Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC THEO HƯỚNG KINH TẾ TRI THỨC 1. Khái niệm kinh tế tri thức 1. Sự xuất hiện và xu hướng phát triển kinh tế tri thức Vào những thập niên cuối thế kỷ XX, sự phát triển của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại, đặc biệt là công nghệ cao, đã làm biến đổi sâu sắc nền kinh tế thị trường và xã hội công nghiệp ở nhiều quốc gia, làm xuất hiện một thuật ngữ mới - đó là thuật ngữ: “Kinh tế tri thức” (Knowledge Economy). Đặc biệt, từ năm 1990, khi tổ chức nghiên cứu của Liên hiệp quốc chính thức đưa ra khái niệm “Kinh tế tri thức” để xác định tính chất của loại hình kinh tế mới này, đã có rất nhiều công trình, bài viết, bài nói.
đề cập tới kinh tế tri thức và phần lớn đều cho rằng, kinh tế tri thức là một khái niệm nói về nền kinh tế đạt trình độ phát triển nhất thế giới đương đại, chứ không phải nằm trong hệ tư duy logích của cách tiếp cận “hình thái kinh tế xã hội”. Tức là, khi đề cập tới kinh tế tri thức là nói tới một nấc thang phát triển của lực lượng sản xuất, tuyệt nhiên không phải nói tới một hình thái kinh tế – xã hội mới. Từ cách tiếp cận trên về kinh tế tri thức, trước hết, chúng ta xem xét lịch sử xuất hiện kinh tế tri thức. Quá trình phát triển lực lượng sản xuất của loài người có thể chia ra làm ba thời kỳ gắn với ba nền kinh tế tương ứng (xem phụ lục 1).
Thứ nhất là nền kinh tế nông nghiệp (hay còn gọi là kinh tế sức người) Nền kinh tế nông nghiệp có đặc trưng là sản xuất bằng công cụ thủ công, năng suất thấp, đất đai là tài nguyên chủ yếu. Phát triển kinh tế dựa vào ngành nông nghiệp, chủ thể nền kinh tế là nông dân. Năng suất lao động phụ thuộc vào sức lực của người lao động, phân phối cơ bản dựa vào sự chiếm hữu tài nguyên sức lao động, sản phẩm có hàm lượng lao động cao. Trong giai đoạn này, giáo dục không được phổ cập, người mù chữ chiếm đại đa số.
Tri thức là 9 sự hưởng thụ riêng biệt của tầng lớp đặc quyền, nó trở thành nhu cầu tiêu dùng cao cấp của một số ít người. Thời kỳ này kéo dài khoảng 6 – 7 nghìn năm (từ giai đoạn đầu của văn minh nhân loại đến thế kỷ XIX). Thứ hai là nền kinh tế công nghiệp (hay còn gọi là kinh tế tài nguyên) Đặc trưng của nền kinh tế công nghiệp là sản xuất bằng các công cụ máy móc và tài nguyên thiên nhiên. Trong nền kinh tế công nghiệp, sự phân phối sản xuất phần lớn dựa vào sự chiếm hữu tài nguyên thiên nhiên, phát triển kinh tế chủ yếu dựa vào các ngành công nghiệp, chủ thể của nền kinh tế là công nhân nhà máy.
Hàm lượng về năng lượng, nguyên liệu, thiết bị, vốn chiếm phần lớn trong một sản phẩm. Giai đoạn này, về cơ bản đã phổ cập giáo dục bậc trung học. Nền kinh tế công nghiệp gắn với hai cuộc cách mạng khoa học công nghiệp làm cho việc sử dụng và khai thác tài nguyên trí lực ngày càng tăng, tạo tiền đề cho sự ra đời kinh tế tri thức. Thứ ba là quá độ sang kinh tế tri thức.
Từ những năm 80 trở lại đây, nhiều tiến bộ có tính chất bùng nổ của lực lượng sản xuất do tác động của cuộc cách mạng khoa học – công nghệ, đặc biệt ở các nước phát triển và các nước công nghiệp mới (NICs), đang tạo nên sự biến đổi lịch sử: nền kinh tế chuyển từ kinh tế công nghiệp sang kinh tế tri thức, nền văn minh của nhân loại chuyển từ văn minh công nghiệp sang văn minh trí tuệ. Ở giai đoạn này, khoa học – công nghệ trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Khoa học tham gia vào quá trình tạo ra sản phẩm và có vị trí quan trọng hàng đầu. Kết quả nghiên cứu của khoa học cũng nhanh chóng chuyển thành hàng hoá.
Công nghệ phát triển như vũ bão. Nhờ có công nghệ mới mà nhiều ngành mới xuất hiện. Phát triển mạnh nhất và chiếm đa số là những ngành sản xuất và dịch vụ dựa chủ yếu vào tri thức và công nghệ cao như: ngành công nghệ thông tin, công nghệ năng lượng vật liệu mới, công nghệ sinh học,. 10 Như vậy, kinh tế tri thức có chủ thể là người lao động tri thức, sản phẩm có hàm lượng trí tuệ, hàm lượng chất xám cao.
Trong kinh tế tri thức, vai trò của tài nguyên thiên nhiên bị đẩy xuống hàng thứ yếu, lợi thế giàu tài nguyên và sức lao động ngày càng giảm đi so với lợi thế giàu tri thức. Vì vậy nguồn nhân lực nhanh chóng được tri thức hoá. Nơi làm việc cũng chính là nơi nâng cao nghề nghiệp. Doanh nghiệp có trường đại học, cao đẳng và viện nghiên cứu.
Con người làm việc bằng năng lực trí tuệ là chính. Cơ cấu lao động xã hội thay đổi cơ bản: nhân lực trong các ngành dịch vụ, đặc biệt là dịch vụ xử lý thông tin và dịch vụ tri thức tăng nhanh. Năng lực kinh doanh và phát hiện, chiếm lĩnh thị trường trong nhiều trường hợp còn quan trọng hơn năng lực sản xuất (vai trò của doanh nhân). Sự xuất hiện của kinh tế tri thức đã được nhiều nhà chính trị, nhà khoa học, lãnh đạo các quốc gia và các tổ chức quốc tế thừa nhận.
Tuy nhiên, còn có nhiều tên gọi khác nhau được sử dụng để nói về giai đoạn phát triển mới này của nền kinh tế: - Kinh tế số (Digital Economy) hoặc kinh tế mạng (Network Economy): nhấn mạnh vai trò của công nghệ thông tin, của việc tạo ra và truyền bá thông tin so với sản xuất và phân phối hàng hoá vật chất và dịch vụ thông thường. - Kinh tế thông tin (Information Economy): nhấn mạnh đến yếu tố quan trọng hàng đầu hiện nay trong phát triển kinh tế – xã hội không phải là tài nguyên vật thể (đất đai, khoáng sản…) mà là thông tin – tri thức. - Kinh tế học hỏi (Learning Economy): nhấn mạnh đến yêu cầu học tập, vai trò của giáo dục với việc nâng cao trình độ và làm giàu tri thức của mỗi thành viên xã hội nhằm góp phần tích cực vào phát triển kinh tế – xã hội. - Kinh tế mới (New Economy): nhấn mạnh sự phân biệt với các nền kinh tế đã và đang tồn tại trong lịch sử loại người.
11 - Kinh tế tri thức (Knowledge Economy): nhấn mạnh sự sản sinh, phổ cập và sử dụng tri thức giữ vai trò quyết định nhất đối với phát triển kinh tế – xã hội, tạo ra của cải, nâng cao chất lượng cuộc sống. Thực ra, việc có nhiều tên gọi và nhiều cách lý giải khác nhau kể trên là do có sự khác biệt trong sự nhấn mạnh những yếu tố khác nhau trong những trường hợp cụ thể nhất định. Sự tương đồng căn bản của các tên gọi và sự lý giải đó ở chỗ là đều nhấn mạnh vai trò của tri thức với sự phát triển kinh tế – xã hội trong thời đại ngày nay. Vì vậy, tên gọi “Kinh tế tri thức” được nhiều người sử dụng hơn cả.
Các nước thuộc tổ chức hợp tác kinh tế và phát triển (OECD) và Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) đều dùng tên gọi này từ những năm 1995 - 1996. Đây là tên gọi nói lên được nội dung cốt lõi nhất của nền kinh tế mới. Có thể thấy, chính sự phát triển cao độ của kinh tế công nghiệp là điều kiện tiên quyết để kinh tế công nghiệp chuyển sang kinh tế tri thức; kinh tế tri thức cũng chính là sự phát triển cao độ của nông nghiệp, công nghiệp và ngành dịch vụ, sự thành thục của kinh tế thị trường và sự phát triển cao độ của kỹ thuật mới. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần phải nhận thức rõ: những thay đổi, phát triển trên không chỉ là cuộc cách mạng trong khoa học – công nghệ, trong phát triển lực lượng sản xuất, mà còn là cuộc cách mạng trong quan niệm, trong cách tiếp cận.
Nó đòi hỏi con người phải đổi mới cách nghĩ, cách làm để thích nghi và làm chủ sự phát triển. Vì vậy, không nâng cao mức sống của nhân dân, không phổ cập và nâng cao giáo dục toàn dân, không bồi dưỡng nhân tài chuyên môn, không bố trí hợp lý nhân tài cao cấp thì sẽ không thể có kinh tế tri thức. Hiện nay, kinh tế tri thức đang hình thành ở nhiều nước, kinh tế tri thức đang trở thành xu hướng của thế giới, trước hết là trong các nước phát triển và các nước công nghiệp mới. Không ít các nhà kinh tế học trên thế giới có nhận định vào năm 2010, giá trị sản lượng của công nghệ phần mềm trong 12 công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ khoa học kỹ thuật năng lượng tái sinh và năng lượng mới, công nghệ vật liệu mới, công nghệ kỹ thuật mới cao có lợi cho môi trường và khoa học kỹ thuật hải dương sẽ vượt qua một cách toàn diện giá trị công nghệ thường thấy như công nghệ ô tô, xây dựng, dầu mỏ, gang thép, vận tải, dệt.Các chuyên gia Liên hợp quốc cho rằng, khoảng thập kỷ thứ 3 của thế kỷ XXI, công nghệ cao sẽ tác động mạnh mẽ, sâu rộng đến toàn bộ nền kinh tế của các nước phát triển và lúc bấy giờ các nước phát triển thực sự đã chuyển sang kinh tế tri thức.
Trước xu hướng vận động này ở các nước phát triển, một vấn đề lớn đặt ra đối với các nước đang phát triển, đang tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá (trong đó có Việt Nam) là: liệu phát triển theo hướng kinh tế tri thức có phải là bước đi thích hợp hay không? Vì các nước này đều chưa thoát khỏi tình trạng nước nghèo và kém phát triển; kinh tế, văn hoá và giáo dục đều ở trình độ thấp kém, nhiều nhu cầu tối thiểu và cơ bản của dân cư chưa được đáp ứng… Tuy vậy, trong thời điểm hiện nay, một vấn đề lớn khác cũng đặt ra đối với các nước đang phát triển, đó là nếu họ thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá theo mô hình của các nước đi trước đã làm thì sẽ bị tụt hậu ngày các xa hơn so với các nước phát triển. Vì vậy các nước nghèo phải biết tận dụng những cơ hội do kinh tế tri thức tạo ra, bứt phá lên trước với tốc độ nhanh.