Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VIỆC PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG HỌC TẬP MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở TRƯỜNG THPT LƯƠNG NGỌC QUYẾN - THÁI NGUYÊN 1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu trên thế giới Dạy học là một hoạt động có sự tương tác trực tiếp giữa thầy và trò, giữa những người học với nhau, giữa dạy học với môi trường sư phạm nói riêng và môi trường xã hội nói chung; là sự thống nhất chặt chẽ giữa hoạt động dạy và hoạt động học. Do đó, thầy và trò vừa là chủ thể, vừa là đối tác trong dạy học.
Tuy nhiên, ở mỗi giai đoạn lịch sử lại có những quan niệm khác nhau về vai trò của thầy và trò trong quá trình dạy học. Trước đây, nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam thường chú trọng vai trò của người thầy, coi thầy là trung tâm của quá trình dạy học. Bởi vậy, vị trí vai trò của người thầy được xem trọng, đề cao còn người học trở nên thụ động dựa dẫm vào người thầy, thiếu đi tính tích cực, chủ động của mình. Hiệu quả của quá trình dạy học không cao.
Những thập niên gần đây, trong lý thuyết dạy học hiện đại xuất hiện quan niệm "lấy người học làm trung tâm", người thầy đóng vai trò dẫn dắt người học đến với những tri thức mới, gợi mở để người học tự khám phá, chiếm lĩnh biến tri thức của nhân loại thành kiến thức của mình, hình thành nên kĩ năng, kĩ xảo cho bản thân người học. Điều này, đã góp phần làm cho hiệu quả của quá trình dạy học được cải thiện, nâng cao rõ rệt. Nghiên cứu về đổi mới quá trình dạy học, lấy người học làm trung tâm, sử dụng các phương pháp dạy học tích cực để phát huy tính tích cực chủ động của người học đã được nhiều nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu. Như công trình nghiên cứu của J.
Vial về "Lịch sử và thời sự về các phương pháp sư phạm", đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo nước ta cho dịch và biên soạn thành tài liệu bồi dưỡng giáo viên năm 1993. Cuốn sách đã khái quát về bản chất của quá trình dạy học, chỉ ra những ưu và nhược điểm trong các quan niệm dạy học truyền thống và hiện đại, nêu nên các 6 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c phương pháp sư phạm cần thiết để sử dụng trong dạy học ở phổ thông. Tuy nhiên, các phương pháp nêu ra chưa được chia tách thành các nhóm nhằm phục vụ cho công tác giáo dục được tốt hơn. Song, nội dung được đề cập đến trong công trình nghiên cứu này cũng cho thấy việc sử dụng các phương pháp sư phạm đều nhằm hướng tới phát huy tính tích cực học tập cho người học.
Trong cuốn "Giáo dục đại học Hoa Kỳ" của D. Altbach do tác giả Lâm Quang Thiệp dịch, nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 2006, cũng đã đề cập tới các phương pháp dạy học ở các trường đại học ở Hoa Kỳ đều hướng tới phát huy vai trò của người học. Theo các tác giả, yếu tố góp phần làm nên sự thành công của nền giáo dục Hoa Kỳ chính là ở chỗ họ luôn coi trọng vai trò của người học, dựa trên nhu cầu của xã hội để đổi mới quá trình giáo dục. Trong đó, việc phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo cho người học luôn được xem trọng và trở thành tiêu chí khi thực hiện các phương pháp dạy học ở Hoa Kỳ.
Thomas với cuốn "Các chiến lược để dạy học có hiệu quả" (Bản dịch của Ban Đào tạo Đại học Quốc gia Hà Nội), 2005, đã khai thác bản chất của dạy học hiện đại và đưa ra các chiến lược để nâng cao hiệu quả dạy học. Trong đó, nhóm tác giả cũng nhấn mạnh đến việc sử dụng các nhóm phương pháp dạy học tích cực để làm sao phát huy được nhiều nhất tính chủ động, sáng tạo của người học. Người thầy với vai trò là người nhạc trưởng phải dẫn dắt được người học tiếp cận và khám phá, lĩnh hội được tri thức, không thụ động, một chiều chỉ tiếp nhận mà không tương tác trở lại với người dạy. Leenpil, Module với công trình nghiên cứu về "Đánh giá dạy học tích cực", Tài liệu tập huấn, Trung tâm giáo dục trải nghiệm, Trường Đại học Công giáo Leuven, Vương quốc Bỉ, 2011.
Tài liệu đã phân tích và đưa ra những lập luận đánh giá về việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực hiện nay trong các nhà trường. Trong đó, các tác giả chú trọng đến khâu đánh giá kết quả, bởi quá trình dạy học đạt được mục tiêu hay không phải có sự đánh giá bằng các thang đo cụ thể. Do đó, việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực phải dựa trên các yếu tố nhằm phát huy được năng lực học tập của người học. Kết quả đánh giá sẽ khẳng định được tính hiệu quả của các phương pháp dạy học mà người giáo viên đã sử dụng trong quá trình dạy học.
7 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c "Phương pháp giảng dạy chính trị" của tác giả Sêprov - sách dịch, nhà xuất bản Giáo dục, 1986. Đây là một trong những cuốn sách được tác giả bàn luận riêng về đặc thù trong dạy học chính trị, nêu ra các nhóm phương pháp dạy học sử dụng trong khi giảng dạy đối với chuyên ngành này. Theo tác giả, các phương pháp khi sử dụng trong dạy học các môn chính trị phải chú ý tới tính đặc thù của môn học, tính diễn giảng cần thực hiện chủ yếu để làm nổi bật vấn đề khi giảng dạy. Người thầy không chỉ chú trọng tới luận giải kiến thức lý luận mà cần phải thực hiện nhiều phương thức trao đổi, tương tác với người học để kích thích tính sáng tạo, tích cực, chủ động của người học trong lĩnh hội và khám phá tri thức.
Ngoài ra, còn rất nhiều các công trình nghiên cứu khác nhau của các nhà khoa học trên thế giới bàn luận về phương pháp dạy học tích cực nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học trong quá trình học tập. Đây là những nguồn tư liệu quan trọng giúp tác giả luận văn có thể sử dụng tham khảo phục vụ cho quá trình thực hiện nghiên cứu đề tài về "Phát huy tích tích cực của học sinh trong học tập môn GDCD ở trường THPT Lương Ngọc Quyến hiện nay". Các công trình nghiên cứu trong nước Bên cạnh các công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài, trong nước cũng có rất nhiều công trình nghiên cứu của nhà khoa học bàn về việc phát huy tính tích cực của người học như: Luận án của tác giả Thái Duy Tiên: "Phát huy tính tích cực nhận thức của người học", Viện khoa học giáo dục, Hà Nội, 2008. Luận án tập trung nghiên cứu những biểu hiện của tính tích cực, một vài đặc điểm về tính tích cực của học sinh, những nhân tố ảnh hưởng đến tính tích cực nhận thức và đưa ra các biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh.
Bài viết giáo dục của Lại Quốc Khánh: “Phát huy tính tích cực của người học trong quá trình dạy - học môn Tư tưởng Hồ Chí Minh”, Hà Nội, 2010. Tác giả đã đi sâu phân tích một số đặc điểm cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh để khẳng định rằng, sự cần thiết phải áp dụng phương pháp phát huy tính tích cực của người học là do chính đối tượng của môn học - tư tưởng Hồ Chí Minh quy định. Ngoài ra, tác giả còn bàn về những phẩm chất cần có của giảng viên, về thái độ và cung cách ứng xử của giảng viên với sinh viên và về những học liệu cơ bản hỗ trợ cho phương pháp này. 8 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c Đề tài của tác giả Lê Thị Nhàn:“Biện pháp phát huy tính tích cực của học sinh thông qua giờ học Ngữ Văn ở trường trung học cơ sở Ninh Điền”, Hà Nội, 2005, đã hướng vào mục đích phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, lấy học sinh làm trung tâm và việc vận dụng các phương pháp dạy học tích cực vào trong giảng dạy là rất cần thiết.
Đề tài còn giúp cho người giáo viên có thể nhanh chóng đưa học sinh tiếp cận bài học, đồng thời có thể phát huy tối đa tính sáng tạo, gây hứng thú, tìm tòi học Văn của học sinh. "Phương pháp dạy học và phát huy tính tích cực một phương pháp vô cùng quý báu" của cố thủ tướng Phạm Văn Đồng, đăng trên báo Nhân Dân ngày 18/11/1994. Bài viết đã nhấn mạnh vai trò của việc lấy người học làm trung tâm, và đề ra giải pháp phát huy tính tích cực của người học thông qua hệ thống câu hỏi, những câu chuyện kể hấp dẫn trong khi lồng ghép vào giảng dạy. Trong cuốn sách "Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường" của tác giả Phan Trọng Ngọ, năm 2005, đã đi vào phân tích vai trò của các phương pháp dạy học tích cực, nêu lên khái niệm cũng như các phương pháp dạy học tích cực có thể vận dụng được trong quá trình dạy học ở trường phổ thông hiện nay.
Liên quan đến đổi mới phương pháp dạy học môn GDCD cũng có nhiều tác giả đề cập như: Cuốn sách "Phương pháp dạy học môn Giáo dục công dân" của nhóm tác giả Phùng Văn Bộ, Nguyễn Thị Kim Thu, Vương Tất Đạt, Lê Văn Thứ, Đinh Văn Đức, Dương Minh Đức, Trần Thị Ngọc Oanh, do PGS Vương Tất Đạt chủ biên (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội I, Hà Nội, 1994) đã giới thiệu tổng quát về lý luận dạy học và các phương pháp dạy học môn GDCD. Cuốn "Bồi dưỡng nội dung và phương pháp dạy học môn Giáo dục công dân 10" của nhóm tác giả Vũ Hồng Tiến, Phùng Văn Bộ chủ biên (Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội, 1999) thể hiện những nét đặc trưng riêng về cách trình bày và phương pháp tiếp cận bộ môn GDCD, để giáo viên có điều kiện lựa chọn và vận dụng một cách có hiệu quả phù hợp với đối tượng học sinh. Cuốn "Góp phần dạy tốt, học tốt môn GDCD ở trường THPT" do tiến sĩ Nguyễn Đăng Bằng (chủ biên) cũng đã phân tích sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học môn GDCD và cách thức đổi mới để đạt hiệu quả dạy học cao nhất. 9 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c Trong đó, nhóm tác giả cũng đề cập tới việc cần phải vận dụng các phương pháp dạy học tích cực để phát huy được tính tích cực cho học sinh khi học tập môn học này ở nhà trường phổ thông.