chương 1 này, chúng tôi sẽ đề cập tới các vấn đề lí luận về khái niệm phong cách, phong cách nhà văn; khái niệm truyện ngắn, vị trí và vai trò của truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa trong dòng chảy văn xuôi về miền núi đương đại; Các yếu tố như tiểu sử, nghề nghiệp, trình độ văn hóa, quan điểm nghệ thuật hình thành nên phong cách truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa. Qua đó, chúng tôi khẳng định Phạm Duy Nghĩa là nhà văn có phong cách riêng trong nền văn xuôi thế hệ 7x Việt Nam đương đại.1 Khái niệm phong cách và phong cách nghệ thuật của nhà văn 1.1 Khái niệm phong cách Phong cách là một thuật ngữ không chỉ được dùng trong lĩnh vực văn học nghệ thuật mà còn được dùng trong nhiều ngành khoa học và đời sống xã hội. Trong sáng tác và nghiên cứu văn học, thuật ngữ phong cách được sử dụng rộng rãi và ngày càng có ý thức. Lâu nay có rất nhiều định nghĩa, quan niệm phong phú, đa dạng xung quanh thuật ngữ này.
Ở phương Tây, ngay từ thời cổ đại, Platon, Aristot đã nghiên cứu và vận dụng khái niệm phong cách. Bước sang thế kỉ XX, khái niệm phong cách ngày càng được quan tâm sâu sắc. Khrapchenko đã thống kê tới gần 20 cách hiểu khác nhau về phong cách trong cuốn Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học [15]. Có thể nhận thấy, qua các công trình nghiên cứu, có hai cách nhìn nhận về phong cách, đó là từ góc độ ngôn ngữ học và từ góc độ văn học.V Vinôgrapđôp cho rằng: cần chia phong cách học về văn học thành phong cách học thuộc ngôn ngữ học và phong cách học thuộc nghiên cứu văn học.
Đồng ý với ý kiến đó, D. Linkhatsep cũng đề nghị phân biệt hai khái niệm phong cách: “Phong cách như là hiện tượng ngôn ngữ văn học và phong cách như là một hệ thống hình thức và nội dung nhất định” [44, tr. Bakhtin xem “phong cách là phương thức tư 9 duy nghệ thuật còn A. Chichêrin lại xem phong cách là công cụ để lĩnh hội thế giới” [44, tr.
Như vậy, về cơ bản, các nhà lí luận và nghiên cứu văn học đều thống nhất có phong cách ngôn ngữ học và phong cách văn học. Trong đó, mỗi phạm trù có con đường tiếp cận riêng. Nhận thấy vai trò của việc nghiên cứu phong cách văn học, D. X Linkhatsep viết: Cái gọi là phong cách văn học là kiểu nghiên cứu phong cách duy nhất, thích ứng, phù hợp với những đặc điểm về chất của đối tượng của nó của tác phẩm nghệ thuật ngôn từ.
Khrapchenkô sau khi thống kê một số định nghĩa xung quanh phạm trù phong cách cá nhân, đã đưa ra ý kiến của mình: “Phong cách cần phải được định nghĩa như thủ pháp biểu hiện cách khai thác hình tượng đối với cuộc sống, như thủ pháp thuyết phục và thu hút độc giả” [44, tr. Như vậy, cùng với việc quan tâm đến yếu tố hình thức có tính nội dung, tác giả còn đặc biệt coi trọng sự thu hút của độc giả. Ông cho rằng, mỗi nhà văn có tài đều đi tìm những biện pháp và phương tiện độc đáo để thể hiện những tư tưởng và hình tượng của mình, những biện pháp và những phương tiện cho phép nhà văn đó làm cho những tư tưởng và những hình tượng ấy trở thành hấp dẫn, dễ lôi cuốn, gần gũi với công chúng độc giả. Ở nước ta, tuy muộn màng hơn, nhưng những năm gần đây, các nhà lí luận nghiên cứu văn học đã dành nhiều công sức tìm hiểu vấn đề phong cách.
Thuật ngữ phong cách được còn định nghĩa trong các cuốn sách quan trọng như Từ điển văn học do Đỗ Đức Hiểu chủ biên, Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên, 150 thuật ngữ văn học do Lại Nguyên Ân biên soạn… Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học đã định nghĩa: “Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mỹ, chịu sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong một tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc” [9, tr.255–256] Trong cuốn Phong cách thời đại nhìn từ một thể loại, Nguyễn Khắc Sính cho rằng, “Phong cách là dấu hiệu độc đáo, không lặp lại, đánh dấu phẩm chất riêng biệt 10 của một hiện tượng văn học nào đó. Phong cách hoặc là “con người”, là sự sáng tạo, sự mới mẻ làm nên vẻ riêng biệt ít thấy ở hiện tượng văn học khác nhưng lại nhất quán, xuất hiện thường xuyên ở hiện tượng văn học cụ thể” [44, tr. Như vậy, xung quanh khái niệm phong cách có nhiều quan điểm khác nhau. Tựu trung lại có hai ý kiến cơ bản, một, nhấn mạnh sự thống nhất của những yếu tố nội dung và những yếu tố tạo hình thức của tác phẩm; một cho rằng phong cách được coi như là hình thức vẹn toàn có tính nội dung.
Mặc dù tách bạch như vậy nhưng trong đó có sự thống nhất bởi các tác giả đều quan tâm đặc biệt đến hai yếu tố bộc lộ tài năng của người nghệ sĩ – nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm văn chương. Trong luận văn này, chúng tôi nhất trí với quan niệm cho rằng, nói đến phong cách là nói đến cái “tạng” văn chương riêng của từng nhà văn, đến lối viết, lối suy tư nghệ thuật giúp ta phân biệt được văn phong của mỗi nghệ sĩ. Đồng thời, phong cách luôn có tính thống nhất và tương đối ổn định thể hiện cái nhìn và sự chiếm lĩnh nghệ thuật độc đáo của nhà văn đối với thế giới và con người. Như vậy, căn cứ duy nhất để khẳng định phong cách tác giả là những đặc điểm nổi bật (về cả nội dung và hình thức) trong tác phẩm tạo nên tính riêng biệt và giá trị của một nhà văn.
Những biểu hiện của phong cách văn chương đều được chi phối từ tư tưởng nghệ thuật của tác giả, như nhà văn Nguyễn Tuân đã khẳng định đại ý rằng, mỗi người viết có một cái vision (nhãn quan) riêng, từ đó hình thành phong cách.2 Phong cách nghệ thuật “Nghệ thuật là lĩnh vực của cái độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi người sáng tác phải có phong cách nổi bật, tức là có nét gì đó rất riêng, mới lạ thể hiện trong tác phẩm của mình” [23, tr. Nhận định trên đã đặt ra yêu cầu rất đặc trưng của văn chương nghệ thuật, đó là sự độc đáo. Chính sự độc đáo ấy tạo nên phong cách nghệ thuật. Một khi tác giả sáng tác văn học tạo được dấu ấn riêng biệt, độc đáo trong quá trình nhận thức và phản ánh cuộc sống, biểu hiện rõ cái độc đáo qua các 11 phương diện nội dung và hình thức của từng tác phẩm, nhà văn đó được gọi là nhà văn có phong cách nghệ thuật.
Phong cách nghệ thuật chính là dấu ấn thẩm mĩ, là gương mặt riêng độc đáo trong thế giới nghệ thuật của mỗi nhà văn. Qua đó, nó giúp nhà văn khẳng định cái tôi cá nhân riêng biệt, giúp độc giả định hướng được các thủ pháp, kỹ thuật viết thống nhất xuyên suốt các tác phẩm và giúp tác phẩm trở nên hấp dẫn hơn với bạn đọc. Tiếp nhận văn học từ góc độ phong cách nghệ thuật không chỉ đem đến cho người đọc những cảm xúc thẩm mĩ dồi dào, mà còn giúp nhận thức sâu sắc hơn những yếu tố quan trọng trong quá trình văn học như: quan niệm nghệ thuật về con người, các quy luật phát triển văn học, giá trị nhân đạo và hiện thực của tác phẩm văn học… Biểu hiện của một phong cách nghệ thuật có thể được định hình qua bốn yếu tố: thứ nhất là cách nhìn nhận, khám phá cuộc sống độc đáo; thứ hai, có nội dung, chủ đề độc đáo; thứ ba là giọng điệu độc đáo, và cuối cùng là nghệ thuật độc đáo. Phong cách nhà văn là một quá trình vận động, phát triển không ngừng qua mỗi giai đoạn sáng tác.
Mặc dù vậy, cái riêng độc đáo có giá trị mang tính thẩm mỹ - cốt lõi phong cách, dù ở điều kiện hoàn cảnh nào cũng ổn định, thống nhất. “Nó phải được lặp đi lặp lại một cách có hệ thống và luôn bị chi phối bởi cái nhìn độc đáo của nhà văn. Chúng thường xuyên ở thế vận động, phát triển và chịu ảnh hưởng của thế giới quan, môi trường xã hội và xu thế chung của thời đại. Nhưng dù ở môi trường nào, xu thế xã hội ra sao, yếu tố thường xuyên được “lặp đi lặp lại” ấy vẫn xuất hiện cho dù chúng ở thế lộ thiên hay dưới mạch ngầm” [23, tr.
Trong luận văn, chúng tôi xác định nội hàm khái niệm phong cách nghệ thuật nhà văn như sau: Phong cách nghệ thuật nhà văn là cái nhìn nghệ thuật về cuộc sống, con người và thường chịu sự chi phối của các yếu tố chủ quan (cá tính, thói quen, kinh nghiệm, vốn sống…), khách quan (môi trường, xã hội, thời đại…); Phong cách nghệ thuật nhà văn cũng là lối viết, giọng điệu và cách thức hành văn của tác giả. Chúng tôi xin mượn lời của chính nhà văn Phạm Duy Nghĩa khi viết về phong cách nhà văn Tô Hoài để hiểu về phong cách nhà văn: “Gamzatov từng ví văn học với cây đàn panđur còn các nhà văn như những sợi dây căng trên cây đàn, 12 từng dây một có cung bậc riêng, âm điệu riêng, nhưng hợp lại với nhau, chúng làm nên một hoà âm của cả nền văn học. Cái riêng ấy chính là phong cách - nét độc đáo xuyên suốt trong hệ thống tác phẩm của một nhà văn, đem lại sự khác biệt giữa nhà văn này với các nhà văn khác” [39].2 Khái niệm truyện ngắn và tình hình sáng tác truyện ngắn đầu thế kỉ XXI 1.1 Khái niệm truyện ngắn Truyện ngắn được xem là thể loại “xung kích” của đời sống văn học, một thể loại có tính chất “thuốc thử” đối với các nhà văn trên hành trình sáng tạo nghệ thuật nhiều cam go. Xung quanh khái niệm truyện ngắn, chúng ta thấy có nhiều khái niệm được đưa ra.
Pautốpxky cho rằng, “Truyện ngắn phải ngắn ngọn là cái bình thường diễn ra như cái không bình thường. Cái không bình thường diễn ra như cái bình thường” [49, tr. Ở Việt Nam, nhà văn Nguyên Ngọc cho rằng, truyện ngắn là một bộ phận của tiểu thuyết nói chung, vì thế không nên nhất thiết trói buộc truyện ngắn vào những khuôn mẫu gò bó. Truyện ngắn có nhiều vẻ, có truyện viết cả về một đời người, lại có truyện chỉ ghi lại một vài giây phút thoáng qua.