CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ NGÂN HÀNG BÁN LẺ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. KHÁI QUÁT VỀ DỊCH VỤ NGÂN HÀNG BÁN LẺ 1.1 Khái niệm về dịch vụ ngân hàng bán lẻ Hiện nay, các dịch vụ ngân hàng ngày càng phát triển và làm thay đổi cách tiếp cận về các hoạt động cơ bản của NHTM. Các ngân hàng trong khu vực và trên thế giới đã phát triển hoạt động hướng theo đối tượng khách hàng. Đây là một xu thế tất yếu vì nó đảm bảo quản lý rủi ro hữu hiệu hơn, các dịch vụ được cung ứng một cách tốt nhất cho từng đối tượng khách hàng, công tác kinh doanh, thị trường, sản phẩm mục tiêu có định hướng rõ ràng giúp ngân hàng đạt được hiệu quả kinh doanh tối ưu.
Theo nghĩa đen cuả việc cung cấp hàng hóa dịch vụ bình thường thì “bán lẻ” là bán trực tiếp cho người tiêu dùng cuối cùng từng cái, từng ít một. Khác với bán buôn là bán cho người trung gian, cho nhà phân phối của hàng hóa đó, vì vậy có quan niệm cho rằng dịch vụ NHBL là những dịch vụ cung ứng tiện ích cũng như dịch vụ ngân hàng đến tận tay người tiêu dùng. Theo các chuyên gia kinh tế của Học viện Công nghệ Châu á (AIT): Hoạt động bán lẻ của ngân hàng thương mại là hoạt động cung ứng sản phẩm, dịch vụ ngân hàng tới từng cá nhân riêng lẻ, các doanh nghiệp vừa và nhỏ thông qua mạng lưới các chi nhánh, và khách hàng có thể tiếp cận trực tiếp với sản phẩm dịch vụ ngân hàng qua các phương tiện điện tử viễn thông và công nghệ thông tin. Theo WTO, dịch vụ NHBL là loại dịch vụ điển hình của NHTM nơi khách hàng cá nhân có thể đến giao dịch tại các điểm giao dịch của ngân hàng để thực hiện dịch vụ như gửi tiền, vay tiền, thanh toán, kiểm tra tài khoản, dịch vụ thẻ.
Đối với các NHTM, dịch vụ NHBL giữ vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh, mở rộng thị trường, mang lại nguồn thu ổn định và chất lượng cho các ngân hàng. Bên cạnh đó, nó mang lại cơ hội đa dạng hóa các sản phẩm dịch vụ phi 8 ngân hàng, cơ hội bán chéo với cá nhân và doanh nghiệp nhỏ. Như vậy, qua các cách hiểu trên, có thể đi đến một khái niệm tương đối khái quát về dịch vụ NHBL như sau: “Dịch vụ ngân hàng bán lẻ của các NHTM là tất cả các những dịch vụ tài chính đa dạng và phong phú được NHTM cung cấp trực tiếp đến đối tượng khách hàng là cá nhân, hộ gia đình và các doanh nghiệp vừa và nhỏ thông qua các kênh phân phối khác nhau nhằm thỏa mãn các nhu cầu liên quan đến quá trình sử dụng nguồn tài chính của các cá nhân, hộ gia đình và các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong xã hội dựa trên nền tảng công nghệ thông tin hiện đại”. Đặc điểm của dịch vụ ngân hàng bán lẻ 1.
Đối tượng khách hàng đông đảo và đa dạng Đối tượng khách hàng của loại hình dịch vụ ngân hàng bán lẻ chủ yếu là cá nhân, hộ gia đình, doanh nghiệp vừa và nhỏ. Với đối tượng khách hàng đông đảo, nhiều cấp bậc khác nhau, ngân hàng cần đưa ra chính sách cụ thể với từng đối tượng khách hàng, hay nói cách khác là phân đoạn thị trường khách hàng trong quá trình thiết kế sản phẩm, tiếp thị và phát triển sản phẩm của mình. Các khách hàng cá nhân, hộ gia định chiếm vị trí đặc biệt, vì nó không những có số lượng cực lớn mà còn liên quan đến toàn bộ quá trình tiêu dùng của xã hội. Là các khách hàng nhỏ lẻ, nhu cầu chủ yếu của họ là gửi tiền, mở tài khoản tiền gửi thanh toán, vay vốn cho nhu cầu tiêu dùng.
Quy mô nhu cầu tuy nhỏ nhưng số lượng lại lớn hơn rất nhiều so với khách hàng doanh nghiệp. Nếu các ngân hàng khai thác nhóm khách hàng này ở việc cung cấp sản phẩm, dịch vụ ngân hàng cho họ, sẽ có tác dụng rất lớn cả trong lĩnh vực kinh tế, đời sống mà còn làm cho hệ thống thanh toán nói riêng và lưu thông tiền tệ nói chung của nền kinh tế phát triển tốt và ổn định. Có thể sử dụng một số tiêu thức phân loại như sau: giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn, loại hình lao động. Ở mỗi phân khúc khách hàng lại có những chính sách khách hàng khác nhau do nhu cầu và thái độ của họ đối với các dịch vụ ngân hàng.
Với khách hàng doanh nghiệp vừa và nhỏ, đây là nhóm đối tượng rất phổ biến, đặc biệt đối với Việt Nam, đang trong giai đoạn đầu của sự phát triển, số 9 lượng các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam rất lớn chiếm khoảng 97% nếu xét theo quy mô Doanh nghiệp và rất cần sự hỗ trợ, giúp đỡ về mặt tài chính của hệ thống ngân hàng. Đối tượng này có nhu cầu rất lớn về vốn để mở rộng sản xuất kinh doanh hoặc đầu tư công nghệ, trang thiết bị, ngân hàng cần đánh giá chính xác năng lực tài chính, phương án sản xuất kinh doanh cũng như khả năng trả nợ của doanh nghiệp.2 Dịch vụ ngân hàng bán lẻ có tính nhỏ lẻ nhưng có khả năng đem lại lợi nhuận cao Hoạt động bán lẻ tuy là nhỏ về giá trị mỗi giao dịch nhưng lại rất lớn về quy mô, số lượng giao dịch vì vậy đem lại nguồn lợi nhuận lớn và ổn định cho ngân hàng. Chẳng hạn, số vốn huy động từ mỗi cá nhân có thể không lớn, song nếu gom tất cả các món huy động sẽ tạo ra một lượng vốn đáng kể, đồng thời có tính ổn định và tăng trưởng bền vững. Đối với sản phẩm dịch vụ cho vay tiêu dùng thì hầu hết giá trị món vay là nhỏ lẻ, phân tán; kĩ thuật vay đơn giản, thời hạn cho vay ngắn, lợi nhuận cao do mức phí tính khá cao.
Xã hội ngày càng phát triển, đời sống nâng cao thì nhu cầu sử dụng sản phẩm dịch vụ ngân hàng của người dân càng tăng lên, nền khách hàng mục tiêu cho hoạt động bán lẻ ngày càng tăng, nhờ vậy, nguồn thu của các NHTM sẽ tăng trưởng ổn định 1. Các dịch vụ ngân hàng bán lẻ có tính đa dạng với mạng lưới phân phối rộng khắp Hoạt động NHBL phục vụ lượng khách hàng rất đông, có thể đến hàng chục triệu khách hàng, với nhiều tầng lớp và đặc điểm khác nhau, nên nhu cầu của khách hàng cũng từ đó mà rất đa dạng, phong phú. Xuất phát từ đặc điểm này mà các ngân hàng đã phát triển và thay đổi không ngừng để đưa ra nhiều sản phẩm và dịch vụ khác nhau từ dịch vụ truyền thống đến các sản phẩm dịch vụ mới, hiện đại nhằm thỏa mãn yêu cầu riêng biệt của các nhóm khách hàng. Hàng loạt các sản phẩm dịch vụ thuộc các nhóm sản phẩm dịch vụ nhận tiền gửi, cho vay, thanh toán, ngân hàng điện tử, ủy thác đầu tư, bảo lãnh, mua bán ngoại tệ được phát triển không ngừng.
Tại các nước phát triển, số lượng dịch vụ ngân hàng dành cho khách hàng cá nhân 10 lên tới hàng nghìn nhằm phục vụ nhu cầu rất đa dạng của khách hàng. Hoạt động bán lẻ của ngân hàng phụ thuộc nhiều vào mạng lưới đa dạng của hệ thống kênh phân phối. Với xu thế phát triển mạnh của công nghệ thông tin như hiện nay, khách hàng có thể tiếp cận sản phẩm dịch vụ ngân hàng qua rất nhiều kênh như chi nhánh, phòng giao dịch, ATM, POS, Internet, phone. Việc đa dạng kênh phân phối trong hoạt động bán lẻ ngày càng đem lại thuận tiện cho khách hàng đồng thời cũng tiết kiệm chi phí cho cả khách hàng và ngân hàng.
Ứng dụng công nghệ kĩ thuật hiện đại Để một ngân hàng phát triển lớn mạnh dịch vụ NHBL điều kiện cần thiết và quan trọng là ứng dụng những tiến bộ Khoa học kĩ thuật và công nghệ hiện đại. Thực tiễn đã cho thấy vai trò quan trọng của CNTT trong phát triển dịch vụ NHBL: - CNTT là tiền đề quan trọng để lưu giữ và xử lý cơ sở dữ liệu tập trung, cho phép các giao dịch trực tuyến được thực hiện. - CNTT hỗ trợ triển khai hoạt động cung ứng các sản phẩm dịch vụ ngân hàng bán lẻ tiên tiến, hiện đại như thanh toán, rút tiền tự động qua máy ATM, thấu chi tài khoản, Internet Banking, Phone Banking. Khách hàng có thể tiếp cận tài khoản của mình ở bất cứ nơi đâu, bất cứ khoảng thời gian nào họ muốn không hạn chế.
- Nhờ khả năng trao đổi thông tin tức thời, CNTT góp phần nâng cao hiệu quả của việc quản trị ngân hàng, tạo điều kiện thực hiện mô hình xử lý tập trung các giao dịch có tính chất phân tán như chuyển tiền, giao dịch thẻ, tiết giảm đáng kể chi phí và thời gian giao dịch. - CNTT có tác dụng tăng cường khả năng quản trị trong ngân hàng, hệ thống quản trị tập trung sẽ cho phép khai thác dữ liệu một cách nhất quán, nhanh chóng, chính xác. Hoạt động bán lẻ có tính an toàn, rủi ro thấp hơn nhiều so với hoạt động bán buôn truyền thống của các NHTM Kinh doanh sản phẩm dịch vụ bán buôn truyền thống của các ngân hàng thì giá trị mỗi giao dịch tương đối lớn trên một khách hàng, tính thanh khoản của ngân hàng sẽ phụ thuộc vào một số khách hàng, điều đó tạo rủi ro cao cho ngân hàng nếu 11 khách hàng đó có vấn đề về tài chính hay mất khả năng chi trả sẽ gây ảnh hưởng không nhỏ tới hoạt động của ngân hàng. Ngược lại, hầu hết các sản phẩm dịch vụ bán lẻ cho các khách hàng cá nhân là nhỏ, áp lực trả nợ của khách hàng không lớn, hơn nữa ngân hàng có khả năng phản ứng và điều chỉnh chính sách khi có sự thay đổi trong môi trường kinh doanh.
Do đó rủi ro của hoạt động bán lẻ của ngân hàng cho khách hàng cá nhân, doanh nghiệp vừa, nhỏ sẽ thấp hơn nhiều. Việc mở rộng hoạt động cung ứng các sản phẩm dịch vụ ngân hàng tiên tiến, hiện đại cho số lượng lớn khách hàng sẽ giúp các ngân hàng hạn chế bớt những rủi ro như rủi ro lãi suất, đặc biệt là những rủi do tín dụng do tính chất thông tin bất cân xứng của thị trường tài chính mang lại.