CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ NGÂN HÀNG BÁN LẺ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. TỔNG QUAN VỀ DỊCH VỤ NGÂN HÀNG BÁN LẺ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Cơ sở hình thành và phát triển dịch vụ ngân hàng bán lẻ Dịch vụ ngân hàng bán lẻ là một trong những hoạt động truyền thống hình thành nên hệ thống ngân hàng thƣơng mại trên thế giới. Từ khi hình thành đến nay, hoạt động NHBL đã đóng vai trò quan trọng trong tạo nền tảng phát triển bền vững cho các NHTM.
Hoạt động NHBL là lĩnh vực phân tán rủi ro, ít chịu ảnh hƣởng của chu kỳ kinh tế hơn so với các lĩnh vực khác, do đó góp phần tạo lập nguồn vốn và thu nhập ổn định cho các ngân hàng. Bên cạnh đó, hoạt động NHBL góp phần quan trọng trong việc mở rộng thị trƣờng, nâng cao năng lực cạnh tranh,ổn định hoạt động ngân hàng. Trƣớc khủng hoảng, các ngân hàng Việt Nam chủ yếu tập trung bán buôn và chú trọng đối tƣợng khách hàng doanh nghiệp thì khó khăn của kinh tế toàn cầu và cả kinh tế Việt Nam giai đoạn vừa qua đã khiến các ngân hàng phải thay đổi chiến lƣợc, định hƣớng lại chiến lƣợc ngân hàng bán lẻ - vốn là cốt lõi của nhiều ngân hàng trƣớc đây. Khái niệm dịch vụ Ngân hàng bán lẻ Ngân hàng bán lẻ (NHBL) là các hoạt động dịch vụ ngân hàng nhằm đến đối tƣợng khách hàng cá nhân, thay vì nhóm khách hàng doanh nghiệp.
Các dịch vụ chủ yếu của ngân hàng bán lẻ là tiết kiệm, thanh toán, cho vay tiêu dùng, thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ. Theo tổ chức thƣơng mại thế giới (WTO): dịch vụ ngân hàng bán lẻ là loại hình dịch vụ điển hình của ngân hàng nơi mà các khách hàng cá nhân có 7 thể đến giao dịch tại những chi nhánh (phòng giao dịch) của các ngân hàng để thực hiện các dịch vụ như: tiền gửi tiết kiệm và kiểm tra tài khoản, dịch vụ tiền vay, dịch vụ thẻ, dịch vụ giá trị gia tăng và một số dịch vụ khác đi kèm,… Bên cạnh đó, có một số nhà nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của công nghệ thông tin trong các sản phẩm ngân hàng cung cấp. Theo các chuyên gia kinh tế của học viện nghiên cứu Châu Á – AIT cho rằng, NHBL là cung cấp trực tiếp sản phẩm, dịch vụ ngân hàng tới từng cá nhân riêng lẻ, các DNNVV thông qua mạng lưới chi nhánh truyền thống hay thông qua các phương tiện điện tử viễn thông và công nghệ thông tin. Một số chuyên gia khác nhìn nhận dịch vụ NHBL trên phương diện nhà cung cấp dịch vụ với khâu phân phối giữ vai trò quyết định.
“Bán lẻ là hoạt động của phân phối mà trong đó triển khai các hoạt động tìm hiểu, xúc tiến, nghiên cứu, thử nghiệm, phát hiện, triển khai các kênh phân phối hiện đại mà nổi bật là kinh doanh qua mạng” (Jean Paul Vontron – Ngân hàng Forties). Nhƣ vậy, qua các định nghĩa trên có thể thấy rằng đang tồn tại hai quan niệm về đối tƣợng của hoạt động dịch vụ NHBL: một quan niệm cho rằng, đối tƣợng của hoạt động dịch vụ NHBL bao gồm khách hàng cá nhân, hộ gia đình và doanh nghiệp vừa và nhỏ; Quan niệm khác lại cho rằng, đối tƣợng của hoạt động dịch vụ NHBL chỉ bao gồm khách hàng cá nhân và hộ gia đình. Với những quan điểm trên và từ thực tế trong hoạt động dịch vụ NHBL tại các NHTM của Việt Nam hiện nay, có thể thấy rằng nhóm khách hàng là các doanh nghiệp vừa và nhỏ thƣờng đƣợc xếp vào nhóm khách hàng tổ chức. Trên cơ sở đó, có thể đƣa ra khái niệm tổng quát về hoạt động dịch vụ NHBL nhƣ sau: “Hoạt động dịch vụ ngân hàng bán lẻ là việc cung ứng dịch vụ ngân hàng tới từng cá nhân riêng lẻ và các hộ gia đình thông qua mạng lưới chi nhánh hoặc là việc khách hàng có thể tiếp cận trực tiếp với dịch vụ ngân hàng thông qua các phương diện điện tử viễn thông và công nghệ thông tin.” 8 Ngân hàng là ngành cung ứng dịch vụ đặc biệt đối với dân cƣ và nền kinh tế.
Do vậy, phát triển hoạt động ngân hàng bán lẻ là một quá trình tất yếu khách quan và hết sức cần thiết nhằm góp phần củng cố ngân hàng lớn mạnh, góp phần nâng cao vị thế của ngành ngân hàng đối với nền kinh tế, tự tin trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế. Theo đó, phát triển hoạt động ngân hàng bán lẻ được hiểu là mở rộng hoạt động ngân hàng bán lẻ về quy mô đồng thời gia tăng chất lượng dịch vụ. Sự phát triển hoạt động ngân hàng bán lẻ đƣợc phân tích trên 2 khía cạnh: Phát triển về chiều rộng và phát triển về chiều sâu. Phát triển về chiều rộng đồng nghĩa với việc đa dạng hóa các loại hình dịch vụ.
Không chỉ duy trì các hoạt động truyền thống mà phải tiếp cận và phát triển các hoạt động ngân hàng bán lẻ hiện đại. Bên cạnh các dịch vụ phải sử dụng vốn nhƣ tín dụng, bảo lãnh, đầu tƣ. kết hợp cả những dịch vụ không cần vốn nhƣng có đƣợc nhờ trung gian tài chính của ngân hàng nhƣ hoạt động thanh toán, chuyển tiền, tƣ vấn. hoặc các dịch vụ do sự phát triển của khoa học công nghệ nhƣ các dịch vụ ngân hàng điện tử.
Xét từ gốc độ vi mô, đa dạng hóa các dịch vụ giúp cho ngân hàng đa dạng hóa cơ cấu thu nhập, giảm thiểu rủi ro trong kinh doanh, củng cố thƣơng hiệu và uy tín trên thị trƣờng. Còn phát triển theo chiều sâu đồng nghĩa với việc gia tăng về danh mục sản phẩm dịch vụ tại một ngân hàng kết hợp với nâng cao chất lƣợng dịch vụ. Khi giữa các ngân hàng không còn phân biệt về sự đa dạng loại hình dịch vụ thì chất lƣợng dịch vụ là yếu tố quyết định. Vì vậy, ngay từ đầu các ngân hàng phải có kế hoạch, chiến lƣợc không ngừng củng cố và hoàn thiện các hoạt động dịch vụ trên cơ sở cung ứng cho khách hàng các sản phẩm tiện ích nhanh chóng, thuận tiện, chi phí hợp lý.
Đặc điểm của dịch vụ Ngân hàng bán lẻ Ngoài những đặc điểm chung của dịch vụ ngân hàng, hoạt động dịch vụ NHBL còn có một số đặc điểm sau: 9 - Đối tượng khách hàng của hoạt động dịch vụ NHBL là rất lớn Hoạt động NHBL cung ứng những sản phẩm, dịch vụ, tiện ích tài chính đến tận tay ngƣời tiêu dùng (tiêu dùng cho sản xuất và tiêu dùng cho sinh hoạt), bao gồm các cá nhân, các hộ gia đình. Các tổ chức tham gia cung ứng dịch vụ NHBL cũng rất đa dạng và đông đảo: các tổ chức tài chính, đặc biệt là các NHTM và các tổ chức tài chính phi ngân hàng. - Dịch vụ đơn giản, dễ thực hiện và được sử dụng thường xuyên Mục tiêu chính của hoạt động NHBL là khách hàng cá nhân nên các dịch vụ thƣờng tập trung vào các sản phẩm tiền gửi, quản lý tài khoản, vay vốn, mở thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ … - Số lượng sản phẩm, dịch vụ cung cấp đa dạng nhưng giá trị của từng khoản giao dịch không cao Do đối tƣợng của hoạt động dịch vụ NHBL là khách hàng cá nhân riêng lẻ, các hộ gia đình, các giao dịch phát sinh nhiều, tuy nhiên giá trị không cao. Đối tƣợng khách hàng cá nhân bao gồm nhiều độ tuổi, làm việc ở những lĩnh vực khác nhau ở nhiều vị trí trong xã hội và yêu cầu đối với hoạt động ngân hàng rất khác nhau thức đẩy hoạt động dịch vụ NHBL phát triển rất phong phú và đa dạng.
Điều này đòi hỏi các ngân hàng muốn triển khai mở rộng hoạt động bán lẻ phải phát triển đƣợc các sản phẩm, dịch vụ phù hợp với nhu cầu của từng nhóm đối tƣợng khách hàng. - Mức độ rủi ro thấp trong hoạt động NHBL có tính ổn định Do số lƣợng khách hàng bán lẻ nhiều, nên số dƣ huy động từ khách hàng là đối tƣợng của NHBL lớn, đồng thời nguồn huy động này lại có tính ổn định và tăng trƣởng bền vững nếu ngân hàng duy trì một cơ chế lãi suất hấp dẫn, có chính sách chăm sóc phù hợp và hoạt động kinh doanh ổn định. Đối với hoạt động tín dụng bán lẻ, hầu hết giá trị món vay là nhỏ lẻ, phân tán với kỹ thuật vay đơn giản nhƣ cho vay tiêu dùng (mua nhà, thấu chi, 10 vay theo lƣơng …) quy mô của từng khoản vay thƣờng nhỏ. - Phương thức quản lý, phân phối, tiếp thị và yêu cầu về nguồn nhân lực, đa dạng, phức tạp Do mạng lƣới khách hàng trải rộng, có tính phân tán, nên để phục vụ các khách hàng này ngân hàng thƣờng phải mở rộng mạng lƣới, triển khai hệ thống giao dịch trực tuyến (online).
Quá trình này tốn khá nhiều chi phí đầu tƣ ban đầu để xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu và thông tin trong toàn hệ thống ngân hàng. Thêm vào đó, nguồn nhân lực cũng phải đáp ứng đầy đủ cả về số lƣợng và chất lƣợng để đáp ứng nhu cầu công việc tại các chi nhánh, phòng giao dịch trong toàn hệ thống. Chính vì vậy, các NHTM phải có một phƣơng thức quản lý, phân phối, tiếp thị hợp lý, khoa học cũng nhƣ quản nhân lực, xây dựng đội ngũ cán bộ, nhân viên có chất lƣợng tốt. - Hoạt động phát triển chủ yếu dựa trên nền tảng công nghệ và nguồn nhân lực Dịch vụ NHBL mang tính đồng nhất rất cao về loại hình sản phẩm dịch vụ, do đó vấn đề quan trọng là ngân hàng nào biết tạo ra sự khác biệt trong dịch vụ, tính tiện ích cao thì ngân hàng đó sẽ có lợi thế mạnh trong cạnh tranh.
Sản phẩm, dịch vụ NHBL là mốc đầu tiên đánh dấu sự phát triển về công nghệ với hệ thống thông tin tích hợp và tập trung, đóng một vai trò quan trọng cho phép NHTM ứng dụng và triển khai các sản phẩm bán lẻ trên nền tảng công nghệ hiện đại. Sự phát triển của hoạt động dịch vụ NHBL phụ thuộc rất lớn vào trình độ công nghệ thông tin của nền kinh tế nói chung và của bản thân mỗi ngân hàng nói riêng. Hoạt động cung cấp những dịch vụ NHBL thƣờng đòi hỏi cơ sở hạ tầng khá vững chắc. Các ngân hàng thƣơng mại không thể triển khai hoạt động dịch vụ phục vụ các khách hàng cá nhân cũng nhƣ các doanh nghiệp một cách có hiệu quả nếu nhƣ cơ sở hạ tầng không đảm bảo.
Bên cạnh đó, đội ngũ nhân viên có trình độ cao không chỉ nắm vững lý 11 thuyết mà còn phải thành thạo trong các hoạt động nghiệp vụ, marketing cũng là một đòi hỏi lớn.