Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ I. Hoạt động nhận thức và tính tích cực của hoạt động nhận thức của học sinh 1. Hoạt động nhận thức 1. Khái niệm nhận thức Nhận thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong đầu óc của con người.
Hoạt động nhận thức của học sinh Theo lý luận nhận thức của Chủ nghĩa Mác - Lênin thì con đường nhận thức chân lý là từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng rồi trở lại thực tiễn. Ở người học và cả người dạy, cả nhà khoa học đều diễn ra quá trình này (Quá trình nhận thức). Đối với những nhà khoa học tức là đối với những người luôn đi tìm, khám phá những quy luật mới, những tri thức mới cho nhân loại thì đây là một quá trình lâu dài, mò mẫm, tỷ mỷ bao hàm rất nhiều công đoạn. Nhưng đối với người học thì những cái mới, tri thức mới đối với bản thân họ là những cái đã có sẵn, đã được nghiên cứu, kiểm định.
Bên cạnh đó, người học trong quá trình lĩnh hội, trong hoạt động nhận thức của mình còn có sự chỉ dẫn, hướng dẫn của nhà giáo dục do đó, những kiến thức, tri thức mới đến với người học một cách dễ dàng, nhanh chóng nhưng điều này không có nghĩa rằng người học tiếp thu, lĩnh hội những tri thức đó hoàn toàn thụ động mà việc nhận thức những tri thức, kinh nghiệm lịch sử xã hội đó có sự thẩm định, kiểm tra và củng cố thường xuyên. Người học nhận thức, lĩnh hội những tri thức mới bằng rất nhiều cách độc đáo phụ thuộc vầo bản thân cá nhân mỗi người học. ở người học thì hoạt động nhận thức được chỉ dẫn, hướng dẫn của nhà giáo dục nhưng chỉ có như thế thôi thì chưa đủ để 17Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 8 nhận thức được những cái mới đối với bản thân người học, nó chưa thể tạo ra sự in đậm, sự hiểu biết đầy đủ, toàn diện đối với tri thức đó, nó lại càng không thể tạo ra được sự củng cố, kiểm nghiệm thường xuyên mà muốn có được điều ấy thì ở người học phải có một quá trình khác diễn ra song song với quá trình giáo dục giữa nhà giáo dục và người được giáo dục đó là quá trình tự giáo dục của người học. Tính độc đáo trong hoạt động nhận thức của người học thể hịên không chỉ ở những gì đã nêu trên mà nó còn thể hiện rất rõ rệt trong hoạt động tự giáo dục của người học.
Có những người không chịu sự tác động mạnh mẽ của nhà giáo dục thì việc tự giáo dục đặc biệt có ý nghĩa trong hoạt động nhận thức của họ. Còn những người chịu sự tác động của nhà giáo dục thì việc giáo dục của bản thân là nhân tố quan trọng góp phần thúc đẩy nhanh hoạt động nhận thức của họ, nó luôn thôi thúc tìm tòi những cái mới, nó tạo ra nhận thức nhanh chóng, dễ dàng những tri thức mới, nó còn tạo ra sự kiên định, củng cố tri thức đó. Tính độc đáo trong hoạt động nhận thức của người học còn thể hiện ở chỗ thông qua việc nhận thức, lĩnh hội tri thức mới, người học hình thành niềm tin, thế giới quan, phẩm chất đạo đức, năng lực hoạt động thực tiễn… Nhà khoa học có thể tuân theo một thế giới quan nào đó hoặc đi tìm, khám phá tri thức mới để từ đó xây dựng niềm tin, thế giới quan cho toàn nhân loại nhưng đối với người học thì thế giới quan, năng lực, phẩm chất của họ dần hình thành khi lĩnh hội được những tri thức mới. Ở mỗi con người nói chung có thể có sự đan xen của nhiều thế giới quan và ở những người khác nhau thì có thể có những thế giới quan khác nhau do đó, vấn đề đặt ra đối với nhà giáo dục là phải làm sao định hướng niềm tin, thế giới quan cho người học để người học hình thành một thế giới quan, năng lực nhận thức từ đó rèn luyện phẩm chất đạo đức, nâng cao năng lực hoạt động thực tiễn phù hợp với các chuẩn mực và yêu cầu của xã hội.
Nói tóm lại, hoạt động nhận thức của người học là một hoạt động mang tính độc đáo riêng có. Vì vậy, việc tạo điều kiện cho hoạt động nhận thức của người học là rất cần thiết trong đó đặc biệt chú ý đến vai trò của nhà giáo dục với tư cách là người truyền thụ tri thức, hướng dẫn, định hướng cho hoạt động nhận thức của người học [19]. 18Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www. Tính tích cực của hoạt động nhận thức 1.
Tính tích cực của hoạt động nhận thức [19] Tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh là một hiện tượng sư phạm biểu hiện ở sự cố gắng hết sức cao về nhiều mặt trong hoạt động nhận thức của trẻ nói chung. Tính tích cực hoạt động học tập là sự phát triển ở mức độ cao hơn trong tư duy, đòi hỏi một quá trình hoạt động "bên trong" hết sức căng thẳng với một nghị lực cao của bản thân, nhằm đạt được mục đích là giải quyết vấn đề cụ thể nêu ra. Tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh thể hiện ở những hoạt động trí tuệ là tập trung suy nghĩ để trả lời câu hỏi nêu ra, kiên trì tìm cho được lời giải hay của một bài toán khó cũng như hoạt động chân tay là say sưa lắp ráp tiến hành thí nghiệm. Trong học tập hai hình thức biểu hiện này thường đi kèm nhau tuy có lúc biểu hiện riêng lẻ.
Các dấu hiệu về tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh: [26] – Học sinh khao khát tự nguyện tham gia trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn và thích được phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra. – Học sinh hay thắc mắc và đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề các em chưa rõ. – Học sinh chủ động vận dụng linh hoạt những kiến thức, kỹ năng đã có để nhận thức các vấn đề mới. – Học sinh mong muốn được đóng góp với thầy, với bạn những thông tin mới nhận từ các nguồn kiến thức khác nhau có thể vượt ra ngoài phạm vi bài học, môn học.
Cấp độ của tính tích cực trong hoạt động nhận thức [26] Tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh phổ thông có thể phân biệt theo 3 cấp độ sau: 19Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 10 - Sao chép, bắt chước: Kinh nghiệm hoạt động bản thân học sinh được tích luỹ dần thông qua việc tích cực bắt chước hoạt động của giáo viên và bạn bè. Trong hoạt động bắt chước cũng có sự gắng sức của thần kinh và cơ bắp. - Tìm tòi, thực hiện: Học sinh tìm cách độc lập suy nghĩ để giải quyết các bài tập nêu ra, mò mẫm những cách giải khác nhau và từ đó tìm ra lời giải hợp lý nhất cho vấn đề nêu ra. - Sáng tạo: Học sinh nghĩ ra cách giải mới, độc đáo, hoặc cấu tạo những bài tập mới cũng như cố gắng tự lắp đặt những thí nghiệm để chứng minh cho bài học.
Trong quá trình dạyhọc, để phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh thì quá trình dạy học đó phải diễn biến sao cho: – Học sinh được đặt ở vị trí chủ thể, tự giác, tích cực, sáng tạo trong hoạt động nhận thức của bản thân. – Giáo viên tự từ bỏ vị trí của chủ thể nhưng lại là người đạo diễn, định hướng trong hoạt động dạy học. – Quá trình dạy học phải dựa trên sự nghiên cứu những quan niệm, kiến thức sẵn có của người học, khai thác những thuận lợi đồng thời nghiên cứu kỹ những chướng ngại có khả năng xuất hiện trong quá trình dạy học. – Mục đích dạy học không chỉ dừng lại ở việc cung cấp tri thức, kỹ năng, kỹ xảo mà còn phải dạy cho học sinh cách học, cách tự học, tự hoạt động nhận thức nhằm đáp ứng các nhu cầu của bản thân và xã hội.
Các biện pháp phát huy tính tích cực của hoạt động nhận thức cho học sinh [26] Các biện pháp nâng cao tính tích cực nhận thức của học sinh rất đa dạng và phong phú. Trong phạm vi của luận văn, chúng tôi chỉ trình bày nhóm các biện pháp cho giáo viên đứng lớp, các biện pháp mà chủ yếu được thực hiện trong giờ lên lớp. Nhóm biện pháp này có vai trò rất quan trọng vì nó tác động trực tiếp đến học sinh và về thời gian thì dạy học chiếm hơn 80% hoạt động của nhà trường. Nó bao gồm một số biện pháp cụ thể sau : 20Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 11 - Giác ngộ ý thức học tập, kích thích tinh thần trách nhiệm và hứng thú học tập của các em bằng cách nói lên ý nghĩa lí thuyết và thực tiễn, tầm quan trọng của vấn đề nghiên cứu.
- Kích thích hứng thú qua nội dung: Đây là biện pháp các giáo viên hay sử dụng nhất. Tùy thế mạnh của từng môn học mà cách kích thích hứng thú cũng khác nhau. Thí dụ, môn toán tuy khó và khô khan nhưng vẫn được nhiều người ưa thích vì logic chặt chẽ, vì tính rõ ràng cân đối và hàm xúc của nội dung. Những bài giảng hay thường đi đến kết luận một cách gọn gàng, minh bạch.
Môn Vật lí, Sinh học, Văn học, Lịch sử …đều có những đặc thù và thế mạnh riêng trong việc kích thích hứng thú. Nhưng nhìn chung, muốn kích thích được hứng thú của học sinh thì nội dung phải mới, nhưng cái mới ở đây không phải là một cái gì quá xa lạ với các em, mà cái mới phải liên hệ và phát triển cái cũ, phát triển những kiến thức và kinh nghiệm mà các em đã có, phải gắn liền với cuộc sống hiện tại và sự phát triển tương lai của các em. Kiến thức phải có tính thực tiễn, gần gũi với sinh hoạt và suy nghĩ hằng ngày, phải thỏa mãn nhu cầu nhận thức và thực tiễn của các em. - Kích thích hứng thú qua PPDH: Cùng một nội dung như nhau nhưng bài học diễn ra có hứng thú không, có để lại những ấn tượng sâu đậm trong tâm hồn các em không thì phụ thuộc rất lớn vào PPDH, sự nhạy cảm và tài năng sáng tạo của người giáo viên.