CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TOÀN CẦU HÓA VÀ HIỆN TƯỢNG CHỐNG TOÀN CẦU HÓA 1.1 Khái niệm về toàn cầu hóa Bước sang giữa thập kỉ thứ hai của thế kỉ XXI toàn cầu hóa vẫn đang là thuật ngữ rất nóng và đang tiếp tục được nghiên cứu. Chưa có một định nghĩa nhất quán nào để giải thích cho thuật ngữ “toàn cầu hóa” một cách chuẩn mực nhất. Các định nghĩa của toàn cầu hóa đến nay chỉ mang tính chất tương đối, giải thích một cách khái quát nhất nguồn gốc, tính chất, đặc điểm.của toàn cầu hóa, giúp con người có thể dễ dàng khái quát hơn về toàn cầu hóa. Có thể thấy rằng toàn cầu hóa không phải là một hiện tượng mới xuất hiện.
Toàn cầu hóa thực chất là một quá trình. Từ thời xa xưa các quốc gia sống biệt lập với nền kinh tế tự cung tự cấp cho chính quốc gia mình. Chỉ khi kinh tế hàng hóa ra đời và phát triển các quốc gia mới bắt đầu có nhu cầu quan hệ, buôn bán, giao thương nhưng chủ yếu dưới hình thức thương mại lẻ tẻ, từng khu vực, từng vùng chứ chưa trao đổi, giao thương trên toàn thế giới. Tới thế kỷ XVI với sự phát triển của CNTB, với nhiều phát minh mới trong khoa học kỹ thuật đã giúp cho sự giao lưu, giao tiếp của con người trên toàn thế giới tăng lên.
Sang tới thế kỉ XVIII cuộc đại cách mạng khoa học đầu tiên biến nền sản xuất kinh tế thủ công lên nền đại công nghiệp cơ khí. Các nước lớn như Anh, Pháp, Đức, Hoa Kỳ đòi hỏi nguồn lực sản xuất lớn, bắt đầu đi tìm kiếm và xâm lược thuộc địa lẫn nhau và quá trình quốc tế hóa đã dần bắt đầu. 12 z Thế kỉ XX vào giai đoạn phát triển cao nhất của CNTB và tiếp tục của quá trình quốc tế hóa trong điều kiện mới, mức độ cao.2 Trong thời gian này, với nhu cầu phát triển và sự thiếu hụt các nguồn lực tăng lên một cách nhanh chóng, các quốc gia phát triển tìm mọi cách để thâu tóm các nguồn lực ở các nước kém phát triển hơn và đẩy thế giới vào hai cuộc chiến tranh với quy mô chưa từng có trong lịch sử nhân loại đó là hai cuộc chiến tranh thế giới I và II. Sau các cuộc chiến đó, các quốc gia bắt đầu phân chia các khu vực ảnh hưởng, xây dựng những luật lệ buôn bán quốc tế và đồng thời có những quy định về việc cắt giảm hàng rào thuế quan.
Đồng thời, với sức sản xuất lớn đòi hỏi phải có một lực lượng sản xuất hùng hậu, nên các cuộc di dân Âu – Mỹ, Úc, Á- Âu, Phi- Âu, Mỹ đã trở nên phổ biến và làm cho sự giao lưu trao đổi hàng hóa, nhận lực đã bắt đầu chạm tới phạm vi toàn cầu. Với sự phát triển mạnh mẽ của thế giới, những thập niên cuối của thế kỉ XX và những năm đầu của thế kỉ XXI, gắn liền với sự bùng nổ cuộc cách mạng thông tin. Làn sóng toàn cầu hóa hiện nay có nhiều yếu tố chưa từng có tiền lệ. Nhờ sự vươn xa của internet đã làm thay đổi cuộc sống của con người ở nhiều nơi hơn, với chi phí rẻ hơn bao giờ hết – và tốc độ thay đổi đó nhanh chóng đến mức khó có thể hi vọng ghi chép lại được.
Và giai đoạn này đánh dấu một sự thay đổi về lịch sử, khi toàn cầu hóa đã bắt đầu len lỏi vào từng quốc gia khu vực trên thế giới. Các dòng vốn chảy đi khắp nơi trên toàn thế giới, các công ty xuyên quốc gia có mặt khắp mọi nơi. Giờ đây, khó để biết một chiếc máy tính xách tay từ khâu sản xuất, lắp ráp và viết phần mềm đã qua bao nhiêu quốc gia, đó là những quốc gia nào trước khi đến tay người sử dụng. Bởi sự hội nhập và liên kết toàn cầu đã làm cho mọi thứ được chuyên môn hóa với từng khu vực, từng quốc gia khác nhau.
Với sự phát triển của mạng lưới thông tin và quản trị mạng, con người 2 Nguyễn Đức Bình, Toàn cầu hóa và phương pháp tiếp cận nghiên cứu, NXB CTQG , tr 13 13 z cũng dễ dàng quản lý thông qua mạng lưới này, dù có cách nơi làm việc nửa vòng trái đất. Số liệu thống kê về thương mại cho thấy, từ năm 1950 đến năm 1997, kim ngạch thương mại hàng hóa toàn cầu trung bình mỗi năm tăng lên 6%. Một yếu tố đáng ghi nhận nữa là sự bùng nổ các hoạt động sát nhập và thôn tính của các công ty. Theo Hội nghị Liên hiệp quốc tế về thương mại và phát triển: “tổng giá trị các phi vụ sát nhập này lên tới 411 tỷ USD vào năm 1998, có nghĩa là tăng 74% so với năm 1997 và ngay con số của năm 1997 cũng đã tăng 47% so với năm 1996”3.
Như vậy, toàn cầu hóa đã diễn ra như một quá trình do nhu cầu phát triển cấp thiết do chính con người tạo ra trong một thời gian dài và bùng nổ ở cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI. Nếu nhìn từ lý thuyết, toàn cầu hóa không phải xuất hiện một cách tự nhiên mà nó phát sinh và phát triển từ chủ nghĩa tự do mới đi kèm là nền kinh tế thị trường của chủ nghĩa tư bản. Chủ nghĩa tự do mới nghĩa luôn hướng tới sự cam kết cao nhất về tự do cá nhân, niềm tin vào thị trường tự do và phản đối sự can thiệp của nhà nước trong đó. Chủ nghĩa tự do cho rằng việc can thiệp của nhà nước quá sâu vào thị trường sẽ làm cho thị trường bị trì trệ và không phát triển được đồng nghĩa với việc các yếu tố xã hội khác cũng bị suy giảm theo.
Để thị trường được tự do phát triển và tự điều phối sẽ làm cho các tầng lớp trong xã hội được cạnh tranh lành mạnh, người nghèo sẽ được giàu hơn, xã hội sẽ là một xã hội dân chủ và văn minh. Các “lực lượng chính của chủ nghĩa tự do mới là IMF, WB, WTO”4. Đây chính là các tổ chức hỗ trợ cho thị thị trường, giúp đỡ cho các thị trường gặp khó khăn và bất ổn bằng cách cho mượn các khoản vay ưu đãi, các khoản trợ cấp và ràng buộc họ bởi một số các điều khoản, yêu cầu. Do đó, đây cũng 3 Roland Blum, Toàn cầu hoá, Báo cáo điều tra 1963, Quốc hội, Uỷ ban đối ngoại, 1999, tr.
7 4 George Ritzer, The globalization: The essentials, John Wiley & Sons Ltd, 2011, tr. 42 14 z chính là một nguyên nhân dẫn đến việc chống đối nhằm vào các tổ chức này ở nhiều nơi trên thế giới. Vì họ cho rằng các tổ chức này đại diện cho một số nước, dùng tiền thông qua các tổ chức để buộc các nước khác phải có những điều chỉnh hay có những chính sách không hợp lý để làm lợi cho các nước thâu tóm thông qua các tổ chức kia. Nghĩa là để nhận được viện trợ từ các tổ chức, các quốc gia tiếp nhận phải tái cấu trúc nền kinh tế và xã hội của họ phù hợp với lý thuyết của chủ nghĩa tự do mới và điều này gây ra sự cưỡng ép, bất bình đẳng, thiếu dân chủ cho các nước chịu viện trợ từ các tổ chức này.
Toàn cầu hóa là một xu thế khách quan. Toàn cầu hóa là một lực lượng quá đa dạng, phổ biến và mạnh mẽ đến nỗi sự sụp đổ kinh tế quy mô lớn hiện nay cũng không thể làm chậm tiến trình hay đảo chiều hoàn toàn được nó. Dù là được ủng hộ hay phê phán, toàn cầu hóa vẫn đang tồn tại. Giống như Thomas Friedman đã viết trong “chiếc cây Lexus và cây ôliu” cả “sư tử” và “linh dương” trước khi ngủ đều phải nghĩ làm sao sáng mai mình phải chạy thật nhanh, nếu “sư tử” không muốn bị chết đói vì không săn được con mồi và “linh dương” không muốn bị ăn thịt bởi “sư tử”.
Mỗi con người quốc gia chỉ có thể hoặc chấp nhận toàn cầu hóa và thích nghi để có thể sống cùng với toàn cầu hóa hoặc sẽ bị toàn cầu hóa làm cho lạc hậu hơn. Mặc dù là xu thế khách quan, tất yếu nhưng nhân loại không hề đơn độc trong quá trình này. Xét về bản chất toàn cầu hóa là “quá trình tăng lên mạnh mẽ các mối liên hệ, sự ảnh hưởng lẫn nhau, phụ thuộc lẫn nhau của tất cả các quốc gia, các khu vực trên thế giới”5. Ngôi “làng toàn cầu” mà nhà văn Canada McLuhan đã từng nói đến trong những năm 1960 đang trở thành hiện thực.
Những cuộc khủng hoảng tài chính 1997 hay 2008 là những ví dụ rõ nét nhất cho tính chất phụ thuộc và ràng buộc của toàn cầu hóa. Giờ đây sự khủng 5 Tài liệu tham khảo đặc biệt, TTXVN, (3/2001) tr.3 15 z hoảng của một nước có thể kéo theo sự sụp đổ của thị trường chứng khoán hay nền tài chính của một quốc gia. Tóm lại, toàn cầu hóa là một quá trình xuyên suốt và phát triển mạnh mẽ nhất vào cuối thể kỷ XX và đầu thế kỉ XXI, nó đề cao phát triển theo chủ nghĩa tự do mới, và tự do thị trường. Qua đó các hoạt động thương mại được mở rộng, giao lưu trên nhiều lĩnh vực với quy mô toàn cầu.
Là xu thế khách quan và phụ thuộc lẫn nhau về nhiều mặt giữa các quốc gia và khu vực trên toàn thế giới. Tới nay, định nghĩa được cho là phổ biến nhất của toàn cầu là: “Toàn cầu hóa là quá trình phổ biến các giá trị chung trên quy mô toàn cầu.2 Những mặt tích cực và tiêu cực của toàn cầu hóa Xét về những mặt tích cực của toàn cầu hóa Toàn cầu hóa mang tới một sự đổi mới về kinh tế rất nhanh và mạnh mẽ so với trước đây. Mậu dịch gia tăng, dòng vốn đầu tư chảy xuyên các biên giới. Tạo ra một thị trường cạnh tranh tự do, thúc đẩy hội nhập và phát triển nền kinh tế toàn thế giới.
Chính vì vậy, toàn cầu hóa đã tạo điều kiện cho các nước đang phát triển có cơ hội được thử sức mình ở sân chơi lớn với quy mô toàn cầu. Sự hội nhập kinh tế toàn cầu mang tới những ưu đãi hấp dẫn cho các khu vực, quốc gia. Việc tham gia các tổ chức, nhóm, hiệp hội là cơ hội để các nước kém phát triển, đang phát triển nói lên những quan điểm, ý kiến, quyền lợi chính đáng của mình và nhận được sự ủng hộ của các nước trong hội, nhóm, tổ chức đó.