chương I giới thiệu những vấn đề cơ sở lý luận cơ bản nhất về dịch vụ ngân hàng bán lẻ, đặc điểm, vai trò, và các sản phẩm dịch vụ của nó. Đồng thời cũng làm rõ các hoạt động phát triển dịch vụ ngân hàng bán lẻ, và các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động phát triển dịch vụ ngân hàng bán lẻ. Dịch vụ ngân hàng bán lẻ của các ngân hàng thương mại 1. Khái niệm dịch vụ ngân hàng bán lẻ[5] Các dịch vụ ngân hàng trên thế giới đã thực sự bùng nổ trong vòng 20 năm trở lại đây, làm thay đổi cách tiếp cận về các hoạt động cơ bản của một ngân hàng thương mại.
Các ngân hàng trên thế giới đã phát triển hoạt động hướng tới đối tượng khách hàng, đây là một xu thế tất yếu vì nó đảm bảo quản lý rủi ro hữu hiệu hơn, các dịch vụ được cung ứng một cách tốt nhất cho từng đối tượng khách hàng, hoạt động kinh doanh, thị trường, sản phẩm mục tiêu có định hướng rõ ràng giúp ngân hàng đạt được hiệu quả tối ưu. Từ những lý do trên, cơ cấu tổ chức hoạt động của các ngân hàng có sự thay đổi, theo đó, ngân hàng phát triển theo mô hình khối, bao gồm hai khối chính là “khối ngân hàng bán lẻ – phục vụ đối tượng khách hàng cá nhân” và “ khối ngân hàng doanh nghiệp - phục vụ khách hàng tổ chức”. Hiện nay chưa có định nghĩa chính xác về khái niệm dịch vụ ngân hàng bán lẻ. Các quan điểm về dịch vụ ngân hàng bán lẻ dựa trên loại hình dịch vụ hoặc đối tượng khách hàng mà các sản phẩm hướng tới.
Theo cách hiểu phổ biến nhất, ngân hàng bán lẻ là hoạt động cung cấp các sản phẩm dịch vụ tài chính chủ yếu cho khách hàng là các cá nhân, các hộ gia đình và các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Theo định nghĩa của Tổ chức thương mại thế giới: “ Ngân hàng bán lẻ là nơi khách hàng cá nhân có thể đến giao dịch tại những điểm giao dịch của ngân hàng để thực hiện các dịch vụ như: gửi tiền tiết kiệm, kiểm tra tài khoản, vay vốn, thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ và các dịch vụ khác đi kèm”.[12] Từ điển giải nghĩa Tài chính - Đầu tư – Ngân hàng - Kế toán Anh Việt, Nhà e 6 xuất bản khoa học và kinh tế năm 1999 định nghĩa : “Dịch vụ ngân hàng bán lẻ là các dịch vụ ngân hàng được thực hiện với khách hàng là Công chúng, thường có quy mô nhỏ và thông qua các chi nhánh”.[12,tr1] Theo các chuyên gia kinh tế của Học viện Công nghệ Châu Á –AIT cho rằng: “ngân hàng bán lẻ là ngân hàng cung ứng sản phẩm dịch vụ tới từng cá nhân riêng lẻ, các doanh nghiệp vừa và nhỏ thông qua mạng lưới chi nhánh”. Khách hàng có thể tiếp cận trực tiếp với sản phẩm và dịch vụ ngân hàng thông qua các phương tiện điện tử viễn thông và Công nghệ thông tin. [12,tr2] Một số chuyên gia khác nhìn nhận dịch vụ ngân hàng bán lẻ trên phương diện nhà cung cấp dịch vụ với khâu phân phối giữ vai trò quyết định.
“Bán lẻ là hoạt động của phân phối mà trong đó triển khai các hoạt động tìm hiểu, xúc tiến, nghiên cứu, thử nghiệm, phát hiện, triển khai các kênh phân phối hiện đại mà nổi bật là kinh doanh qua mạng” (Jean Paul Vontron – Ngân hàng Forties).[12,tr1] Từ những khái niệm trên có thể đi đến kết luận về DVNHBL như sau: Dịch vụ ngân hàng bán lẻ là dịch vụ ngân hàng cung ứng các sản phẩm dịch vụ tài chính tới từng cá nhân riêng lẻ, các doanh nghiệp vừa và nhỏ thông qua mạng lưới chi nhánh, hoặc việc khách hàng có thể tiếp cận trực tiếp với sản phẩm dịch vụ ngân hàng thông qua phương tiện thông tin, điện tử viễn thông. Các đặc điểm của dịch vụ ngân hàng bán lẻ[13] 1. Khách hàng Dịch vụ ngân hàng bán lẻ là thị trường rộng lớn và tiềm năng. Do đó, đối tượng phục vụ rất lớn, gồm nhiều thành phần trong xã hội, ngân hàng cũng phải tìm hiểu khách hàng là ai, cần gì để đưa ra những sản phẩm và chính sách chăm sóc khách hàng phù hợp nhất.
Đối với các khách hàng là cá nhân, do trình độ và hành vi tiêu dùng khác nhau do đó nhu cầu về các sản phẩm dịch vụ ngân hàng cũng khác nhau. Đối với các khách hàng có trình độ, có am hiểu về lĩnh vực tiền tệ ngân hàng họ có nhu cầu về những dịch vụ ngân hàng hiện đại, tiện ích đồng thời họ quan tâm tới chính sách chăm sóc khách hàng của ngân hàng, họ luôn nhạy cảm với giá cả, lãi e 7 suất và các chế độ của ngân hàng. Còn đối với khách hàng cá nhân có trình độ thấp, có thể trông cậy vào khả năng tư vấn của các nhân viên ngân hàng trong việc quản lý tài chính của mình. Do đó trong hoạt động bán lẻ, việc phân đoạn thị trường khách hàng là vấn đề đáng quan tâm của các ngân hàng trong quá trình thiết kế sản phẩm tiếp thị và phát triển sản phẩm của mình.
Sản phẩm dịch vụ đa dạng Dịch vụ ngân hàng bán lẻ phục vụ trực tiếp cho nhu cầu tiêu dùng, cho sản xuất và sinh hoạt. Vì thế, nó tuân theo những yêu cầu do chính người tiêu dùng đặt ra chứ không phải nhu cầu của tổ chức tài chính môi giới trung gian. Đó là Công dụng thực tế, thỏa mãn nhu cầu của con người rất đa dạng và phong phú do đó để đáp ứng được khách hàng một cách tốt nhất, các ngân hàng không ngừng đổi mới các gói sản phẩm của mình đưa ra với tiện ích hấp dẫn khách hàng, xu hướng nhanh chóng, tiện lợi, an toàn, hiệu quả, chính xác. Giá trị giao dịch Số lượng các khoản giao dịch lớn nhưng giá trị của những khoản giao dịch nhỏ.
Vì cung cấp dịch vụ cho tiêu dùng nên giá trị những khoản giao dịch nhỏ hơn bán buôn, đồng thời, phạm vi khách hàng rộng, đa dạng nên số lượng các khoản giao dịch lớn. Tuy nhiên, muốn mở rộng quy mô của giao dịch thì phải thu hút khách hàng bởi sự đa dạng về chủng loại giao dịch và có nhiều hình thức khuyến mại cũng như nhiều tiện ích đi kèm. Nền tảng Công nghệ thông tin Hiện nay với sự phát triển không ngừng của Công nghệ thông tin, và yêu cầu ngày càng đa dạng của khối khách hàng cá nhân, gia tăng hàm lượng Công nghệ là một trong những phương thức tạo giá trị gia tăng và nâng cao sức cạnh tranh của các sản phẩm cung cấp. Sản phẩm dịch vụ ngân hàng bán lẻ phải dựa trên nền tảng của hệ thống thông tin hiện đại.
Công nghệ thông tin là tiền đề quan trọng để lưu giữ và xử lý cơ sở dữ liệu tập trung, cho phép các giao dịch trực tuyến được thực hiện; hỗ trợ triển khai các sản phẩm dịch vụ ngân hàng bán lẻ tiên tiến như chuyển tiền tự động, huy động vốn và cho vay dân cư dưới nhiều hình thức khác nhau. Nhờ e 8 khả năng trao đổi thông tin tức thời, Công nghệ thông tin góp phần nâng cao hiệu quả của việc quản trị ngân hàng, tạo điều kiện thực hiện mô hình xử lý tập trung các giao dịch có tính chất phân tán như chuyển tiền, giao dịch thẻ, tiết giảm đáng kể chi phí giao dịch. Công nghệ thông tin có tác dụng tăng cường khả năng quản trị trong ngân hàng, hệ thống quản trị tập trung sẽ cho phép khai thác dữ liệu một cách nhất quán, chính xác, nhanh chóng. Hơn nữa, sự phát triển của khoa học kỹ thuật, điện tử viễn thông, internet các ngân hàng bán lẻ mới có thể cung cấp ngày càng nhiều các sản phẩm bán lẻ cho mọi đối tượng khách hàng, điển hình là dịch vụ thanh toán thẻ qua máy rút tiền tự động ATM, các dịch vụ ngân hàng điện tử tại nhà qua điện thoại và mạng internet.
Khoảng cách địa lý không còn là vấn đề trong giao dịch, các ngân hàng trong nước giờ đây có thể tiếp cận tới các khách hàng ở khắp mọi nơi trên thế giới, có thể nói hoạt động ngân hàng giờ đây được toàn cầu hóa, tạo điều kiện thuận lợi cho các dịch vụ ngân hàng phát triển. Ngày nay, khi các ngân hàng đã ý thức được tiềm năng của hoạt động ngân hàng bán lẻ thì vấn đề ứng dụng Công nghệ hiện đại là vấn đề hết sức quan trọng. Cũng do tâm lý và trình độ của các khách hàng cá nhân hết sức đa dạng nên họ vừa muốn có được dịch vụ tốt nhất với chi phí thấp nhất, vừa tiết kiệm được thời gian giao dịch và mong muốn được phục vụ bất cứ khi nào họ có nhu cầu. Do đó, các ngân hàng phải sử dụng lượng vốn đầu tư ban đầu rất lớn để thiết lập cơ sở hạ tầng về địa điểm giao dịch, hệ thống CNTT hiện đại đảm bảo khách hàng có thể trực tiếp sử dụng sản phẩm tại địa điểm giao dịch của ngân hàng, từ nhà, văn phòng của khách hàng một cách an toàn.
Hệ thống phân phối phát triển rộng khắp Để cung ứng được sản phẩm cho một phạm vi khách hàng rộng bởi sự đa dạng về đối tượng khách hàng, khoảng cách địa lý, phong phú về chủng loại và quy mô đòi hỏi các ngân hàng cần phải có nhiều chi nhánh, địa điểm giao dịch, cùng số lượng nhân viên lớn để tiếp cận và đáp ứng nhu cầu số lượng lớn khách hàng. Bên cạnh các kênh phân phối truyền thống như các phòng giao dịch, các ngân hàng bán e 9 lẻ hiện nay đã có những kênh phân phối mới như ATM, CDM, POS, SMS banking, Mobile banking, Internet-banking, live bank nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu của khách hàng và giảm chi phí cố định cho ngân hàng. Để thuận tiện cho việc giao dịch của khách hàng, các ngân hàng nên chọn các trung tâm thương mại, nơi dân cư sinh sống đông đúc để mở các phòng giao dịch phục vụ khách hàng sẽ có hiệu quả hơn. Vai trò của dịch vụ ngân hàng bán lẻ[4,tr9-tr15],[3] 1.
Đối với Xã hội Dịch vụ ngân hàng bán lẻ phát triển đẩy nhanh quá trình luân chuyển tiền tệ, tiết kiệm chi phí xã hội, là điều kiện thúc đẩy sản xuất, lưu thông hàng hóa và dịch vụ phát triển. Ngoài ra giúp Nhà nước có thể kiểm soát được giao dịch của dân cư và nền kinh tế, giúp cho việc ngăn chặn các tệ nạn kinh tế, xã hội như trốn thuế, rửa tiền… đồng thời góp phần dễ dàng hơn cho các ngân hàng trung ương trong điều hành chính sách tiền tệ.