Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN TÌNH CẢM THẨM MỸ CHO TRẺ 4 - 5 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TẠO HÌNH 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Nghiên cứu về tình cảm thẩm mỹ của trẻ 4-5 tuổi Giáo dục tình cảm và thẩm mỹ cho trẻ mẫu giáo là một nội dung quan trọng trong chương trình giáo dục mầm non. Hiện nay có nhiều công trình nghiên cứu về tình cảm và tình cảm thẩm mỹ, cụ thể các công trình như sau: Theo Adsera, A., (2018) cho rằng “tình cảm là nhu cầu cơ bản của con người bao gồm việc hỗ trợ hoàn toàn đến người khác hoặc vật thể đang sống và nó chứa đựng các biểu hiện của tình yêu, sự dịu dàng, những cái hôn, chạm, ôm và cung cấp các nhu cầu cơ bản như thức ăn, nhà cửa, giáo dục”.
Quan điểm này gần giống với định nghĩa về tình cảm mà từ điển đề cập “Tình cảm được hình thành trên các cảm giác, cảm xúc cơ bản của con người, nhu cầu yêu và được yêu của con người và những biểu hiện, hành động khi có tình cảm với người nào đó hoặc vật gì đó” [dẫn theo 17]. Marteles (1998), “tình cảm là quá trình tương tác xã hội giữa hai hoặc nhiều chủ thể.” “Tình cảm là cái gì đó phát sinh giữa con người với con người thông qua cho và nhận”. Ngoài ra, nhóm tác giả còn đưa ra quan điểm “tình cảm là điều quan trọng đối với loài người, đặc biệt trong thời thơ ấu và khi bệnh tật. Để có thể đáp ứng và tiếp nhận tình cảm, con người chúng ta phải rất nỗ lực” [36].
Nghiên cứu của Floyd, K. (1998) về đo lường sự giao tiếp tình cảm, nhóm tác giả bàn luận về “tình cảm là trung tâm của các quá trình giao tiếp trong các mối quan hệ giữa các cá thể”. Theo các tác giả, quá trình giao tiếp chịu chi phối mạnh mẽ bởi tình cảm, thông qua tình cảm để quyết định lời nói cũng như hành động giữa các chủ thể giao tiếp [35]. 6 Tác giả Đinh Phương Duy cho rằng “tình cảm là thái độ cảm xúc ổn định của con người đối với sự vật, hiện tượng của hiện thực khách quan có liên quan đến nhu cầu và động cơ của họ”.
Cùng tác giả, dựa trên quan điểm cấu trúc thì “tình cảm là những rung động cảm xúc mạnh hơn tâm trạng nhưng lại yếu hơn xúc động nhiều, đó là những cảm xúc có cường độ trung bình, nhưng đồng thời lại có những cấu trúc tâm lí rõ ràng. Tình cảm không kéo dài lâu như tâm trạng mà mang tính chất tiềm tàng, sâu lắng” [10]. Tình cảm thẩm mỹ là thái độ của con người đối với cái đẹp, cái xấu, nó được nảy sinh khi con người được tiếp xúc với các đối tượng thẩm mỹ. Chẳng hạn, sự vui thích khi nghe một bài hát hay, ngắm một bức tranh đẹp, sự bực mình khi đọc phải một câu chuyện dở.
Phát triển TCTM cho trẻ được tạo thành khi trẻ tiếp xúc với cái đẹp thường xuyên thông qua các hoạt động như xem tranh, nghe hát, xem phong cảnh. Về tình cảm thẩm mỹ, tác giả Lê Thị Luận (2015) đã có nghiên cứu về “Một số biện pháp giúp trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi biểu lộ cảm xúc trong trò chơi đóng vai theo chủ đề”, đã đưa ra ba biện pháp phát triển tình cảm thẩm mỹ cho trẻ. Biện pháp thứ nhất là tác động vào nhận thức của trẻ nhằm nâng cao hiểu biết về cảm xúc và biểu hiện cảm xúc của trẻ. Cụ thể là biện pháp: giúp trẻ nhận biết cảm xúc, gọi tên cảm xúc, thừa nhận cảm xúc với trẻ, giúp trẻ hình thành thói quen quan tâm đến người khác, giúp trẻ cân bằng cảm xúc và giúp trẻ ứng phó với các cảm xúc “âm tính”.
Hai biện pháp còn lại mà tác giả nhắc đến là tạo tình huống để trẻ được trải nghiệm biểu hiện cảm xúc và đánh giá nhận xét của giáo viên bằng cách cho trẻ nhận xét và đánh giá thái độ của nhau và khi đánh giá nhận xét trẻ. Những biện pháp này hỗ trợ, giúp trẻ biểu lộ cảm xúc thích hợp đối với sự vật hiện tượng xung quanh, cân bằng cảm xúc của chính mình [16]. Đối với trẻ mầm non, sự phát triển về cảm xúc bao gồm khả năng xác định cảm xúc, quản lý tình cảm mạnh mẽ và phát triển sự đồng cảm. Cảm xúc không chỉ tác động lớn đến hành động và cách cư xử của trẻ, mà cảm xúc là một bộ 7 phận, nền tảng của sự hình thành nhân cách trẻ (Lê Thị Luận, 2015).
Trong nội dung bài báo có đưa ra một số biện pháp biểu lộ và phát triển cảm xúc của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề. Theo tài liệu hướng dẫn trong nền giáo dục Singapore về cảm xúc xã hội đề ra những chiến lược thúc đẩy sự tự tin ở trẻ bao gồm: mô hình hóa các hành vi tích cực, sử dụng tình huống gây kịch tính và đóng vai, lập kế hoạch thường xuyên và chuyển đổi, nắm bắt những khoảnh khắc của trẻ để dạy trong suốt cả ngày, cho trẻ tham gia vào các hoạt động nhóm nhỏ, sử dụng các câu chuyện, vần điệu, bài hát và con rối và phối hợp với gia đình (Ministry of Education Singapore, 2013) [37]. Trần Huyền Trang (2019) với luận văn thạc sĩ “Biện pháp giáo dục tình cảm cho trẻ 5-6 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời tại một số trường mầm non Phan Thiết”. Tác giả đã khẳng định rằng “trường mầm non đóng góp một phần quan trọng trong việc phát triển tình cảm cho trẻ thông qua các hoạt động giáo dục”.
Trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi là lứa tuổi có tốc độ tiếp thu và phát triển tình cảm nhanh nhất. Trẻ đủ lớn để biết được hành vi của mình và mọi người; hiểu được diễn biến tình cảm trong quá trình vui chơi, học tập, giao tiếp dưới sự hướng dẫn của người khác qua các hoạt động hàng ngày. Công trình đã đưa ra được nội dung, nguyên tắc, biện pháp. để phát triển tình cảm cho trẻ 5-6 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời [27].
Tác giả Lê Thị Hồng và cộng sự (2018) cho rằng việc “giáo dục tình cảm gia đình cho trẻ ngay từ khi còn nhỏ là việc làm cần thiết và có ý nghĩa thiết thực. Mỗi đứa trẻ có những yếu tố cá nhân khác nhau và sự ảnh hưởng của các quan hệ xã hội cũng như hoàn cảnh sống, môi trường trải nghiệm khác nhau nên nhà giáo dục cần có những hình thức, biện pháp linh hoạt, hợp lí dựa trên quan điểm then chốt của giáo dục mầm non là “lấy trẻ làm trung tâm” và tận dụng các điều kiện để tạo ra nhiều cơ hội cho đứa trẻ được tự trải nghiệm”. Trong đó tác giả đã đưa ra được một số nội dung giáo dục tình cảm gia đinh cho trẻ mầm 8 non như: Giáo dục tình yêu đối với mọi người trong gia đình; Giáo dục tinh thần đoàn kết, chia sẻ với các thành viên trong gia đình; Giáo dục trẻ biết vâng lời, kính trọng người lớn trong gia đình, biết ơn với công lao sinh thành nuôi dưỡng của cha mẹ; Giáo dục sự tự giác, biết giúp đỡ, chia sẻ công việc vừa sức với người thân trong gia đình. Tác giả Trần Thị Đào (2020) với công trình “Quản lí hoạt động giáo dục thẩm mỹ cho trẻ 5-6 tuổi ở các trường mầm non huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình” đã khẳng định tầm quan trọng của giáo dục TCTM, đây là một trong năm lĩnh vực giáo dục tại trường mầm non.
Trong đó để phát triển được TCTM ở trẻ mẫu giáo đòi hỏi giáo viên phải có chuyên môn, nghiệp vụ vững vàng, cán bộ quản lí phải am hiểu chuyên môn và có năng lực quản lí; có môi trường giáo dục phù hợp, đặc biệt là sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình, xã hội. Tác giả đã tiến hành khảo sát thực trạng quản lí hoạt động giáo dục thẩm mỹ cho trẻ 5 - 6 tuổi ở các trường mầm non huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình và đưa ra được mạnh mặt và mặt yếu, từ đó đề xuất ra 05 biện pháp quản lí hoạt động giáo dục thẩm mỹ sáng tạo, phù hợp, giúp nâng cao chất lượng giáo dục thẩm mỹ và góp phần phát triển toàn diện cho trẻ mầm non [11]. Hoàng Công Dụng trong Ứng dụng phương pháp dạy học tích cực trong lĩnh vực phát triển thẩm mỹ, đã đưa ra các hoạt động nhằm giúp GV tìm hiểu các phương pháp dạy học (PPDH) tích cực. Tác giả đã hệ thống hóa những lý luận cơ bản về PPDH tích cực, được sử dụng trong lĩnh vực phát triển thẩm mỹ, cung cấp cho người học những điểm căn bản nhất, phù hợp với định hướng đổi mới phương pháp giáo dục hiện nay, đồng thời cũng giúp GV biết cách chủ động, sáng tạo tổ chức các hoạt động giáo dục trong lĩnh vực phát triển thẩm mỹ cho trẻ của mình theo kế hoạch chung của toàn trường [8].
Các công trình nghiên cứu về tình cảm thẩm mỹ của trẻ đã đóng góp đáng kể vào việc hiểu rõ hơn về quá trình phát triển nghệ thuật và tình cảm thẩm mỹ ở trẻ nhỏ. Nhìn chung các nghiên cứu thường nhấn mạnh vào sự phát triển toàn 9 diện, không chỉ về kỹ năng nghệ thuật mà còn về khía cạnh tâm lý và xã hội ở trẻ. Đánh giá sâu hơn về tác động của môi trường xung quanh và nguồn cảm hứng đến sự phát triển tình cảm thẩm mỹ của trẻ. Nghiên cứu thường tập trung vào việc thúc đẩy tư duy sáng tạo và khuyến khích việc tạo hình tự do của trẻ.
Tuy nhiên các nghiên cứu vẫn thiếu thông tin về cách mà tình cảm thẩm mỹ ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý của trẻ. Một số nghiên cứu tập trung quá nhiều vào một khía cạnh cụ thể, không tạo ra cái nhìn tổng thể về quá trình phát triển tình cảm thẩm mỹ. Có sự thiếu hụt về dữ liệu từ một số khu vực, dân tộc hoặc nhóm trẻ nhất định, dẫn đến sự thiếu đa dạng trong nghiên cứu. Các nghiên cứu về tình cảm thẩm mỹ của trẻ đã đặt nền móng quan trọng cho việc hiểu rõ hơn về quá trình phát triển nghệ thuật và tạo hình ở độ tuổi này.
Tuy nhiên, vẫn cần có thêm nghiên cứu sâu rộng và đa dạng để có cái nhìn toàn diện và chính xác hơn về vấn đề này. Nghiên cứu về phát triển tình cảm thẩm mỹ cho trẻ 4-5 tuổi thông qua hoạt động tạo hình Hoạt động tạo hình là một hoạt động quan trọng trong chương trình giáo dục mầm non, nó giúp trẻ phát triển trí tuệ và sự khéo léo của đôi bàn tay.