Luận án tiến sĩ quan điểm của gia long và minh mạng về xây dựng quản lý đội ngũ quan lại 1802 1841

Luận án tiến sĩ phân tích quan điểm của Gia Long và Minh Mạng về xây dựng, quản lý đội ngũ quan lại giai đoạn 1802-1841, làm rõ chính sách nhân sự triều Nguyễn.

• Tác giả: Hồ Ngọc Đăng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Tài Đông
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Quan Điểm Của Gia Long Và Minh Mạng Về Xây Dựng, Quản Lý Đội Ngũ Quan Lại (1802-1841)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Chương này tập trung phân tích các công trình nghiên cứu liên quan đến quan điểm của Gia Long và Minh Mạng về xây dựng quản lý đội ngũ quan lại trong giai đoạn 1802-1841. Các tài liệu được xem xét bao gồm những điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan hình thành nên quan điểm của hai vị vua. Các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào góc độ lịch sử Việt Nam, nhưng vẫn thiếu cách tiếp cận từ góc độ triết học. Điều này làm nổi bật sự cần thiết của việc nghiên cứu sâu hơn về chính sách quan lại và cải cách hành chính dưới triều Nguyễn.

1.1. Điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan

Các tài liệu nghiên cứu chỉ ra rằng bối cảnh lịch sử và tình hình khu vực đã tạo nên tiền đề khách quan cho sự hình thành quan điểm của Gia Long và Minh Mạng. Bên cạnh đó, năng lực lãnh đạo và tầm nhìn chiến lược của hai vị vua cũng là nhân tố chủ quan quan trọng. Các công trình như Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim và Đại cương lịch sử Việt Nam của Trương Hữu Quýnh đã cung cấp cái nhìn tổng quan về bối cảnh này.

1.2. Giá trị và hạn chế của các nghiên cứu trước

Mặc dù các nghiên cứu trước đã đề cập đến hệ thống quan lại và quản lý nhân sự dưới triều Nguyễn, nhưng vẫn còn thiếu sự phân tích sâu về quan điểm lãnh đạo và phát triển bộ máy nhà nước. Các công trình như Tình hình ruộng đất nông nghiệp dưới triều Nguyễn và Những vấn đề lịch sử và văn chương triều Nguyễn đã cung cấp nhiều thông tin giá trị, nhưng chưa làm rõ được vai trò của Nho giáo trong việc hình thành các chính sách quan lại.

II. Cơ sở hình thành quan điểm của Gia Long và Minh Mạng

Chương này tập trung phân tích các yếu tố hình thành nên quan điểm của Gia Long và Minh Mạng về xây dựng quản lý đội ngũ quan lại. Các yếu tố khách quan bao gồm bối cảnh lịch sử sau các cuộc nội chiến và tình hình khu vực đầy biến động. Các yếu tố chủ quan bao gồm tầm nhìn chiến lược và năng lực lãnh đạo của hai vị vua. Chương này cũng làm rõ vai trò của Nho giáo trong việc định hình hệ thống quan lại và quản lý nhân tài.

2.1. Bối cảnh lịch sử và tình hình khu vực

Sau các cuộc nội chiến kéo dài, triều Nguyễn cần phải xây dựng một bộ máy hành chính mạnh để ổn định đất nước. Gia Long đã nhận thức rõ sự cần thiết của việc xây dựng đội ngũ quan lại tài đức để duy trì sự thống trị. Minh Mạng tiếp tục củng cố và cải cách hệ thống quan lại để đáp ứng yêu cầu của thời đại.

2.2. Vai trò của Nho giáo

Nho giáo đóng vai trò quan trọng trong việc định hình quan điểm lãnh đạo của Gia Long và Minh Mạng. Các giá trị của Nho giáo như trung quân, ái quốc, và liêm chính đã được áp dụng trong việc xây dựng chính sách quan lại. Điều này giúp củng cố nền quân chủ chuyên chế và duy trì sự ổn định của triều đại.

III. Nội dung chủ yếu trong quan điểm của Gia Long và Minh Mạng

Chương này phân tích các nội dung chủ yếu trong quan điểm của Gia Long và Minh Mạng về xây dựng quản lý đội ngũ quan lại. Gia Long tập trung vào việc xây dựng bộ máy hành chính từ trung ương đến địa phương, trong khi Minh Mạng chú trọng vào cải cách hành chính và quản lý nhân tài. Các chính sách này đã góp phần quan trọng vào việc ổn định và phát triển đất nước.

3.1. Quan điểm của Gia Long

Gia Long đã xây dựng hệ thống quan lại dựa trên nguyên tắc trung quân và liêm chính. Ông chú trọng vào việc tuyển dụng và bổ nhiệm quan lại có tài đức, đồng thời thiết lập các cơ chế kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo hiệu quả quản lý.

3.2. Quan điểm của Minh Mạng

Minh Mạng tiếp tục và phát triển các chính sách của Gia Long, đồng thời thực hiện các cải cách hành chính mạnh mẽ. Ông chú trọng vào việc đào tạo và phát triển nhân tài, đồng thời thiết lập các cơ chế quản lý hiệu quả hơn.

IV. Giá trị hạn chế và bài học lịch sử

Chương này đánh giá giá trị và hạn chế trong quan điểm của Gia Long và Minh Mạng về xây dựng quản lý đội ngũ quan lại, đồng thời rút ra các bài học lịch sử cho công tác cán bộ hiện nay. Các chính sách của hai vị vua đã góp phần quan trọng vào việc ổn định và phát triển đất nước, nhưng cũng có những hạn chế nhất định.

4.1. Giá trị và hạn chế

Các chính sách của Gia Long và Minh Mạng đã góp phần xây dựng một hệ thống quan lại hiệu quả, nhưng cũng có những hạn chế như sự cứng nhắc trong quản lý nhân sự và thiếu sự linh hoạt trong việc ứng phó với các biến động xã hội.

4.2. Bài học lịch sử

Các bài học lịch sử từ quan điểm của Gia Long và Minh Mạng có thể áp dụng trong công tác cán bộ hiện nay, đặc biệt là trong việc xây dựng đội ngũ cán bộ có đủ năng lực và phẩm chất đạo đức.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI. Các tài liệu nghiên cứu về những điều kiện, tiền đề khách quan và nhân tố chủ quan cho sự hình thành quan điểm của vua Gia Long và Minh Mạng (1802-1841) về xây dựng và quản lý đội ngũ quan lại. Các công trình liên quan đến việc nghiên cứu những nội dung cơ bản trong quan điểm của Gia Long và Minh Mạng về xây dựng, quản lý đội ngũ quan lại (1802-1841) và việc thực thi quan điểm đó đương thời.

Các công trình nghiên cứu đề cập đến giá trị, hạn chế và bài học lịch sử từ quan điểm của Gia Long và Minh Mạng về xây dựng, quản lý đội ngũ quan lại (1802-1841) đối với công tác cán bộ ở nước ta hiện nay. Đánh giá khái quát về tình hình nghiên cứu đề tài và một số vấn đề đặt ra từ tổng quan các công trình khoa học liên quan đến đề tài cần được tiếp tục giải quyết trong luận án. 28 Chƣơng 2: CƠ SỞ HÌNH THÀNH QUAN ĐIỂM CỦA VUA GIA LONG VÀ MINH MẠNG VỀ XÂY DỰNG, QUẢN LÝ ĐỘI NGŨ QUAN LẠI. Khái niệm quan lại và quan lại triều Nguyễn dưới thời Gia Long và Minh Mạng (1802 – 1841).

Những điều kiện, tiền đề khách quan cho sự hình thành quan điểm của Gia Long và Minh Mạng trong lĩnh vực xây dựng và quản lý quan lại. Nhân tố chủ quan trong sự hình thành quan điểm của Gia Long và Minh Mạng về xây dựng, quản lý đội ngũ quan lại. 68 Chƣơng 3: NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU TRONG QUAN ĐIỂM CỦA GIA LONG VÀ MINH MẠNG VỀ XÂY DỰNG, QUẢN LÝ ĐỘI NGŨ QUAN LẠI (1802-1841) VÀ SỰ THỰC HIỆN QUAN ĐIỂM ĐÓ ĐƢƠNG THỜI. Những nội dung chủ yếu trong quan điểm của vua Gia Long về xây dựng, quản lý đội ngũ quan lại.

Những nội dung chủ yếu trong quan điểm của vua Minh Mạng về xây dựng, quản lý đội ngũ quan lại. Việc thực hiện các quan điểm của vua Gia Long và vua Minh Mạng về xây dựng, quản lý đội ngũ quan lại. 86 Chƣơng 4: GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ TRONG QUAN ĐIỂM CỦA GIA LONG VÀ MINH MẠNG VỀ XÂY DỰNG, QUẢN LÝ ĐỘI NGŨ QUAN LẠI VÀ BÀI HỌC LỊCH SỬ CỦA NÓ. Một số giá trị, hạn chế trong quan điểm của Gia Long và Minh Mạng về xây dựng, quản lý đội ngũ quan lại (1802 – 1841).

Bài học lịch sử từ quan điểm của Gia Long và Minh Mạng về xây dựng, quản lý đội ngũ quan lại (1802 – 1841) đối với công tác cán bộ nước ta hiện nay. 147 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Thực tiễn lịch sử hàng ngàn năm đã chứng tỏ một điều hết sức rõ ràng rằng, việc xây dựng và quản lý quan lại dưới chế độ phong kiến trước đây hay đội ngũ cán bộ hiện nay là một trong những yêu cầu có tính quyết định đến tồn vong đối với bất cứ một triều đại, chế độ chính trị nào.

Nếu xây dựng được một đội ngũ quan lại hay cán bộ đủ về số lượng, tinh anh về trí tuệ, mẫn cán trong công việc, trong sạch về đạo đức, liêm chính, sẽ góp phần quan trọng cho việc điều hành đất nước của giới cầm quyền,đồng thời đảm bảo được quyền và lợi ích cho nhân dân. Ngược lại, nếu giai cấp thống trị không chú trọng đến hoặc không xây dựng được đội ngũ quan lại đáp ứng yêu cầu trị nước thì đất nước sẽ ngày càng lụi tàn, dân chúng bất bình, xã hội loạn lạc. Do đó không phải ngẫu nhiên mà Thân Nhân Trung (1419-1499) trong văn bia dựng ở Quốc Tử Giám thành Thăng Long từng nói: “. Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh, rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu, rồi xuống” [166].

Nhân tài thời nào cũng cần cho sự phát triển của quốc gia, cho nên Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Nhà nước cần phải kiến thiết. Kiến thiết cần phải có nhân tài” [72, tr. Đảng ta cũng xác định rằng: “Cán bộ là nhân tố quyết định sự thành bại của cách mạng; công tác cán bộ là khâu “then chốt” của công tác xây dựng Đảng và hệ thống chính trị” [154, tr. Năm 1802, Gia Long lập ra triều Nguyễn trong bối cảnh đất nước mới trải qua nội chiến kéo dài nhiều năm giữa hai thế lực Trịnh - Nguyễn, tiếp đến là cuộc chiến tranh giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn.

Các cuộc nội chiến đó đã gây ra hậu quả nghiêm trọng trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và đến lượt mình, triều Nguyễn cần phải giải quyết. Đất nước Việt Nam từ đó được thống nhất trên lãnh thổ rộng lớn, điều đó lại đặt ra cho triều Nguyễn một thách thức không nhỏ, đó là phải làm thế nào để xây dựng và kiện toàn bộ máy hành chính nhà nước từ trung ương đến địa phương; nguồn nhân lực đảm nhiệm việc vận hành bộ máy đó như thế nào để duy trì sự thống trị của triều đại và nhân dân được sống yên ổn. Bên cạnh đó, tình hình thế giới và khu vực đang có những biến động, gây ra các yếu tố bất lợi đe dọa đến sự tồn vong 1 của triều Nguyễn và chủ quyền của đất nước. Đây chính là những yêu cầu đặt ra cho Gia Long cần phải xây dựng bộ máy hành chính mạnh với đội ngũ quan lại tài đức, thân tín để cùng hoàng đế gánh vác trọng trách lịch sử giao phó.

Là một vị vua đã kinh qua trận mạc, trong quá trình điều hành đất nước, vua Gia Long đã rất nhạy bén trong việc xây dựng bộ máy hành chính và đội ngũ quan lại đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Tiếp nối thành quả của vua cha để lại, Minh Mạng lên nắm quyền điều hành đất nước với những yêu cầu cấp bách cần phải củng cố mạnh hơn nữa nền quân chủ chuyên chế. Đặc biệt là mô hình chính quyền “quân quản” tạm thời và cơ chế “tản quyền” dưới triều Gia Long đã trở nên bất cập, tình hình kinh tế, chính trị - xã hội đang có những diễn biến phức tạp, do đó Minh Mạng nhận thức rất rõ việc cấp bách hơn bao giờ hết là cần phải cải cách bộ máy hành chính một cách mạnh mẽ hơn. Điều đó đương nhiên sẽ kéo theo việc xây dựng đội ngũ quan lại đủ tài đức, mẫn cán và trung quân phù hợp với nhu cầu của bộ máy hành chính đó.

Như vậy, nguyên nhân dẫn đến cuộc cải cách hành chính trên cả nước vào những năm 1831-1832, là cần làm tinh gọn bộ máy nhà nước,tuyển dụng và bổ nhiệm quan lại đáp ứng yêu cầu của các định chế hành chính và quân sự đương thời. Trước yêu cầu của tồn tại xã hội mà cụ thể là tồn tại chính trị của đất nước đương thời, hai vị vua Gia Long và Minh Mạng (1802-1841) đã xây dựng được quan điểm về xây dựng và quản lý đội ngũ quan lại do sự đòi hỏi của thực tiễn đời sống chính trị - xã hội, vừa đáp ứng yêu cầu trước mắt về củng cố nền quân chủ chuyên chế, xây dựng đế quyền và bảo vệ lãnh thổ và chăm lo cho dân chúng, vừa có tính vượt trước để ứng phó về lâu dài khi có những biến cố chính trị - xã hội có thể xẩy ra trong tương lai để duy trì sự thống trị bền vững của triều đại. Lịch sử cho thấy, chính sự nhạy bén đó của Gia Long và Minh Mạng đã giúp cho triều Nguyễn đạt được những thành tựu lớn trên nhiều lĩnh vực mà ngày nay sử sách vẫn còn ghi nhận. Đặc biệt, qua nghiên cứu kết quả của các cuộc hội thảo khoa học về triều Nguyễn trong vài thập niên trở lại đây cho thấy trong việc đánh giá triều đại này đã có nhiều quan điểm khách quan, khoa học hơn trước, tức là sự thẩm định về thành tựu 2 cũng như hạn chế của triều Nguyễn đúng với thực tế lịch sử trong gần thế kỷ rưỡi tồn tại của nó.

Tuy nhiên, trong những năm qua, việc nghiên cứu cơ sở cho việc hình thành các quan điểm của Gia Long và Minh Mạng về xây dựng và quản lý đội ngũ quan lại chủ yếu được thực hiện từ góc độ Sử học, nghĩa là trên thực tế việc nghiên cứu đó vẫn chưa đầy đủ và thiếu cách tiếp cận từ góc độ triết học. Bởi lẽ, chỉ với cách tiếp cận triết học đến tồn tại chính trị của triều Nguyễn đương thời mới làm rõ được những vấn đề cốt lõi của nó như: chế độ quân chủ trung ương tập quyền của triều Nguyễn được xây dựng trên cơ sở nào? Tại sao triều Nguyễn phải thực hiện bước quá độ từ chế độ quân quản sang quân chủ chuyên chế dựa trên nền tảng tư tưởng Nho giáo? Thực chất vấn đề con người trong lĩnh vực xây dựng và quản lý đội ngũ quan lại là gì? Nội dung và cách thức thực thi quan điểm của Gia Long và Minh Mạng về xây dựng và quản lý đội ngũ quan lại ra sao? Hiệu quả và những hạn chế trong việc thực thi quan điểm đó như thế nào? Có hay không trong quan điểm của Gia Long và Minh Mạng về xây dựng và quản lý đội ngũ quan lại những ý nghĩa mà chúng ta có thể khái quát thành bài học cho công tác cán bộ ở nước ta hiện nay? V. Với mục đích “ôn cố tri tân”, chúng tôi khẳng định rằng, việc nghiên cứu quan điểm xây dựng và quản lý đội ngũ quan lại dưới triều Gia Long và Minh Mạng sẽ đem lại cho chúng ta bài học kinh nghiệm quý báu trong công tác cán bộ nước ta hiện nay. Điều này càng trở nên cấp thiết hơn, khi hiện nay các vấn đề tiêu cực đang xẩy ra ngày một phức tạp, tinh vi trong đội ngũ cán bộ công chức nhà nước, thậm chí trong số đó có những cán bộ cao cấp của Đảng, chính họ đã và đang làm xói mòn lòng tin của nhân dân vào Đảng cũng như sự tồn vong của chế độ.

Chính vì vậy, ngoài việc quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh về công tác cán bộ, coi “cán bộ là gốc của mọi công việc” và “công việc thành công hoặc thất bại đều do cán bộ tốt hoặc kém” [73,tr.