CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CÂY CAO SU TIỂU ĐIỀN 1. ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÒ CỦA CÂY CAO SU TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ – XÃ HỘI 1. Đặc điểm của cây cao su tiểu điền a. Đặc điểm sinh học Cây cao su có nguồn gốc từ Brazil, mọc hoang dại ở vùng Amazon, thân cao khoảng 25 mét, rễ ăn sâu để giữ vững thân hấp thu chất dinh dưỡng và chống lại sự khô hạn.
Cây có vỏ nhẵn màu nâu nhạt, lá thuộc dạng lá kép mỗi năm rụng một lần và thời gian cây sống khoảng 40 năm. Trong sản xuất người ta trồng cây cao su với mật độ từ 400-571 cây/ha, chia làm 2 thời kỳ: - Thời kỳ kiến thiết cơ bản (KTCB): Thời kỳ kiến thiết cơ bản của cây cao su là 7 năm, tính từ lúc trồng mới là năm đầu tiên. Thời kỳ này giao động từ 6-8 năm đầu, chính vì vậy ngoài việc xác định mật độ thích hợp và kỹ thuật trồng thì việc bón phân cho cây cao su cũng cần được quan tâm đúng mức. Tuy nhiên, với điều kiện chăm sóc, quản lý vườn cây đúng quy trình, chọn giống và vật liệu trồng thích hợp thì có thể rút ngắn thời gian KTCB từ 06 tháng đến 01 năm.
- Thời kỳ kinh doanh (TKKD): Là khoảng thời gian cây bắt đầu cho mủ, cây cao su được khai thác khi cây có vanh thân đạt 50cm trở lên đo cách mặt đất 1m, thời kỳ kinh doanh có thể kéo dài từ 25-30 năm. Trong giai đoạn kinh doanh cây tiếp tục sinh trưởng và phát triển nhưng ở mức thấp hơn so với giai đoạn KTCB, trong những năm đầu của TKKD sản lượng mủ thấp, sau đó sản lượng mủ tăng dần đến năm thứ 6 thì bắt đầu cho mủ cao dần và ổn định. Sau giai đoạn trung niên khi cây ở tuổi cạo từ năm thứ 18 trở đi năng suất giảm nhanh do ảnh hưởng tới các yếu tố sinh lý, gãy đổ do mưa bão, bệnh… làm 7 giảm mật độ vườn cây đồng thời năng lực tái tạo mủ của cây cũng giảm sút. Các yếu tố này là nguyên nhân trực tiếp làm giảm năng suất mủ cao su[2].
Đặc tính của mủ cao su Mủ nước là sản phẩm chính thu được từ mủ cao su. Mủ cao su là một chất lỏng phức hợp, có thành phần và tính chất khác biệt nhau tùy theo loại, có thể nói đó là một trạng thái nhũ tương (thể sữa trắng đục) của các hạt tử cao su trong môi trường phân tán lỏng mà chúng ta gọi là mủ cao su nước. Thành phần chủ yếu là nước từ 52-70%, protein 2-3%, acid béo và dẫn xuất 1-2%, glucid và heterosid khoảng 1%, khoáng chất 0,3-0,7%. Trong mủ nước có nhiều loại hạt như: phân tử cao su, hạt Lutoid, hạt Frey - Wyssling.
chứa trong một dung dịch gọi là mủ thanh. Mủ thanh có cấu tạo gồm nước có hoà tan nhiều chất muối khoáng, acid, đường, muối hữu cơ, kích thích tố, sắc tố, enzym, có PH = 6,9 và có điểm đẳng điện thấp. Kết quả theo dõi cho thấy mủ nước thu được vào buổi trưa có chứa hàm lượng đường, prôtein và tro là 300%, 100% và 50% so với mủ nước buổi sáng. Vai trò và giá trị kinh tế của cây cao su Cây cao su từ khi trở thành hàng hoá, công dụng của nó ngày càng được mở rộng.
Hiện nay mủ cao su trở thành một trong bốn nguyên liệu chính của Ngành công nghiệp thế giới. Nó đứng sau gang thép, than đá và dầu mỏ. Cao su là nguyên vật liệu có vai trò quan trọng hàng đầu với hơn 50.000 công dụng được ứng dụng vô cùng rộng rãi trong công nghiệp cũng như trong đời sống hàng ngày[14]. Với đặc tính đàn hồi, chịu ma sát, chịu nén.
có thể dễ dàng bắt gặp các ứng dụng của cao su trong ngành công nghiệp với vai trò là nguyên liệu đầu vào quan trọng của các lĩnh vực sản xuất săm lốp xe, sản phẩm chống mài mòn, vỏ dây điện, dụng cụ y tế. Ngoài sản phẩm chính là mủ, nguồn gỗ từ việc chặt bỏ cây cao su già cỗi để trồng mới là một nguồn thu đáng kể. Nếu như trước đây gỗ cây cao su chỉ 8 để làm củi hoặc đóng bao bì thì nay gỗ cây cao su còn là nguồn nguyên liệu quý giá để sản xuất đồ gia dụng và nội thất, nhất là khi nguồn gỗ tự nhiên ngày càng khan hiếm. Hàng năm các công ty chế biến gỗ cao su thu về hàng trăm tỷ đồng, tạo việc làm cho hàng ngàn lao động.
Ngoài ra, cây cao su còn có vai trò bảo vệ môi trường, phủ xanh đất trống đồi núi trọc, chống xói mòn, bảo vệ lớp đất bề mặt, giữ độ ẩm và cản gió cho vùng sinh thái. Khi vào mùa lá rụng rừng cây được phủ một lớp lá dầy, tạo nguồn chất hữu cơ quý giá cho đất. Dưới tán lá của rừng cao su còn mở ra một diện tích mênh mông cho việc chăn nuôi bò, dê đem lại nguồn phụ thu đáng kể[14]. Những nghiên cứu gần đây về ảnh hưởng của vườn cây cao su đối với môi trường đã nêu lên khả năng đóng góp về sinh khối và dưỡng chất của cây cao su sau một chu kỳ trồng - khai thác tương đương với rừng tự nhiên vùng nhiệt đới ẩm, giúp cho đất trồng cây cao su được cải thiện về lý tính và hoá tính.
Đồng thời, cao su còn có khả năng hấp thu khí Carbonic góp phần cải thiện môi trường, 1 tấn cao su thiên nhiên được sản xuất có khả năng hấp thu 7 tấn CO2, trong khi đó, sản xuất 1 tấn cao su nhân tạo sẽ thải ra 10 tấn CO2. Hiện nay, tổ chức nghiên cứu cao su thế giới (IRSG) đang vận động các nước tăng cường sản xuất cao su thiên nhiên, giảm sử dụng cao su nhân tạo (từ sản phẩm dầu thô) để đáp ứng nhu cầu sử dụng của xã hội đồng thời góp phần bảo vệ môi trường[13]. Cây cao su là loại cây đa mục đích có giá trị kinh tế cao, nên trong thời gian qua cao su Việt Nam tăng nhanh chóng về diện tích, sản lượng mủ khai thác và có giá trị kim ngạch xuất khẩu cao. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, tính đến cuối năm 2012, tổng diện tích cây cao su cả nước đạt 910.500 hecta, tăng 13,6% và sản lượng đạt 863.600 tấn, tăng 9,4% so với năm 2011 và tiếp tục có diện tích lớn nhất trong các cây công nghiệp lâu năm.
Tổng khối lượng cao su xuất khẩu năm 2012 đạt khoảng 1,01 triệu tấn, thu về hơn 2,85 tỷ USD, năm 2011 đạt 3,21 tỷ USD. 9 Về giá trị thương mại cao su thiên nhiên đóng vai trò hết sức quan trọng trong các ngành công nghiệp, đặc biệt là ngành công nghiệp săm lốp xe. Những năm gần đây cùng với thị trường Trung Quốc rộng lớn nhập khẩu cao su của Việt Nam trên 70%, kế đến là thị trường Nga, Hàn Quốc, Châu Âu, Hoa Kỳ và một số nước khác, cũng như chất lượng mủ càng ngày càng được cải tiến nên giá cao su xuất khẩu bình quân tăng liên tục đã đem lại nhiều lợi ích thiết thực cho đất nước tăng kim ngạch xuất khẩu, thu ngoại tệ. Phát triển cây cao su đại điền và cây cao su tiểu điền Hiện nay ở nước ta việc phát triển cây cao su dựa vào hai mô hình phát triển sản xuất cây cao su, đó là cao su đại điền(cao su quốc doanh) và cao su tiểu điền a.
Phát triển cây cao su đại điền Mô hình phát triển sản xuất cây cao su trên diện tích đất được Nhà nước giao hoặc cho thuê, việc phát triển sản xuất được thực hiện bởi các Tập đoàn, Tổng Công ty thuộc Nhà nước (hay gọi là cao su Quốc doanh) Mô hình tổ chức phát triển sản xuất tập trung, được chuyên môn hóa cao, sử dụng nhiều tài nguyên đất đai (diện tích đất lớn) và lao động. Phát triển cây cao su tiểu điền Mô hình phát triển sản xuất cây cao su trên diện tích đất tự có thuộc sở hữu của các hộ nông, các cá nhân và các loại hình doanh nghiệp tư nhân và tổ chức tham gia trồng cao su, diện tích phát triển sản xuất thường từ một vài hécta đến vài chục héc ta. Mô hình tổ chức sản xuất dưới dạng nông hộ hoặc trang trại 1. Ý nghĩa của việc phát triển cây cao su tiểu điền Cao su loài cây có lịch sử gắn bó với mảnh đất Việt Nam khá lâu, cây cao su phát triển mạnh ở phía Nam và hiện đang được phát triển ra phía Bắc trong những năm gần đây.
Mủ cao su được ví như là “vàng trắng”, bởi từ lâu 10 nay việc trồng, khai thác, chế biến các sản phẩm từ mủ cao su đã trở thành một nghề mang lại nguồn thu nhập không nhỏ cho nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam [12, tr. Bên cạnh việc phát triển cây cao su đại điền với quy mô lớn theo chủ trương Nhà nước của các Tập đoàn, Tổng Công ty…, thì việc phát triển cây cao su tiểu điền có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với các hộ dân về mặt hiệu quả kinh tế và xã hội Cây cao su là một loài cây dễ thích nghi, phát triển trên những vùng đất khó khăn, nghèo kiệt, những vùng rừng tạp cho kinh tế thấp… Vì thế, ngoài việc tận dụng những diện tích đất cằn cỗi, quá trình trồng, chăm sóc, khai thác đối với cây cao su là một quá trình đem đến nhiều lợi ích cho người dân sống trong vùng trồng, đó là giải quyết công ăn việc làm cho người dân từ việc trồng, chăm sóc, khai thác, chế biến các sản phẩm từ cây cao su. Có thể thấy những lợi ích rất rõ từ những vùng trồng cây cao su ở Nam Bộ, Tây Nguyên, khi mà trước đây nhiều diện tích đồi núi trọc nay đã được phủ bởi một màu xanh bạt ngàn của cây cao su. Cây cao su tiểu điền gắn với cao su đại điền đã giúp cho nhiều người nông dân trở thành những người công nhân với tư duy sản xuất hiện đại, quy củ với thu nhập ổn định.
Đời sống của người dân trong các khu vực trồng cây cao su tiểu điền được nâng lên rõ rệt nhờ nhiều hoạt động phục vụ cho sự phát triển của cây cao su[2].