MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Tại Đại hội VI năm 1986, xuất phát từ bối cảnh trong nước và quốc tế sau quá trình tiến hành xây dựng đất nước, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện, đồng bộ, trong đó lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm. Nền kinh tế của nước ta từng bước chuyển từ cơ cấu kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu, bao cấp, sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Kinh tế Việt Nam có bước phát triển, đất nước dần đổi mới.
Đến năm 2020, Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao nhất trong khu vực Đông Nam Á1. Đời sống nhân dân từng bước được cải thiện, vị thế của đất nước ngày càng được nâng cao trong khu vực và trên trường quốc tế2. Trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước, kinh tế nông nghiệp đóng vai trò vô cùng quan trọng trong tiến trình phát triển chung của nền kinh tế quốc dân. Hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn, tức là Việt Nam phải đầu tư công sức, vốn, trí tuệ, thị trường, nguồn nhân lực cho phát triển nông nghiệp, nông thôn nhằm thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế một cách hợp lí theo định hướng của nhà nước.
Trong quá trình đó, chúng ta phải chú ý đến sự phát triển các mặt hàng chủ lực, nguồn lực, các thế mạnh của từng địa phương dựa trên đặc điểm điều kiện tự nhiên và đặc trưng kinh tế của vùng. Để phát triển kinh tế có hiệu quả đòi hỏi chính quyền địa phương phải có một hệ thống giải pháp, chính sách phát triển hợp lý, khoa học cho từng giai đoạn cụ thể và phải có chiến lược phát triển lâu dài. Xác định đúng các động lực tăng trưởng sẽ huy động và sử dụng tốt tất cả các tiềm năng hiện tại và tương lai, đưa kinh tế ở mỗi địa phương phát triển nhanh và bền vững. Bạc Liêu là một tỉnh nằm ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, thuộc khu vực sản xuất nông nghiệp lớn nhất của cả nước.
Xét về phân chia địa giới hành chính, Bạc Liêu có tuổi đời rất trẻ, cùng với đó là sự ưu đãi của các điều kiện tự nhiên lẫn điều kiện kinh tế - xã hội để phát triển kinh tế trong đó có kinh tế nông nghiệp. Từ năm 1997, Bạc Liêu được tái lập sau khi chia tách từ tỉnh Minh Hải, đến năm 2020 bức tranh kinh tế Bạc Liêu có những bước phát triển nhất định và thay đổi rõ rệt, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp. Nghiên cứu kinh tế nông nghiệp tỉnh Bạc Liêu thời kỳ 1997 – 2020 sẽ góp phần khôi phục lại bức tranh kinh tế nông nghiệp tỉnh từ tái lập đến nay, để từ đó tác giả rút ra những đặc điểm cũng như hạn chế của sự phát triển kinh tế nông nghiệp và đời sống nông dân tỉnh Bạc Liêu. Trên cơ sở đó, đánh giá 1 Theo Báo Vietnamnet GDP Việt Nam năm 2020 ước đạt 340,6 tỷ USD, vượt Singapore, Malaysia, trở thành quốc gia có nền kinh tế lớn thứ 4 khu vực Đông Nam Á.
2 Theo cổng thông tin điện tử của Bộ Tài chính, nền kinh tế xếp thứ 42/131 nền kinh tế, xếp thứ 17 trong số 40 nền kinh tế ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương. 2 khách quan, toàn diện và đưa ra những kiến nghị, giải pháp phát triển kinh tế nông nghiệp trong thời gian tới. Những bài học kinh nghiệm được rút ra từ việc nghiên cứu kinh tế nông nghiệp Bạc Liêu qua các thời kì sẽ góp phần phục vụ đắc lực, hữu ích cho sự nghiệp phát triển kinh tế nông nghiệp tỉnh Bạc Liêu trong giai đoạn hiện nay và ở tương lai, nhất là trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang tích cực thực hiện hiệu quả công cuộc đổi mới nông nghiệp và nông thôn, thế giới đang đẩy mạnh hội nhập toàn cầu hóa. Việc nghiên cứu đề tài này sẽ góp phần làm sáng tỏ một phần quan trọng của lịch sử Bạc Liêu thời hiện đại, đặc biệt là lịch sử địa phương tỉnh Bạc Liêu.
Từ đó cung cấp những tư liệu cần thiết phục vụ trong quá trình học tập, nghiên cứu, giảng dạy lịch sử địa phương trong trường phổ thông, Cao đẳng và Đại học tại tỉnh Bạc Liêu. Với những lý do trên, tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu: “Kinh tế nông nghiệp tỉnh Bạc Liêu (1997-2020)” làm Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp không phải là vấn đề xa lạ, đã có nhiều công trình nghiên cứu và đây là một đề tài hấp dẫn người nghiên cứu trong cả nước, nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp tỉnh Bạc Liêu giai đoạn 1997-2020 là một việc làm có ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, đóng góp vào lịch sử kinh tế địa phương. Cho đến nay, đã có một số công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề kinh tế nông nghiệp Việt Nam, song chưa có một công trình nào nghiên cứu cụ thể, toàn diện và có hệ thống về kinh tế nông nghiệp tỉnh Bạc Liêu từ năm 1997 đến năm 2020.
Vấn đề này mới chỉ được các nhà nghiên cứu đề cập đến một cách sơ lược hoặc chỉ nghiên cứu một khía cạnh nào đó liên quan đến kinh tế nông nghiệp, trong một khía cạnh nhỏ về thời gian và không gian của tỉnh Bạc Liêu từ khi tái lập tỉnh đến nay. Hầu hết các công trình dưới đây chỉ mang tính gợi mở, định hướng nghiên cứu cho tác giả luận văn. Do vậy, tìm hiểu vấn đề kinh tế nông nghiệp tỉnh Bạc Liêu thời kỳ này vẫn còn là một khoảng trống lịch sử cần được bù đắp. Về cơ bản, tác giả đã tham khảo, tìm hiểu các công trình nghiên cứu, tài liệu có liên quan đến đề tài luận văn và chia thành hai nhóm.
Nhóm tài liệu nghiên cứu về nông nghiệp Việt Nam nói chung: Giáo sư Đặng Phong, Lịch sử kinh tế Việt Nam 1945-2000 (tập I, II, II). Công trình đã phục dựng tình hình kinh tế Việt Nam trên tất cả các lĩnh vực qua các giai đoạn 1945-1954, 1954-1975 và 1975-2000 một cách sống động. Không chỉ là những bảng tổng kết sự kiện hay số liệu mà còn giúp bạn đọc cảm nhận được và trong một chừng mực nào đó còn có thể làm sống lại những thời kì lịch sử đã qua, công trình đa dạng từ cách nhìn nhiều chiều - từ phía nhà nước, từ phía người dân, từ các giai tầng khác nhau, các tầm nhìn và góc nhìn khác nhau. Đây là công trình có giá trị đồ sộ trong lịch sử kinh tế Việt Nam giúp chúng ta so sánh kinh tế Việt Nam qua các thời kì theo từng chặng được lịch sử, qua đó sẽ hiểu hơn về bối cảnh lịch sử phát triển kinh tế 3 một cách tổng thể.
Công trình này giúp cho tác giả mở mang về cách nhìn nhận vấn đề, nắm được quá trình phát triển kinh tế của đất nước từ ngày đầu thành lập, qua đó hiểu thêm về lịch sử kinh tế Việt Nam một cách tổng thể và đặt lịch sử địa phương với tư cách là bộ phận của lịch sử dân tộc. Nguyễn Sinh Cúc với cuốn Nông nghiệp, nông thôn thời kỳ đổi mới 1986- 2002. Tác giả đã nhìn nhận một cách khá toàn diện lịch sử phát triển nông nghiệp, nông thôn Việt Nam, khắc họa toàn cảnh bức tranh về nông nghiệp, nông thôn Việt Nam trong thời kỳ đổi mới. Từ phân tích thực trạng, tác giả đưa ra những định hướng và kiến nghị, giải pháp nhằm đưa nông nghiệp, nông thôn phát triển.
Công trình nghiên cứu này có tác dụng kiện toàn cách nhìn của tác giả về kinh tế Việt Nam sau đổi mới, giúp tác giả nắm được một cách khái quát cách xây dựng, trình bày một đề tài nghiên cứu lịch sử kinh tế ở một phạm vi phù hợp. Ban Biên tập Lịch sử nông nghiệp Việt Nam với cuốn Lịch sử nông nghiệp Việt Nam. Tác giả tập trung vào những vấn đề: Những chặng đường phát triển lịch sử nông nghiệp của Việt Nam đã đi qua kể từ thời tiền sử cho đến ngày nay; lịch sử phát triển các loại tài nguyên nông nghiệp; lịch sử các bộ phận hợp thành nền nông nghiệp Việt Nam; lịch sử phát triển các biện pháp kỹ thuật, phương thức canh tác trong nông nghiệp; lịch sử tổ chức, quản lý nông nghiệp qua các thời kỳ; những bài học rút ra được từ lịch sử phát triển kinh tế nông nghiệp Việt Nam và có những dự báo cho nông nghiệp Việt Nam trong thời gian tới. Nguyễn Đình Hợi với cuốn Kinh tế nông nghiệp.
Nội dung chính của cuốn sách tập trung vào tìm hiểu những vấn đề: Nông nghiệp nông thôn trong hệ thống kinh tế quốc dân; các hình thức tổ chức kinh tế trong nông nghiệp; quản lý và sử dụng các nguồn lực để phát triển kinh tế nông nghiệp nông thôn; cơ cấu kinh tế nông nghiệp và nông thôn; vai trò của nhà nước với sự phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn. Nhóm tài liệu nghiên cứu về nông nghiệp tỉnh Bạc Liêu: Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bạc Liêu, tập III (1975-2005). Cuốn sách trình bày khá chi tiết quá trình Đảng bộ tỉnh Bạc Liêu quán triệt quan điểm, đường lối, chỉ thị của Đảng vào điều kiện cụ thể của địa phương, vào việc lãnh đạo và thực hiện các nhiệm vụ chính trị, kinh tế, xã hội trong suốt 30 năm từ 1975 đến 2005. Trong điều kiện đất nước vừa mới hòa bình, thống nhất còn rất nhiều khó khăn, cũng như qua 20 năm thực hiện đường lối đổi mới của Đảng, bên cạnh các công tác khác, Đảng bộ tỉnh Bạc Liêu rất chú trọng công tác xây dựng tổ chức cơ sở Đảng và đã thu được những kết quả to lớn về nhiều mặt, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm bổ ích, quý báu trong quá trình lãnh đạo, chỉ đạo công tác xây dựng tổ chức cơ sở Đảng của Đảng bộ địa phương.
Với công trình này giúp tác giả nắm rõ nét hơn về chặng đường phát triển kinh tế tỉnh Bạc Liêu trước và sau khi tái lập tỉnh để từ đó hình thành nên quan điểm, lí luận phục vụ công tác nghiên cứu luận văn. 4 Thực trạng nông nghiệp - nông thôn tỉnh Bạc Liêu tiềm năng và phát triển của Cục Thống kê tỉnh Bạc Liêu nhân kỉ niệm 15 năm tái lập tỉnh đã phân tích, đánh giá tổng quan về bức tranh kinh tế - xã hội tỉnh Bạc Liêu giai đoạn 2006-2010 về thực trạng nông nghiệp nông thôn, các hoạt động sản xuất nông nghiệp, nông thôn.