vi xâm phạm lãnh thổ.

2. Quá trình tiến tới thiết lập và củng cố quan hệ ngoại giao (1972 - 1989):

• Bước đột phá lịch sử (1971 - 1972): Đầu thập niên 1970, trước sự lớn mạnh của Liên Xô và thế sa lầy quân sự tại Việt Nam, Mỹ cần Trung Quốc để cân bằng chiến lược. Sau sự kiện "Ngoại giao bóng bàn" và chuyến thăm bí mật của Henry Kissinger (7/1971), Tổng thống Richard Nixon thăm chính thức Trung Quốc vào tháng 2/1972, ký kết Thông cáo chung Thượng Hải (28/2/1972), thừa nhận nguyên tắc "Một Trung Quốc" và cam kết từng bước giảm lực lượng quân sự tại Đài Loan.
• Thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức (1/1/1979): Thông cáo chung ký ngày 15/12/1978 chính thức xác lập bang giao từ ngày 1/1/1979; Hoa Kỳ cắt đứt quan hệ ngoại giao chính thức với Đài Loan. Chuyến thăm Mỹ của Phó Thủ tướng Đặng Tiểu Bình (tháng 1 - 2/1979) mở ra thời kỳ cải thiện quan hệ nhanh chóng. Tuy nhiên, việc Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Quan hệ với Đài Loan (TRA) ngày 10/4/1979 đã tạo ra trở lực pháp lý lâu dài cho quan hệ hai nước.
• Thông cáo chung 17/8/1982 và các chuyến thăm cấp cao: Nhằm giải quyết bất đồng về buôn bán vũ khí cho Đài Loan, hai nước ký Thông cáo chung 1982. Quan hệ hợp tác được củng cố qua các chuyến thăm của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Caspar Weinberger (1983), Bộ trưởng Ngoại giao Ngô Học Khiêm (1983), Tổng thống Ronald Reagan (1984) và Chủ tịch Lý Tiên Niệm (1985).

Mốc thời gian	Sự kiện / Văn kiện ngoại giao chính	Nội dung cốt lõi
28/02/1972	Thông cáo chung Thượng Hải	Đặt nền móng bình thường hóa; Mỹ thừa nhận lập trường "Một Trung Quốc".
15/12/1978 (hiệu lực 01/01/1979)	Thông cáo chung thiết lập quan hệ ngoại giao	Mỹ công nhận CHND Trung Hoa là chính phủ hợp pháp duy nhất; chấm dứt quan hệ chính thức với Đài Loan.
10/04/1979	Đạo luật Quan hệ với Đài Loan (TRA)	Mỹ duy trì quan hệ phi chính thức và cam kết cung cấp vũ khí phòng thủ cho Đài Loan.
17/08/1982	Thông cáo chung 17/8/1982	Mỹ cam kết giảm dần mức bán vũ khí cho Đài Loan tùy thuộc vào tình hình hòa bình khu vực.

---

Chương 2: Quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc từ năm 1989 đến năm 2000

Chương này tập trung mổ xẻ diễn biến thực tế của quan hệ song phương sau khi trật tự thế giới biến đổi sâu sắc:

1. Bối cảnh quốc tế và những biến cố đầu thập niên 1990:

• Sự sụp đổ của hệ thống XHCN ở Đông Âu và sự tan rã của Liên Xô (1991) đã chấm dứt Trật tự hai cực Ianta. "Con bài Trung Quốc" trong chiến lược kiềm chế Liên Xô của Mỹ không còn giá trị như trước.
• Sự kiện Thiên An Môn (4/6/1989) khiến quan hệ Mỹ - Trung rơi vào khủng hoảng trầm trọng; chính quyền Tổng thống George H. W. Bush đình chỉ buôn bán vũ khí, tạm hoãn các khoản vay quốc tế và các chuyến thăm cấp cao. Trung Quốc chủ động phá vỡ thế bao vây bằng cách đàm phán riêng rẽ với các đồng minh của Mỹ như Nhật Bản và các nước Tây Âu thông qua đòn bẩy thị trường rộng lớn.

2. Giai đoạn 1989 - 1996 (Căng thẳng, đối đầu và điều chỉnh chính sách):

• Khi Bill Clinton nhậm chức Tổng thống nhiệm kỳ đầu, chính quyền Dân chủ áp dụng đường lối cứng rắn, gắn quy chế Tối huệ quốc (MFN) với vấn đề hồ sơ nhân quyền và các vấn đề không phổ biến vũ khí (vụ tàu vận tải Ngân Hà năm 1993).
• Năm 1994, trước sức ép từ giới tài phiệt và nhận thức về lợi ích kinh tế chiến lược, Tổng thống Bill Clinton đưa ra quyết định quan trọng: tách quy chế thương mại Tối huệ quốc ra khỏi vấn đề nhân quyền.
• Quan hệ rơi vào khủng hoảng gay gắt nhất kể từ năm 1972 khi Mỹ cấp thị thực cho người đứng đầu Đài Loan Lý Đăng Huy sang thăm Mỹ (1995), dẫn đến cuộc khủng hoảng tên lửa tại eo biển Đài Loan (1995 - 1996).

3. Giai đoạn 1996 - 2000 (Tăng cường can dự và hướng tới quan hệ đối tác):

• Từ năm 1996, chính quyền Bill Clinton chuyển đổi căn bản sang chiến lược "Tăng cường can dự và hợp tác" (Comprehensive Engagement). Cố vấn An ninh Quốc gia Anthony Lake sang thăm Bắc Kinh mở đường cho các cuộc tiếp xúc thượng đỉnh.
• Hai chuyến thăm chính thức mang tính lịch sử: Chủ tịch Giang Trạch Dân thăm Mỹ (1997) và Tổng thống Bill Clinton thăm Trung Quốc (1998), hai bên cùng nhất trí hướng tới xây dựng "Mối quan hệ đối tác chiến lược mang tính xây dựng".
• Mặc dù gặp phải các chấn động nghiêm trọng như vụ tên lửa NATO bắn trúng Đại sứ quán Trung Quốc tại Belgrade (5/1999), hai nước vẫn duy trì nỗ lực đối thoại thực dụng.

4. Các nhân tố tác động chủ yếu đến quan hệ song phương:

• Kinh tế - thương mại: Trở thành trụ cột và động lực duy trì sự ổn định. Thương mại hai chiều tăng trưởng vượt bậc: từ 6,3 tỷ USD năm 1981 (Mỹ thặng dư 1,7 tỷ USD) lên đến hàng chục tỷ USD vào thập niên 1990; đến năm 1998, mức thâm hụt thương mại của Mỹ đối với Trung Quốc đạt con số 58 tỷ USD. Đầu tư của Mỹ vào Trung Quốc đạt khoảng 20 tỷ USD vào giữa thập niên 1990 với sự tham gia của các tập đoàn khổng lồ (Procter & Gamble, Boeing, Motorola, Merrill Lynch, Exxon, Amoco...).
• Đàm phán gia nhập WTO: Ngày 15/11/1999, hai nước ký Hiệp định thương mại song phương lịch sử. Theo thỏa thuận, Trung Quốc đồng ý hạ mức thuế quan công nghiệp bình quân xuống 17%, nông sản xuống 14,5% - 15%, mở cửa thị trường dịch vụ, tài chính, viễn thông. Năm 2000, Quốc hội Mỹ thông qua Luật trao Quy chế thương mại bình thường vĩnh viễn (PNTR) cho Trung Quốc, dọn đường cho Trung Quốc chính thức gia nhập WTO vào tháng 12/2001.
• Nhân quyền và ý thức hệ: Hoa Kỳ tiếp tục sử dụng diễn đàn Ủy ban Nhân quyền LHQ (các năm 1999, 2000) để gia tăng sức ép chính trị, tạo nên những cọ xát thường trực giữa hai mô hình thể chế.

---

Chương 3: Đánh giá thực chất, xu hướng phát triển và tác động của quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc

Chương cuối của khóa luận khái quát hóa bản chất lý luận ngoại giao và tác động địa chính trị của cặp quan hệ:

1. Thực chất quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc sau Chiến tranh Lạnh:

• Quan hệ hai nước vận động theo quỹ đạo phức tạp: "vừa hợp tác vừa đấu tranh, vừa là đối tác vừa là đối thủ cạnh tranh chiến lược".
• Bề ngoài các tuyên bố ngoại giao hướng đến thỏa hiệp và mở rộng hợp tác, nhưng bên trong vẫn tồn tại sự cạnh tranh quyết liệt về phạm vi ảnh hưởng quyền lực tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương và bờ Tây Thái Bình Dương.

2. Xu hướng phát triển:

• Mức độ phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc về kinh tế, tài chính và thương mại ngăn cản nguy cơ bùng nổ xung đột quân sự trực tiếp giữa hai cường quốc hạt nhân.
• Cơ chế đối thoại chiến lược từng bước được thể chế hóa (với hơn 60 cơ chế tiếp xúc và hợp tác song phương được định hình).

3. Tác động đối với thế giới, khu vực và Việt Nam:

• Đối với thế giới và khu vực: Trục quan hệ Mỹ - Trung trực tiếp định hình cán cân an ninh, cục diện chính trị tại Đông Á và tiến trình liên kết kinh tế khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.
• Đối với Việt Nam: Khóa luận khẳng định những chuyển dịch trong chính sách Mỹ - Trung đòi hỏi Việt Nam phải chủ động theo dõi sát sao, kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế, giữ vững môi trường hòa bình, ổn định để phát triển kinh tế - xã hội.

---

Kết quả và đóng góp

1. Hệ thống hóa toàn diện tư liệu lịch sử: Khóa luận đã phân kỳ và tái hiện một cách mạch lạc tiến trình quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc qua hơn nửa thế kỷ (1949 - 2000), làm rõ sự biến chuyển từ thế đối đầu triệt để thời Chiến tranh Lạnh sang trạng thái đối thoại, can dự và ràng buộc lẫn nhau sau năm 1989.
2. Làm rõ các chỉ số kinh tế - thương mại thực tế: Tổng hợp và phân tích các số liệu thực tế được ghi nhận trong văn bản:
   • Kim ngạch thương mại hai chiều sau 30 năm (kể từ khi lập bang giao) tăng hơn 120 lần, biến hai nước thành đối tác thương mại hàng đầu của nhau.
   • Thương mại song phương năm 1981 ở mức 6,3 tỷ USD (Mỹ xuất khẩu 3,6 tỷ USD, nhập khẩu 1,9 tỷ USD).
   • Thâm hụt thương mại của Mỹ với Trung Quốc tăng mạnh lên 58 tỷ USD vào năm 1998.
   • Thỏa thuận đàm phán WTO ngày 15/11/1999 xác định hạ thuế quan bình quân xuống 17%, nông sản xuống 14,5% - 15%.
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn: Khóa luận chỉ ra bản chất thực dụng chi phối chính sách đối ngoại của các nước lớn, cung cấp góc nhìn lịch sử khách quan phục vụ việc nghiên cứu, giảng dạy lịch sử thế giới và lịch sử quan hệ quốc tế giai đoạn hiện đại.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do nguồn tư liệu chuyên sâu về ngoại giao giải mật của hai nước còn hạn chế và tính chất phức tạp, nhạy cảm của quan hệ quốc tế đương đại, một số nội dung liên quan đến cơ chế hoạch định chính sách nội bộ của Mỹ và Trung Quốc chưa được khai thác sâu sắc.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu sang giai đoạn sau năm 2000 (đặc biệt khi Trung Quốc chính thức gia nhập WTO năm 2001 và sự kiện ngày 11/9/2001 làm thay đổi trọng tâm an ninh toàn cầu của Mỹ) để đánh giá sự cạnh tranh chiến lược toàn diện giữa hai cường quốc trong thế kỷ XXI.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên chuyên ngành Sư phạm Lịch sử, Lịch sử Thế giới, Quan hệ Quốc tế, Đông phương học và Ngoại giao.
• Nội dung giá trị nhất:
  • Phần phân tích chi tiết ba bản Thông cáo chung (1972, 1979, 1982) và Đạo luật Quan hệ với Đài Loan (TRA 1979) ở Chương 1.
  • Tiến trình đàm phán tháo gỡ bao vây cấm vận sau năm 1989 và việc tách rời kinh tế khỏi nhân quyền của chính quyền Bill Clinton ở Chương 2.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thông cáo chung Thượng Hải năm 1972 có ý nghĩa then chốt như thế nào đối với quan hệ Mỹ - Trung?
Thông cáo chung Thượng Hải (28/2/1972) là văn kiện đột phá đặt nền móng cho tiến trình bình thường hóa quan hệ. Phía Mỹ chính thức thừa nhận lập trường rằng chỉ có một nước Trung Quốc và Đài Loan là một bộ phận của Trung Quốc, đồng thời cam kết từng bước rút bớt lực lượng quân sự khỏi Đài Loan.

2. Đạo luật Quan hệ với Đài Loan (TRA) năm 1979 tác động ra sao đến bang giao Mỹ - Trung?
Được Tổng thống Jimmy Carter ký ngày 10/4/1979 (ngay sau khi hai nước lập quan hệ ngoại giao chính thức ngày 1/1/1979), Đạo luật này cho phép Mỹ duy trì quan hệ phi chính thức và cung cấp vũ khí phòng thủ cho Đài Loan. Đây là hành động vi phạm nguyên tắc chung theo quan điểm của Trung Quốc, trở thành nguồn gốc gây căng thẳng ngoại giao kéo dài.

3. Chính quyền Tổng thống Bill Clinton đã thực hiện bước ngoặt chiến lược gì trong chính sách thương mại với Trung Quốc vào năm 1994?
Năm 1994, bất chấp những chỉ trích chính trị và sự phản đối của một bộ phận trong Quốc hội, Tổng thống Bill Clinton đã đi đến quyết định mang tính chiến lược là tách quy chế tối huệ quốc (MFN) ra khỏi vấn đề dân chủ và nhân quyền, mở đường cho hợp tác kinh tế song phương bùng nổ.

4. Hiệp định thương mại song phương Mỹ - Trung ngày 15/11/1999 quy định những cam kết kinh tế nổi bật nào?
Theo hiệp định, Trung Quốc cam kết hạ thuế quan bình quân nhập khẩu xuống 17%, thuế hàng nông sản hạ xuống mức 14,5% - 15%, dỡ bỏ các rào cản phi thuế quan và hạn ngạch số lượng, đồng thời mở cửa quyền kinh doanh và bán lẻ cho doanh nghiệp nước ngoài trong các ngành dịch vụ, viễn thông và chứng khoán.

5. Bản chất cốt lõi của mối quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc sau Chiến tranh Lạnh được khóa luận kết luận như thế nào?
Bản chất quan hệ Mỹ - Trung sau Chiến tranh Lạnh là trạng thái đan xen phức tạp: vừa đối đầu, cạnh tranh chiến lược về địa chính trị, vừa thỏa hiệp, phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc về kinh tế - thương mại, không để xung đột leo thang thành chiến tranh trực tiếp.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Trang đã tái hiện một cách hệ thống, khách quan toàn bộ tiến trình lịch sử thăng trầm của mối quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc trong giai đoạn bản lề 1989 - 2000 trên nền tảng quan hệ từ năm 1949. Tác phẩm làm sáng tỏ quy luật vận động mang tính thực dụng của ngoại giao nước lớn, nơi lợi ích kinh tế và tính toán chiến lược luôn đóng vai trò chi phối hàng đầu. Đây là tài liệu tham khảo học thuật có giá trị tư liệu tốt cho việc nghiên cứu lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại và cung cấp góc nhìn bổ ích cho công tác đối ngoại của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu những kỳ thăng trầm trong quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc. Quan hệ giữa Cộng hòa nhân dân Trung Hoa và Hoa Kỳ là một trong những mối quan hệ quốc tế cực kỳ phức tạp. Trong thời gian Chiến tranh lạnh, quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc luôn luôn thay đổi và sau Chiến tranh lạnh quan hệ đó vẫn chưa thể gọi la ổn định. Hơn hai mươi năm đối địch (1949- 1971).

Chiến tranh thế giới thứ 2 kết thúc Liên Xô và các nước đổng minh Hoa Kỳ, Anh, Pháp th4ng tran, Nhật .Đức, Italia bai trận và bị thiệt hại nặng nỀ. Trong các nước tham chiến thì Hoa Kỳ là nước không những không bị thất bại mà lại thu được nhiều lợi nhuận nhất, nhờ chiến tranh Hoa Kỳ giàu lên nhanh chóng trở thành siêu cường thế giới. Tháng 3/1947 học thuyết Tơruman ra đời và công khai phát động cuộc chiến tranh chống Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa, nhằm giành vai trò lãnh đạo độc tôn trên thế giới. Từ đây quan hệ giữa liên minh Liên Xô — Hoa Kỳ và quan hệ giữa Hoa Kỳ và các nước được thiệt lập trước chiến tranh thế giới thứ hai bị phá vỡ, bao trùm lên tất cả là cuộc chiến tranh lạnh.

Năm 1949 nước cộng hòa nhân dân Trung Hoa ra đời đó là kết quả của cuộc cách mang dan tộc dan chủ ở Trung Quốc. Cách mang thànnh công chính quyền Tưởng Giới Thạch chạy sang Đài Loan, khiến Đài Loan trở thành khu vực lưu tâm và đặt nhiều tham vọng của Hoa Kỳ làm tăng thêm sự đối lập vốn có về quyền lợi giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc ở nơi này cũng như trong toàn bộ chiến lược toàn cầu của Hoa Kỳ. Trong chiến lược toàn cầu của mình thì Hoa Kỳ luôn xem Châu Âu là khu vực trọng điểm vì Châu Âu là nơi tập trung của hai hệ thống thế giới đối lập nhau về chính trị một bên là khối quân sy Bắc Đại Tây Dương và một bên là hệ thống XHCN và khối quân sự Vacsava và vì châu Âu là nơi Mỹ cho là CO pangs Bài Khóa Luận GVHD: Thay Lé Phung Hoang nơi có trình độ khoa học kỹ thuật, tiểm năng kinh tế hơn hẳn các vùng khác. Tuy niên viéc nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa ra đời và đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội, làm cho hệ thống Xã hội chủ nghĩa thế giới được mở rộng, đó cũng là một nguy cơ cho Mỹ.

Đài Loan khu vực mà Hoa Kỳ đặt nhiều tham vọng làm tăng thêm sự đối lập vẻ quyền lợi kinh tế giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc. Tuy nhiên việc CHND Trung Hoa ra đời phát triển theo con đường CNXH làm cho hệ thống CNXH trên thế giới được mở rộng đó cũng là một nguy cơ, một nút thất ma Hoa Kỳ phải lưu tâm. Hơn thế nữa Trung Quốc có vị trí chiến lược quan trọng nằm ở khu vực Chau A - Thái Bình Dương, một thị trường rộng lớn có tam quan trọng và lợi ích lớn đối với nền kinh tế Hoa Kỳ. Vì thế Hoa Kỳ coi khu vực Châu Á - Thái Bình Dương là ví trí thứ hai có tầm chiến lược quan trọng trong trong chiến lược toàn cầu của Hoa Kỳ.

Sau châu Âu việc Hoa Kỳ quan tâm đến Trung Quốc là lẽ đương nhiên. song đây chưa phải là thời kỳ thích hợp để Mỹ thực hiện ý 46 chiến lược của mình đối với Trung Quốc. Suốt những năm Chiến tranh lạnh, quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc luôn luôn thay đổi và sau Chiến tranh lạnh quan hệ đó vẫn chưa thể gọi là ổn định. Sau chiến tranh thế giới thứ 2, Hoa Kỳ — Liên Xô coi nhau là đối thủ chính nhưng chưa bau giờ trực tiếp đánh nhau.

Trái lại CHND Trung Hoa mới ra đời chưa được một năm thì đã phải tham gia vào cuộc chiến tranh với quân đội Hoa Kỳ trên bán đảo Triéu Tiên. Ngày 25/6/1950 chiến tranh Triểu Tiên bùng nổ, ngày 15/9/1950 quân Hoa Kỳ kéo cờ Lién hợp quốc lên Nhân Xuyên, can thiệp vào chiến tranh Triểu Tiên, quân Hoa Kỳ còn oanh tạc một số thị trấn và làng mạc của Trung Quốc tại vùng Đông Bắc. Hai ngày sau biến cổ 25/6/1950 Truman ra lệnh cho ham đội 7 vào biển ngăn cách giữa Đài Loan và Hoa Lục, nhằm ngăn chặn một cuộc xung đột có thể xảy ra giữa Trung Quốc và Đài Loan, chính sách này được coi là “trung lập hóa Dai Trang :12 Bài Khóa Luận GVHD: Thay Lê Phụng Hoàng Loan”. Không day hai tháng sau Hoa Kỳ đã chuyển cho Truman thiết lập quan hệ với Đài Loan và chuyển cho chính phủ Quốc dân dang những khoản viện trợ quan sự và viện trợ kinh tế.

Những diễn biến trên đây cho thấy Hoa Kỳ đã đặt Triểu Tiên và Đài Loan vào phòng tuyến tiền tiêu của mình ở Viễn Đông và áp đặt lệnh cấm vận đối với Trung Quốc. Ngày 25/10/1950 quân chí nguyện của nhân dân Trung Quốc, dưới sự chỉ huy của tướng Banh Đức Hoài đã vượt sông Ấp Luc tiên vào lãnh thổ Triểu Tiên. Khi chiến tranh Triểu Tiên bùng nổ. Từ ngày 23/1 1/1950 quân đội Trung Quốc bắt đầu tham chiến để giúp đỡ Triều Tiên chống Hoa Kỳ, làm cho sức chiến đấu của Triéu Tiên mạnh lên rõ rét.

Việc Trung Quốc công khai giúp Triểu Tiên chống lại Hoa Kỳ đã làm cho quan hệ Trung - Xô gắn bó hon, ngược lại lam cho quan hệ Hoa Kỳ — Trung Quốc càng thêm căng thang. Chiến tranh Triều Tiên và sự can dv trực tiếp của Trung Quốc đã làm cho mục tiêu chính của Hoa Kỳ đối với Trung Quốc là tạo sự chia rẽ giữa Bac Kinh và Moskva khó có thể đạt được. Tuy nhiên chính phủ Truman vẫn cố gắng kiểm chế không để chiến tranh Triều Tiên lan rộng thành một cuộc xung đột trực tiếp giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc. Bên cạnh đó Hoa Kỳ bắt đầu thay đổi chính sách đối với vùng Đông A theo hướng ngăn chặn Bắc Kinh mở rộng hơn nữa ảnh hưởng trong vùng.

Tuy nhiên lúc này các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã tính tới việc thiết lập quan hệ với Hoa Ky. Mặc đù lúc đó Hoa Kỳ chưa chính thức công nhận Cộng hòa nhân dân Trung Hoa là thành viên thường trực của hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. nhưng đại biểu của Trung Quốc theo sự chỉ đạo của thủ thướng Chu Ân Lai đã gặp đối tác của Hoa Kỳ lin đầu tiên vào ngày 5/6/1954. Các cuộc đàm phán giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ ở cấp Đại sứ bắt đầu từ ngày 1/8/1955 kéo dài đến đầu thập niên 70, các cuộc đàm phán thoạt trông có vẻ như không giúp gì nhiều vào việc cải thiện quan hệ giữa hai nước vì sau ngắn ấy năm đàm phán hai bên chỉ ký được một hòa ước duy nhất liên quan đến việc hồi hương của công dân hai nước.

Trang : 13 Bài Khóa Luận GVHD: Thay Lê Phụng Hoang Nhưng chúng vẫn rất can vì hai bên biết rõ hậu ý của đối phương va do đó tránh được những hiểu lầm tai hại nhất là vào những thời điểm căng thẳng. Khi Trung Quốc vừa giành được được độc lập đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội, chiến lược của Trung Quốc là dựa hẳn vào Liên Xô để nhanh chóng xây dựng và phát triển nền kinh tế và cũng cố nền quốc phòng vững mạnh. Mối quan hệ đó được thể hiện trong việc ký kết "hiệp ước đồng minh tương trợ Trung - Xô” (2/1950). Với chiến lược đối ngoại dựa vào Liên Xô, chống Hoa Kỳ trong những năm 50, Trung Quốc đã tranh thủ tối đa sự viện trợ của Liên Xô để phát triển kinh tế và quốc phòng.

Cùng với mối quan hệ thân thiện với Liên Xô, Trung Quốc còn quan tâm tới việc thiết lập mối quan hệ láng giểng hữu nghị với các nước Nam Á, Đông Nam Á nhằm mục đích xây dựng vành đai an ninh xung quanh mình, tạo đưng môi trường hòa bình để tăng cường tiểm lực và kiến thiết đất nước. Ngày 4 và 5/6/1954 cuộc gặp gỡ do phía Mỹ tổ chức, Hoa Kỳ khẳng định ý muốn làm mọi việc để các công dân Hoa Kỳ bị giam giữ ở Trung Quốc được thả. Ngày 10/6/1954 trong cuộc gặp do phía Trung Quốc tổ chức, Trung Quốc tuyên bố sẩn sang thảo luận về vấn để kiểu dân của hai nước. Ngày 15/6/1954 là cuộc gặp gỡ lan thứ ba Trung Quốc chấp nhận cho kiểu dân Hoa Kỳ ở Trung Quốc được phép liên hệ với gia đình thông qua hội chữ thập đỏ Trung Quốc làm trung gian.

Ngày 26/6/1954 Trung Quốc để nghị cho kiểu dân hai nước về nước của họ thông qua một nước thứ ba có quan hệ ngoại giao với Hoa kỳ và Trung Quốc nhưng Hoa Kỳ từ chối. Những cuộc gặp gỡ như vậy còn kéo dai cho đến năm 1971, nhưng có thể coi đó là những cuộc đối thoại không đem lại kết quả như mong muốn của hai bền. Thái độ của Hoa Kỳ và Trung Quốc trong giai đoạn này đã làm cho quan hệ giữa hai nước không thoát ra khỏi những bế tắc. Hoa Kỳ tuyên bố : “.chắc chấn chúng Trang : 14 Bài Khóa Luận GVHD: Thây Lê Phụng Hoàng ta không có nghĩa vụ bảo vệ một nước đã chiến đấu chống chúng ta ở Triều Tiên ".' Để cô lập và gây khó khăn cho Trung Quốc Hoa Kỳ đã thực hiện chính sách cấm vận đối với Trung Quốc cấm luôn cả việc người Hoa Kỳ sang Trung Quốc đi du lịch.

Thêm nữa tháng 12/1954 Hoa Kỳ còn ký hiệp ước phòng thủ chung với Đài Loan, một tháng sau ngày 21/1/1955, Thượng viện và Hạ viện Mỹ thông qua “nghị quyết về Đài Loan”. Việc làm này chứng tỏ Hoa Kỳ vẫn quyết tâm bảo vệ và lôi kéo Đài Loan chống lại Trung Quốc, đây là một thách thức lớn của Hoa Kỳ đối với Trung Quốc. Về phía Trung Quốc, mặc dd có thái độ chống lại Hoa Kỳ, nhưng không có ý định từ bỏ Đài Loan, nên vẫn có những tín hiệu muốn làm giảm căng thẳng trong quan hệ Hoa Kỳ - Trung Quốc. Diéu này được thể hiện qua tuyên bố của thủ tướng Chu An Lai tại hội nghị Băngđung ngày 23/4/1955, rằng chính phủ Trung Quốc sẵn sàng thương lượng với chính phủ Hoa Kỳ để thảo luận việc làm dịu tình hình căng thẳng ở khu vực Viễn Đông đặc biệt là khu vực Đài Loan.

Tuy nhiên thời kỳ này chưa có bước tiến nào trong việc cải thiện quan hệ giữa Hoa Kỳ — Trung Quốc. Từ thập niên 50 Hoa Kỳ và Liên Xô ngày càng thấy rõ gánh nặng của việc chạy dua vũ trang và hậu quả của nó đối với tình hình thế giới cũng như tình hình rong nước.