Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ PTNN BỀN VỮNG DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG 1. Các khái niệm cơ bản 1. Khái niệm Phát triển bền vững Có rất nhiều cách hiểu khác nhau về phát triển bền vững, tùy theo cách tiếp cận, mục đích nghiên cứu sử dụng khác nhau mà khái niệm này đượ hiểu theo theo nhiều cách khác nhau. Năm 1987, lần đầu tiên khái niệm phát triển bền vững được đề cập tới trong các văn bản báo cáo “Tương lai của chúng ta” của Hội đồng thế giới về phát triển bền vững họp tại Brundland (WCED 1987).
Theo các báo cáo tại Brundland (WCED 1987) đưa ra định nghĩa về phát triển bền vững mà ngày nay được thừa nhận rộng rãi trên toàn thế giới với nội dung chính: “Là sự phát triển hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trưởng nhằm đáp ứng nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến nhu cầu của thế hệ tương lai”. Khái niệm nông nghiệp, nông nghiệp bền vững và phát triển nông nghiệp bền vững. Theo từ điển Bách khoa toàn thư: “Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản của xã hội; sử dụng đất đai để trồng trọt, chăn nuôi; khai thác cây trồng và vật nuôi làm tư liệu và nguyên liệu lao động chủ yếu để tạo ra lương thực thực phẩm và một số nguyên liệu cho công nghiệp. Là một ngành sản xuất lớn, bao gồm nhiều chuyên ngành: trồng trọt, chăn nuôi, sơ chế nông sản; theo nghĩa rộng, còn bao gồm cả lâm nghiệp, thủy sản” [12].
“Do tầm quan trọng của nông nghiệp trong phát triển của mỗi quốc gia, nên phát triển nông nghiệp nói chung, phát triển NNBV nói riêng luôn nhận được sự quan tâm sâu rộng của cộng đồng xã hội. Do phương diện tiếp cận khác nhau, điều kiện thực tiễn khác nhau mà hiện vẫn chưa có sự đồng thuận cao về khái niệm nông nghiệp trong PTBV. FAO đưa ra khái niệm phát triển nông nghiệp bền vững (năm 1992): “Phát 14 triển nông nghiệp bền vững là sự quản lý và bảo tồn sự thay đổi về tổ chức và kỹ thuật nhằm đảm bảo thoả mãn các nhu cầu ngày càng tăng của con người cả trong hiện tại và mai sau. Sự phát triển như vậy của nền nông nghiệp sẽ không làm tổn hại đến môi trường, không làm giảm cấp tài nguyên phù hợp với kỹ thuật và công nghệ, có hiệu quả kinh tế được xã hội chấp nhận” [40].
Từ những quan niệm nêu trên cho thấy nhiều điểm phù hợp với thực tiễn Việt Nam, có thể hiểu: “Nông nghiệp PTBV là quá trình sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, phải bảo đảm được mục đích là kiến tạo một hệ thống bền vững KT-XH-MT, nhằm thỏa mãn nhu cầu về phát triển nông nghiệp hiện tại mà không tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của phát triển trong tương lai và được xã hội chấp nhận. Bền vững về kinh tế, là sản xuất nông nghiệp hướng đến chuỗi giá trị, hiệu quả đạt cao, làm ra nhiều sản phẩm có chất lượng, không những đáp ứng nhu cầu tiêu dùng, thức ăn chăn nuôi, dự trữ lương thực mà còn xuất khẩu ra thị trường quốc tế. Bền vững về xã hội, là một nền nông nghiệp PTBV phải đảm bảo cho người nông dân có đầy đủ công ăn việc làm, có thu nhập ổn định, đời sống vật chất và tinh thần ngày càng được nâng lên. Bền vững về môi trường, là mọi hoạt động sản xuất nông nghiệp không hủy hoại nguồn tài nguyên thiên nhiên và không gây ô nhiễm môi trường”[31].
Sự phát triển nông nghiệp một cách bền vững vừa đảm bảo thoả mãn nhu cầu hiện tại ngày càng tăng về sản phẩm nông nghiệp vừa không giảm khả năng đáp ứng những nhu cầu của nhân loại trong tương lai. Mặt khác, phát triển nông nghiệp bền vững vừa theo hướng đạt năng suất nông nghiệp cao hơn, vừa bảo vệ và giữ gìn tài nguyên thiên nhiên đảm bảo sự cần bằng có lợi về môi trường. Hay nói cách khác, phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững là sự phát triển kết hợp chặt chẽ, hợp lý, hài hòa giữa tăng trưởng nông nghiệp theo hướng bền vững với giải quyết có hiệu quả các vấn đề xã hội nảy sinh trong sản xuất nông nghiệp và BVMT, ứng phó với BĐKH trong quá trình phát triển. Khái niệm cộng đồng và vai trò của cộng đồng trong PTNN bền vững.
15 Khái niệm về cộng đồng là một khái niệm còn gây tranh cãi trong các nhà khoa học. Theo truyền thống, “cộng đồng” được hiểu là một tập thể các cá nhân cùng hoạt động tương tác và sống cùng một nơi. Từ “cộng đồng” thường được sử dụng để đề cập đến một tập thể với những giá trị chung, những mối liên kết xã hội tại cùng một địa điểm địa lý, thông thường là những không gian xã hội rộng lớn hơn ngôi nhà của họ. Tiếp cận xã hội học, tác giả Lê Văn An và Ngô Đức Tùng cho rằng “cộng đồng là nhóm người sống trong phạm vi thôn, bản, các xã, phường của khu vực nông thôn và thành thị, đặc biệt là các vùng nông thôn vùng sâu, vùng xa.
Cộng đồng có những điểm giống nhau, có chung các mối quan hệ nhất định và cùng chịu ảnh hưởng bởi một số yếu tố tác động và là đối tượng cần được quan tâm trong sự phát triển kinh tế - xã hội”. Như vậy, trong phát triển nông nghiệp, cộng đồng sẽ bao gồm những người trực tiếp canh tác, những người cung cấp dịch vụ đầu vào, tiêu thụ đầu ra trong nông nghiệp ở cùng một khu vực địa lý. Trong PTNN bền vững, cộng đồng là một bộ phận không thể thiếu trong quản lý, sản xuất cũng như giữ gìn nguồn tài nguyên thiên nhiên. Vai trò của cộng đồng trong PTNN bền vững đó là: nâng cao nhận thức, chủ động sáng tạo, phát huy nguồn lực và sức mạnh tập thể để sản xuất hiệu quả.
Đồng thời, cộng đồng phải tham gia giám sát và thực hiện cả quá trình từ quản lý –sản xuất – tiêu thụ sản phẩm và bảo vệ môi trường. Vai trò của cộng đồng trong sản xuất không chỉ nhìn nhận ở mức độ hợp tác và chấp hành các chủ chương mà cao hơn nữa đó là cộng đồng phải được trao quyền quyết định và tham gia trong suốt chu trình sản xuất trong các hoạt động, đồng thời chính họ phải là người phát triển thương hiệu sản phẩm cũng như bảo tồn giá trị của sản phẩm mà họ tạo ra. Chính quyền có vai trò thiết lập các cơ chế hành lang, pháp lý để kiểm soát các hoạt động theo đúng luật pháp nhà nước. Các chuyên gia, nhà nghiên cứu hỗ trợ cộng đồng trong việc nâng cao nhận thức năng lực và kỹ thuật sản xuất.
Doanh nghiệp hỗ trợ cộng đồng trong công nghệ sản xuất và tiêu thụ đầu 16 ra. Do vậy, vai trò của cộng đồng ngày càng được đề cao như một nguyên tắc bền vững không trong ngành sản xuất nông nghiệp. Phát triển nông nghiệp bền vững dựa vào cộng đồng Xuất phát từ các nghiên cứu về lý thuyết cộng đồng, cùng với những nỗ lực nhằm phát triển nông nghiệp bền vững, nâng cao đời sống của người nông dân, các lý thuyết về phát triển bền vững nói chung và phát triển bền vững nông nghiệp nói riêng dựa vào cộng đồng đã được nghiên cứu, đề xuất và ứng dụng. Theo đó, phát triển nông nghiệp bền vững dựa vào cộng đồng được hiểu là mô hình sản xuất nông nghiệp, trong đó cộng đồng địa phương có vai trò làm chủ trong quá trình phát triển nông nghiệp trên địa bàn họ sinh sống thông qua việc tham gia trực tiếp vào việc xây dựng, quản lý, điều hành các hoạt động sản xuất, trực tiếp tham gia cung cấp các sản phẩm nông nghiệp và được nhận thu nhập và hưởng nhiều lợi từ các hoạt động sản xuất nông nghiệp diễn ra trên địa bàn sinh sống của họ.
Đồng thời họ phải có trách nhiệm bảo tồn tài nguyên thiên nhiên để không làm ảnh hưởng đến các nhu cầu của thế hệ tương lai. “Họ là cơ sở cho sự phát triển bền vững bởi vì họ biết rõ những khó khăn và nhu cầu của mình. Họ quản lý nguồn tài nguyên như đất đai, nhà xưởng, sản phẩm địa phương mà quá trình phát triển phải dựa vào đó. Nhận thức, kỹ năng và năng lực của họ là tiềm năng chính để phát triển; sự cam kết của họ là sống còn bởi vì nếu họ không ủng hộ một kế hoạch nào, kế hoạch đó sẽ không thực hiện được [30].
Sự khác nhau giữa phát triển nông nghiệp bền vững không dựa vào cộng đồng và PTNN bền vững dựa vào cộng đồng đó là: Trong PTNN bền vững dựa vào cộng đồng, một vấn đề hay một chương trình về PTNN được xác định bởi cộng đồng hoặc các bên liên quan (cơ quan nhà nước, chuyên gia, doanh nghiệp) có sự tham gia của cộng đồng. Trách nhiệm liên tục trong chương trình này được bàn giao cho cộng đồng. Quyền quyết định thuộc về cộng đồng, cộng đồng tự xác định thời gian thực hiện và hoàn thành theo đúng tiến độ và quy trình mùa vụ. 17 Trong PTNN không dựa vào cộng đồng thì một vấn đề hay một chương trình về PTNN được xác định bởi các cơ quan Nhà nước hay các chuyên gia những người phát triển các chiến lược giải quyết vấn đề, cộng đồng được tham gia vào quá trình sau khi các chiến lược đã được thông qua hoặc được quyết định một phần, cộng đồng được tham vấn để đóng góp ý kiến cho những chiến lược ưu tiên có sẵn.
Mặc dù các chương trình vẫn được thực hiện có sự tham gia của cộng đồng nhưng vai trò quyết định của cộng đồng chỉ mang tính hình thức. Như vậy, PTNN nông nghiệp bền vững dựa vào cộng đồng không chỉ là một phương thức sản xuất huy động đước sự tham gia và ra quyết định và tính chịu trách nhiệm của lực lượng nòng cốt trong sản xuất nông nghiệp là nông dân và những cá nhân tổ chức liên quan mật thiết đến việc tạo chuỗi giá trị nông nghiệp mà đó còn chiến lược khẳng định vai trò làm chủ và điều hành của cộng đồng trong phát triển kinh tế- văn hóa và xã hội. Điều kiện để PTNN bền vững dựa vào cộng đồng Sản xuất nông nghiệp được tham gia bởi nhiều chủ thể xã hội. Để PTBV nói chung và PTBV trong nông nghiệp nói riêng, bên cạnh những điều kiện luôn song hành như những yếu tố tác động vào sản xuất như tài nguyên thiên nhiên, kinh nghiệm lao động, nguồn lực tài chính thì vẫn cần có những điều kiện vô hình nhưng là cơ sở ban đầu để tạo môi trường cho phát triển bền vững như là: a.