Khóa luận: Pháp luật về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam và hướng hoàn thiện

Đầu tư là việc nhà đầu tư bỏ vốn để thực hiện hoạt động kinh doanh. 82 trang · Học viện Chính sách và Phát triển · 2023.

• Tác giả: Nguyễn Mỹ Hoa
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Tiến Đạt
• Trường học: Học viện Chính sách và Phát triển
• Chuyên ngành: Luật Đầu Tư – Kinh Doanh
• Đề tài: Pháp Luật Về Thu Hút Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Tại Việt Nam: Hướng Hoàn Thiện
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI
• 1.1. Khái quát về đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.2. Khái niệm đầu tư và đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.3. Ý nghĩa, vai trò của đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.4. Tác động tích cực và tiêu cực của đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.5. Phân loại hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.6. Khái quát về pháp luật đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.7. Khái niệm pháp luật đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.8. Đặc điểm pháp luật đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.9. Ý nghĩa, vai trò pháp luật đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.10. Nguồn pháp luật đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.11. Khái quát về pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.12. Khái niệm pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.13. Đặc điểm pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.14. Lợi thế từ pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.15. TIỂU KẾT CHƯƠNG I
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM VÀ KINH NGHIỆM MỘT SỐ QUỐC GIA
• 2.1. Lịch sử xây dựng chính sách và pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam
• 2.2. Giai đoạn trước thời kỳ Đổi mới (1986)
• 2.3. Giai đoạn từ 1986 đến 2005
• 2.4. Giai đoạn từ 2005 đến 2013
• 2.5. Giai đoạn từ 2013 đến nay
• 2.6. Thực trạng pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam
• 2.7. Thực trạng pháp luật đầu tư - kinh doanh
• 2.8. Thực trạng pháp luật thuế
• 2.9. Thực trạng pháp luật đất đai
• 2.10. Thực trạng các quy định pháp luật khác
• 2.11. Một số đánh giá về pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam
• 2.12. Kết quả đạt được
• 2.13. Hạn chế, tồn tại
• 2.14. Thực tiễn pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài tại một số quốc gia trên thế giới
• 2.15. Tại nước Mỹ
• 2.16. Tại nước Singapore
• 2.17. Tại nước Trung Quốc
• 2.18. Tại nước Hàn Quốc
• 2.19. TIỂU KẾT CHƯƠNG II
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Tính cấp thiết trong việc hoàn thiện pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam
• 3.2. Định hướng hoàn thiện các quy định của pháp luật đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam
• 3.3. Giải pháp hoàn hiện pháp luật đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG III
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Pháp Luật Về FDI Việt Nam Khái Niệm Vai Trò

Đầu tư là việc nhà đầu tư bỏ vốn để thực hiện hoạt động kinh doanh. Theo nghĩa rộng hơn, đầu tư là sử dụng nguồn lực tài chính, vật chất, lao động, trí tuệ để đạt mục tiêu kinh tế trước mắt và tương lai. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là hình thức đầu tư dài hạn bằng cách thiết lập cơ sở sản xuất, kinh doanh. Nhà đầu tư nắm quyền quản lý. FDI tạo liên kết ổn định giữa các nền kinh tế. FDI là kênh quan trọng để chuyển giao công nghệ, thúc đẩy thương mại. Việt Nam được xem là hình mẫu thành công trong thu hút FDI, nhờ môi trường đầu tư hấp dẫn và chính trị ổn định. Năm 2022, Singapore, Hàn Quốc, và Nhật Bản là những nhà đầu tư lớn nhất.

1.1. Định Nghĩa Đầu Tư Kinh Doanh và Đầu Tư Nước Ngoài

Luật Đầu tư 2020 định nghĩa đầu tư kinh doanh là việc nhà đầu tư bỏ vốn để thực hiện hoạt động kinh doanh. Đầu tư nước ngoài là việc các tổ chức, cá nhân của một quốc gia đưa vốn vào một quốc gia khác để kinh doanh. Đầu tư nước ngoài gồm FDI và đầu tư gián tiếp (FPI).

1.2. Vai Trò và Ý Nghĩa Của FDI Việt Nam Trong Phát Triển Kinh Tế

FDI đóng vai trò then chốt trong hội nhập kinh tế quốc tế, tạo liên kết ổn định và lâu dài. Nó thúc đẩy chuyển giao công nghệ, tiếp cận thị trường nước ngoài, và phát triển kinh tế. Việt Nam là hình mẫu thành công trong thu hút FDI nhờ môi trường đầu tư hấp dẫn và tiềm năng tăng trưởng cao.

1.3. Phân Loại Các Hình Thức Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Phổ Biến

FDI có nhiều hình thức, bao gồm thành lập doanh nghiệp mới (liên doanh hoặc 100% vốn nước ngoài), hợp đồng hợp tác kinh doanh, mua lại chi nhánh hoặc doanh nghiệp hiện có, mua cổ phiếu ở mức khống chế, hoặc hợp nhất và chuyển nhượng doanh nghiệp. Mỗi hình thức có đặc điểm và yêu cầu pháp lý riêng.

II. Thách Thức Pháp Lý Rủi Ro và Hạn Chế Thu Hút FDI Bền Vững

Hoạt động FDI chịu tác động của biến động kinh tế, chính trị, xã hội của nước nhận đầu tư. Nhà đầu tư phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về kết quả đầu tư. Cần chú ý để vừa thu hút đầu tư, vừa bảo đảm mối quan hệ cân đối giữa kênh FDI với các kênh đầu tư khác. Việc thu hút FDI đã thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đổi mới cơ chế, chính sách kinh tế và tạo việc làm. Tuy nhiên, cũng cần có đội ngũ lao động lành nghề và có trình độ cao.

2.1. Đánh Giá Rủi Ro Pháp Lý Tiềm Ẩn Trong Đầu Tư Nước Ngoài

Nhà đầu tư phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về kết quả đầu tư, và đối mặt với rủi ro từ biến động kinh tế, chính trị, xã hội. Việc thiếu hiểu biết về luật pháp địa phương, sự thay đổi chính sách, hoặc tranh chấp thương mại có thể gây thiệt hại lớn. Do đó, thẩm định pháp lý kỹ lưỡng là rất quan trọng.

2.2. Hạn Chế Về Cơ Sở Hạ Tầng và Nguồn Nhân Lực Ảnh Hưởng FDI

Mặc dù Việt Nam có lợi thế về lao động, nhưng chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng được yêu cầu của nhiều dự án FDI công nghệ cao. Cơ sở hạ tầng còn yếu kém cũng là một rào cản, đặc biệt là giao thông, năng lượng, và viễn thông. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng và đào tạo nguồn nhân lực là cần thiết.

2.3. Tác Động Tiêu Cực Của FDI Đến Môi Trường và Xã Hội

FDI có thể gây ra tác động tiêu cực đến môi trường nếu không được quản lý chặt chẽ, như ô nhiễm và cạn kiệt tài nguyên. Ngoài ra, nó có thể gây ra bất bình đẳng xã hội, chênh lệch thu nhập, và ảnh hưởng đến văn hóa địa phương. Cần có chính sách bảo vệ môi trường và xã hội.

III. Giải Pháp Cải Cách Pháp Luật Về Đầu Tư Nước Ngoài Hiệu Quả

Cần có chính sách thu hút FDI phải chú ý để vừa thực hiện mục tiêu thu hút đầu tư, vừa bảo đảm mối quan hệ cân đối giữa kênh đầu tư FDI với các kênh đầu tư khác của nền kinh tế. Việt Nam đã thu hút nguồn đầu tư nước ngoài khá tốt và được thế giới công nhận. Tuy nhiên vẫn cần tiếp tục hoàn thiện. Thu hút FDI giúp thúc đẩy tăng trưởng và kích thích quá trình phát triển kinh tế. Đẩy nhanh quá trình hội nhập thị trường quốc tế và tăng kim ngạch xuất khẩu.

3.1. Đơn Giản Hóa Thủ Tục Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài

Giảm bớt thủ tục hành chính rườm rà, rút ngắn thời gian cấp phép đầu tư, và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý FDI. Xây dựng cổng thông tin điện tử một cửa để nhà đầu tư dễ dàng tìm hiểu thông tin và nộp hồ sơ trực tuyến. Tăng cường minh bạch và công khai thông tin.

3.2. Nâng Cao Tính Minh Bạch và Khả Thi Của Quy Định Pháp Luật

Các quy định pháp luật cần rõ ràng, dễ hiểu, và dễ thực hiện. Tránh tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn giữa các văn bản pháp luật. Tăng cường đối thoại với doanh nghiệp để lắng nghe ý kiến và phản hồi. Đảm bảo tính ổn định của chính sách.

3.3. Hoàn Thiện Cơ Chế Giải Quyết Tranh Chấp Đầu Tư Nước Ngoài

Xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, công bằng, và nhanh chóng. Tăng cường vai trò của trọng tài thương mại và tòa án trong giải quyết tranh chấp. Tham gia các hiệp định song phương và đa phương về bảo hộ đầu tư để bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư.

IV. Chính Sách Ưu Đãi Cách Thu Hút FDI Chất Lượng Cao Nhất

Nhiều hàng hoá và dịch vụ Việt Nam được đầu tư xuất khẩu ra nước ngoài đã thúc đẩy đổi mới cơ chế, chính sách kinh tế và điều kiện đầu tư kinh doanh, góp phần tăng thêm nhiều việc làm đối với nhiều người dân Việt Nam. Bên cạnh đó, đầu tư nước ngoài cũng tạo thêm điều kiện thuận lợi giúp các quốc gia đẩy nhanh quá trình hội nhập thị trường quốc tế và tăng kim ngạch xuất khẩu. Nhiều xí nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đã hình thành liên minh với các xí nghiệp trong nước tạo ra chuỗi sản xuất khép kín và cạnh tranh trong việc sử dụng lao động khu vực.

4.1. Nghiên Cứu Chính Sách Ưu Đãi Thuế Cho Dự Án FDI Ưu Tiên

Các dự án công nghệ cao, thân thiện với môi trường, hoặc tạo nhiều việc làm có thể được hưởng ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế nhập khẩu, hoặc tiền thuê đất. Cần xác định rõ tiêu chí và quy trình xét duyệt ưu đãi.

4.2. Phát Triển Khu Công Nghiệp và Khu Kinh Tế Chuyên Biệt

Các khu công nghiệp và khu kinh tế có thể cung cấp cơ sở hạ tầng tốt hơn, dịch vụ hỗ trợ chuyên nghiệp hơn, và chính sách ưu đãi hấp dẫn hơn. Cần quy hoạch và quản lý các khu này một cách hiệu quả.

4.3. Hỗ Trợ Doanh Nghiệp FDI Tiếp Cận Thị Trường Nội Địa

Tạo điều kiện cho doanh nghiệp FDI tham gia vào chuỗi cung ứng trong nước, kết nối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, và tiêu thụ sản phẩm tại thị trường nội địa. Tăng cường quảng bá sản phẩm và thương hiệu của doanh nghiệp FDI.

V. Kinh Nghiệm Quốc Tế Bài Học Thành Công Trong Thu Hút FDI

Đầu tư nước ngoài cũng tạo điều kiện thuận lợi giúp các nước mở rộng thị trường quốc tế, tăng kim ngạch xuất khẩu và từng bước gia nhập các mạng phân phối và chuỗi cung ứng trên thị trường toàn cầu. Nhờ có chủ trương trên, xuất khẩu của khu vực đầu tư nước ngoài đã tăng trưởng nhanh chóng, giúp ổn định cán cân thương mại, giảm thiểu sức ép tỷ giá hối đoái góp phần ổn định cán cân thanh toán quốc tế. Hiên nay tại nhiều doanh nghiệp với vốn đầu tư nước ngoài đã cố gắng đóng góp vào việc xây dựng đội ngũ lao động lành nghề và có trình độ cao.

5.1. Học Hỏi Kinh Nghiệm Từ Singapore Trong Xây Dựng Môi Trường Đầu Tư

Singapore nổi tiếng với môi trường kinh doanh minh bạch, hiệu quả, và thân thiện. Chính phủ Singapore có chính sách thu hút FDI chủ động và linh hoạt, luôn sẵn sàng điều chỉnh để đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư. Hệ thống pháp luật của Singapore ổn định và được thực thi nghiêm minh.

5.2. Nghiên Cứu Mô Hình Thu Hút FDI Của Trung Quốc Vào Khu Kinh Tế Đặc Biệt

Trung Quốc đã thành công trong việc thu hút FDI vào các khu kinh tế đặc biệt, nơi có chính sách ưu đãi và thủ tục hành chính đơn giản. Các khu này đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và chuyển giao công nghệ.

5.3. Phân Tích Chính Sách Khuyến Khích Đổi Mới Sáng Tạo Tại Hàn Quốc

Hàn Quốc có chính sách khuyến khích đổi mới sáng tạo mạnh mẽ, hỗ trợ doanh nghiệp FDI tham gia vào hoạt động nghiên cứu và phát triển. Chính phủ Hàn Quốc đầu tư lớn vào giáo dục và khoa học công nghệ để tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao.

VI. Tương Lai Pháp Luật FDI Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Đối với Việt Nam, vốn FDI của các công ty xuyên quốc gia là nguồn vốn quan trọng bổ sung cho nguồn vốn đầu tư phát triển, góp phần đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế, khai thác và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực trong nước. Các đặc điểm nêu trên mang tính chất chung cho tất cả các hoạt động FDI trên toàn thế giới. Đối với Việt Nam, quá trình tiếp nhận FDI diễn ra đã được hơn 20 năm và những đặc điểm nêu trên cũng đã thể hiện rõ nét.

6.1. Định Hướng Phát Triển FDI Xanh và FDI Bền Vững

Ưu tiên thu hút các dự án FDI thân thiện với môi trường, sử dụng công nghệ sạch, và tiết kiệm năng lượng. Khuyến khích doanh nghiệp FDI thực hiện trách nhiệm xã hội và bảo vệ môi trường.

6.2. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Của Doanh Nghiệp FDI

Hỗ trợ doanh nghiệp FDI nâng cao năng lực quản lý, đổi mới công nghệ, và phát triển thị trường. Tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước.

6.3. Tham Gia Sâu Rộng Vào Chuỗi Giá Trị Toàn Cầu

Khuyến khích doanh nghiệp FDI tham gia sâu rộng vào chuỗi giá trị toàn cầu, nâng cao giá trị gia tăng và tạo ra nhiều việc làm chất lượng cao. Xây dựng mối liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) giữ vai trò là một trong những động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, chuyển đổi cơ cấu ngành và nâng cao năng lực sản xuất tại Việt Nam. Trải qua gần bốn thập kỷ từ khi thực hiện công cuộc Đổi mới năm 1986, Việt Nam đã xây dựng được môi trường đầu tư hấp dẫn với nền tảng chính trị ổn định. Theo kết quả khảo sát Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2022 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố dựa trên phản hồi của gần 12.000 doanh nghiệp tại 63 tỉnh, thành phố, chất lượng cải cách môi trường kinh doanh đã có nhiều chuyển biến tích cực. Việc triển khai Nghị quyết số 68/NQ-CP ngày 12/5/2020 của Chính phủ đã cắt giảm và đơn giản hóa 2.142 quy định kinh doanh cùng 171 văn bản quy phạm pháp luật trong giai đoạn từ năm 2020 đến cuối năm 2022 (riêng năm 2022 xử lý 1.041 quy định tại 101 văn bản).

Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động cùng yêu cầu phát triển bền vững đặt ra đòi hỏi phải liên tục rà soát, điều chỉnh khung pháp lý nhằm khắc phục các bất cập tồn tại, gia tăng tính minh bạch và nâng cao khả năng cạnh tranh quốc tế. Nhằm luận giải các vấn đề pháp lý này, khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Mỹ Hoa (chuyên ngành Luật Đầu tư – Kinh doanh, Khoa Luật Kinh tế, Học viện Chính sách và Phát triển) đã tập trung làm rõ tính cấp thiết của việc hoàn thiện thể chế pháp luật thu hút FDI.

Mục đích nghiên cứu của đề tài là tìm hiểu các vấn đề lý luận về pháp luật thu hút FDI, phân tích thực trạng các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động này tại Việt Nam cùng kinh nghiệm của một số quốc gia, từ đó đề xuất định hướng và giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật thu hút FDI.

Để đạt được mục đích trên, khóa luận thực hiện 03 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Thứ nhất, tìm hiểu về những vấn đề lý luận liên quan đến pháp luật đầu tư trực tiếp nước ngoài.
2. Thứ hai, nêu thực trạng pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam và kinh nghiệm tại một số quốc gia trên thế giới.
3. Thứ ba, từ những thực trạng nêu trên, đưa ra một số phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là hệ thống các quy định pháp luật liên quan đến đầu tư trực tiếp nước ngoài và thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các vấn đề pháp lý cơ bản về thu hút FDI tại Việt Nam, phân tích quá trình lập pháp, thực trạng thực thi các đạo luật chuyên ngành và định hướng hoàn thiện chính sách pháp luật trong giai đoạn hiện nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận được xây dựng dựa trên hệ thống cơ sở lý thuyết pháp lý về quyền tự do kinh doanh, bảo hộ đầu tư và quản lý nhà nước đối với dòng vốn đầu tư nước ngoài. Khung pháp lý trọng tâm được sử dụng bao gồm:

• Luật Đầu tư năm 2020 (Luật số 61/2020/QH14) và các văn bản tiền nhiệm (Luật Đầu tư nước ngoài các năm 1987, 1990, 1992, 1996, 2000; Luật Đầu tư năm 2005; Luật Đầu tư năm 2014);
• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành: Luật Đất đai năm 2013; Luật Thuế Thu nhập doanh nghiệp năm 2008 (sửa đổi, bổ sung năm 2013, 2014 và văn bản hợp nhất năm 2020); Luật Thuế Thu nhập cá nhân năm 2007 (sửa đổi, bổ sung năm 2012); Luật Thuế Xuất khẩu, thuế nhập khẩu năm 2016; Luật Thương mại năm 2005; Luật Lao động năm 2019; Luật Bảo vệ môi trường năm 2020; Luật Cạnh tranh năm 2018;
• Hệ thống các văn bản hướng dẫn thi hành: Nghị định số 108/2006/NĐ-CP, Nghị định số 78/2009/NĐ-CP, Nghị định số 108/2010/NĐ-CP, Nghị định số 79/2011/NĐ-CP, Nghị định số 44/2012/NĐ-CP, Nghị định số 102/2013/NĐ-CP, Nghị định số 118/2015/NĐ-CP, Nghị định số 09/2018/NĐ-CP, Nghị định số 31/2021/NĐ-CP, Thông tư số 111/2013/TT-BTC, Thông tư số 92/2015/TT-BTC;
• Các cam kết quốc tế và điều ước thương mại tự do: Hiệp định CPTPP, EVFTA, RCEP, Hiệp định Paris về Biến đổi khí hậu, Nghị định thư Montreal về Bảo vệ Tầng Ozone và khuôn khổ trọng tài quốc tế UNCITRAL.

Phương pháp nghiên cứu được tác giả vận dụng gồm các phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý chuyên ngành: phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh - đối chiếu pháp luật, phương pháp lịch sử và phương pháp thống kê mô tả.

Nguồn dữ liệu sử dụng trong bài bao gồm các báo cáo thống kê chính thức từ Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), Báo cáo PCI 2022 của VCCI, Báo cáo Đánh giá Năng lực Cạnh tranh Toàn cầu năm 2020 của Ngân hàng Thế giới (World Bank), số liệu từ Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam (VEIA) và Hiệp hội Doanh nghiệp Châu Âu tại Việt Nam (EuroCham).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các khái niệm, đặc điểm và bản chất pháp lý của FDI và pháp luật thu hút FDI:

• Bản chất của FDI: Dẫn chiếu Khoản 8 Điều 3 Luật Đầu tư 2020 về khái niệm "Đầu tư kinh doanh", tác giả phân định rõ giữa FDI (đầu tư trực tiếp nhằm nắm quyền quản lý cơ sở sản xuất kinh doanh) và FPI (đầu tư gián tiếp). Tác giả tổng kết 8 đặc điểm của FDI: gắn liền với sự dịch chuyển vốn giữa các quốc gia; thực hiện qua việc thành lập pháp nhân mới hoặc hợp đồng kinh doanh; nhà đầu tư trực tiếp sở hữu và điều hành vốn; mang bản chất đầu tư tư nhân hướng tới lợi nhuận; kiểm soát trực tiếp quá trình vận động của dòng vốn; bao gồm cả dòng vốn vào và ra; tạo kênh chuyển giao công nghệ và quản lý tiên tiến; chủ yếu do các công ty xuyên quốc gia (TNCs) thực hiện.
• Phân loại hình thức FDI theo pháp luật Việt Nam: (1) Thành lập tổ chức kinh tế (doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài hoặc doanh nghiệp liên doanh, căn cứ Khoản 21 Điều 3 Luật Đầu tư 2020); (2) Đầu tư theo hợp đồng hợp tác kinh doanh - BCC không thành lập pháp nhân (Khoản 14 Điều 3); (3) Góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp của tổ chức kinh tế (Điều 25); (4) Mua bán và sáp nhập doanh nghiệp xuyên biên giới (Cross-border M&A). Đáng chú ý, văn bản chỉ rõ sự khác biệt về ngưỡng tỷ lệ sở hữu để xác lập quyền tham gia quản trị giữa pháp luật Hoa Kỳ (10%) và pháp luật Việt Nam (30%).
• Nguồn và đặc điểm của pháp luật thu hút FDI: Nguồn luật gồm Hiến pháp, Luật Đầu tư, các luật thuế, đất đai, môi trường, các văn bản dưới luật và điều ước quốc tế đa phương, song phương. Pháp luật thu hút FDI mang 5 đặc điểm cốt lõi: tạo môi trường mở và không phân biệt đối xử; xác định điều kiện kinh doanh và quyền thương mại; cung cấp các ưu đãi và hỗ trợ đầu tư; quy định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của nhà đầu tư; thiết lập cơ chế giải quyết tranh chấp công bằng thông qua tòa án và trọng tài thương mại.

Chương 2: Thực trạng pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam và kinh nghiệm một số quốc gia

Chương 2 phân tích tiến trình lập pháp qua 4 giai đoạn lịch sử và đánh giá chi tiết thực trạng các chế định pháp luật thực định:

• Lịch sử xây dựng chính sách và pháp luật thu hút FDI:
  • Giai đoạn trước 1986: Chính sách khép kín, chủ yếu tiếp nhận viện trợ và vốn vay từ khối xã hội chủ nghĩa trong lĩnh vực công nghiệp nặng và quốc phòng.
  • Giai đoạn 1986–2005: Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987 ra đời, mở ra làn sóng FDI thứ nhất. Giai đoạn 1988 đến tháng 5/1990 cấp 213 giấy phép với tổng vốn gần 1,8 tỷ USD; sau các lần sửa đổi năm 1990 và 1992, quy mô tăng lên 459 dự án với 5,28 tỷ USD. Sau khi ban hành Luật sửa đổi năm 1996, nhịp tăng vốn thực hiện năm 1997 tăng 25%, nhưng năm 1998 giảm 40% và năm 1999 giảm 22% do khủng hoảng tài chính khu vực; tiếp tục được sửa đổi qua Luật năm 2000.
  • Giai đoạn 2005–2013: Ban hành Luật Đầu tư năm 2005 áp dụng chung cho cả nhà đầu tư trong nước và nước ngoài; năm 2005 thu hút 6,839 tỷ USD. Việt Nam gia nhập WTO năm 2007 kích hoạt làn sóng FDI thứ hai (vốn đăng ký năm 2007 đạt 21 tỷ USD và lập đỉnh năm 2008 với 71,7 tỷ USD). Đi kèm là các văn bản hướng dẫn: Nghị định 108/2006/NĐ-CP, Nghị định 78/2009/NĐ-CP, Nghị định 108/2010/NĐ-CP (tăng cường kiểm soát chuyển giá), Nghị định 79/2011/NĐ-CP, Nghị định 44/2012/NĐ-CP, Nghị định 102/2013/NĐ-CP.
  • Giai đoạn từ 2013 đến nay: Luật Đầu tư năm 2014 tạo làn sóng FDI thứ ba (vốn đăng ký năm 2017 đạt gần 36 tỷ USD). Luật Đầu tư năm 2020 (có hiệu lực 01/01/2021) thay thế Luật 2014; tháng 7/2021 thành lập Tổ công tác chuyên giải quyết vướng mắc thực thi Luật Đầu tư 2020 và Nghị định 31/2021/NĐ-CP. Năm 2022 ghi nhận 108 quốc gia, vùng lãnh thổ đầu tư vào Việt Nam; quý 1/2023 có 67 quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư.
• Thực trạng các nhóm quy định chuyên ngành:
  • Pháp luật thuế: Thuế suất thuế Thu nhập doanh nghiệp (TNDN) phổ thông giảm từ 25% xuống 22% (từ 01/01/2014) và 20% (từ 01/01/2016) theo Điều 10 Luật Thuế TNDN năm 2020. Cho phép trích tối đa 10% thu nhập trước thuế lập Quỹ phát triển khoa học công nghệ; giảm 50% thuế TNDN đối với thu nhập từ chuyển giao công nghệ tại địa bàn khó khăn; miễn thuế TNDN tại Khu kinh tế Cảng Cái Mép - Thị Vải; áp dụng thuế suất TNDN 10% trong 15 năm đầu và 17% các năm tiếp theo tại Khu công nghiệp Amata Biên Hòa. Thuế TNCN giảm 50% cho cá nhân làm việc tại khu kinh tế theo Nghị định 29/2008/NĐ-CP. Nghị định 118/2015/NĐ-CP quy định 27 ngành nghề đặc biệt ưu đãi và 30 ngành nghề khuyến khích đầu tư. Luật Thuế Xuất khẩu, nhập khẩu năm 2016 và Nghị định 87/2010/NĐ-CP miễn thuế nhập khẩu hàng hóa tạo tài sản cố định và miễn thuế 05 năm đối với nguyên liệu, vật tư trong nước chưa sản xuất được.
  • Pháp luật đất đai: Luật Đất đai năm 2013 (Điều 4, Điều 5, khoản 7 Điều 5, Điều 195, 196, Điều 202–207) quy định quyền sở hữu toàn dân, cơ chế giao đất, cho thuê đất, cấp phép và bảo hộ quyền sử dụng đất cho doanh nghiệp FDI.
  • Các lĩnh vực khác: Pháp luật thương mại (Luật Thương mại 2005, Nghị định 09/2018/NĐ-CP); Pháp luật lao động (Luật Lao động 2019); Pháp luật bảo vệ môi trường (Luật Bảo vệ môi trường 2020); Pháp luật cạnh tranh (Luật Cạnh tranh 2018).
• Đánh giá thực trạng:
  • Thành tựu: Được Ngân hàng Thế giới ghi nhận tiến bộ trong Báo cáo Đánh giá Năng lực Cạnh tranh Toàn cầu 2020; các tổ chức EuroCham, VEIA đánh giá cao nỗ lực cải thiện thể chế và cơ sở hạ tầng.
  • Hạn chế, tồn tại: Văn bản pháp luật nhiều, nằm rải rác, tình trạng nợ đọng văn bản hướng dẫn còn nặng nề; các quy định còn chồng chéo, mâu thuẫn; chất lượng xây dựng văn bản quy phạm pháp luật chưa cao, thiếu khâu phản biện thực tiễn; thủ tục hành chính cấp phép còn phức tạp; năng lực quản lý và giám sát của cơ quan nhà nước còn trì trệ.
• Kinh nghiệm quốc tế: Phân tích thực tiễn pháp luật thu hút FDI tại 4 quốc gia: Hoa Kỳ, Singapore, Trung Quốc và Hàn Quốc.

Chương 3: Định hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam

Chương 3 trình bày các định hướng và nhóm giải pháp pháp lý nhằm nâng cao hiệu quả thu hút FDI:

• Tính cấp thiết và định hướng: Chuyển đổi chính sách thu hút FDI từ chiều rộng sang chiều sâu; tập trung vào công nghệ cao, năng lượng tái tạo và phát triển bền vững; đảm bảo tính thống nhất giữa Luật Đầu tư với các luật chuyên ngành.
• Nhóm giải pháp hoàn thiện: Rà soát, bãi bỏ các văn bản chồng chéo; hoàn thiện chính sách ưu đãi thuế có trọng tâm gắn với chuyển giao công nghệ; đơn giản hóa và số hóa thủ tục hành chính; hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra, kiểm soát hoạt động chuyển giá và bảo đảm tuân thủ quy chuẩn bảo vệ môi trường.

Kết quả và đóng góp

Số liệu thực tiễn và các mốc quy định trong văn bản

Tiêu chí / Mốc thời gian	Dữ liệu thực tế và quy định pháp lý trích xuất từ khóa luận
Giai đoạn 1988 – 5/1990	Cấp 213 giấy phép đầu tư với tổng vốn đăng ký gần 1,8 tỷ USD.
Giai đoạn 1990 – 1992	Sau sửa đổi Luật ĐTNN, nâng quy mô lên 459 dự án, tổng vốn 5,28 tỷ USD.
Biến động FDI 1997 – 1999	Vốn thực hiện năm 1997 tăng 25%; năm 1998 giảm 40%; năm 1999 giảm 22%.
Năm 2005 & Đỉnh cao FDI 2008	Năm 2005 đạt 6,839 tỷ USD; năm 2007 đạt 21 tỷ USD; năm 2008 lập đỉnh 71,7 tỷ USD.
Năm 2017	Vốn FDI đăng ký đạt gần 36 tỷ USD (mức cao nhất giai đoạn 2009–2017).
Thu hút FDI năm 2022	108 quốc gia/vùng lãnh thổ; Dẫn đầu: Singapore (~6,46 tỷ USD), Hàn Quốc (~4,88 tỷ USD), Nhật Bản (>4,78 tỷ USD), Trung Quốc (2,52 tỷ USD), Hồng Kông (2,22 tỷ USD).
Thu hút FDI Quý 1/2023	67 quốc gia/vùng lãnh thổ; Dẫn đầu: Singapore (~1,69 tỷ USD, ~31%), Trung Quốc (~552 triệu USD, 10,1%), Đài Loan (>477 triệu USD, ~8,8%).
Lộ trình thuế suất thuế TNDN	Thuế phổ thông giảm từ 25% xuống 22% (01/01/2014) và 20% (01/01/2016) theo Điều 10 Luật Thuế TNDN 2020.
Ưu đãi thuế tại KCN Amata	Thuế suất TNDN 10% trong 15 năm đầu tiên và 17% trong các năm tiếp theo.
Cải cách thủ tục hành chính	Thực hiện Nghị quyết 68/NQ-CP: Giai đoạn 2020–2022 cắt giảm/đơn giản hóa 2.142 quy định kinh doanh và 171 văn bản quy phạm pháp luật (năm 2022 xử lý 1.041 quy định tại 101 văn bản).

Đóng góp của đề tài

Khóa luận đã hệ thống hóa quá trình lập pháp về FDI của Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2023 qua 4 giai đoạn lịch sử rõ rệt. Đề tài làm rõ mối quan hệ tương hỗ giữa Luật Đầu tư và các ngành luật chuyên ngành (thuế, đất đai, lao động, thương mại, bảo vệ môi trường, cạnh tranh), chỉ ra các điểm nghẽn thực định và cung cấp luận cứ cho việc tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, phòng chống chuyển giá và thu hút FDI chất lượng cao.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tập trung nghiên cứu dưới góc độ khoa học pháp lý chuyên ngành Luật Đầu tư – Kinh doanh, phân tích các quy định pháp luật thực định và dữ liệu thống kê tính đến thời điểm quý 1 năm 2023. Tác giả chưa đi sâu phân tích tác động tài chính lượng hóa của các chính sách quốc tế mới phát sinh (như cơ chế Thuế tối thiểu toàn cầu của OECD) đối với hệ thống ưu đãi thuế của Việt Nam. Hướng mở tiếp theo là nghiên cứu hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh hoạt động FDI trong các lĩnh vực kinh tế số, công nghệ cao và các cơ chế tương thích với chuẩn mực tài chính quốc tế mới.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, giảng viên và học viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Đầu tư – Kinh doanh, Quản lý kinh tế và Kinh tế quốc tế. Các nội dung có giá trị tham khảo cao bao gồm:

• Bảng tổng hợp tiến trình phát triển và các mốc sửa đổi của hệ thống pháp luật đầu tư Việt Nam từ năm 1987 đến nay;
• Hệ thống hóa chi tiết các quy định ưu đãi thuế (TNDN, TNCN, xuất nhập khẩu) và quy định pháp luật đất đai áp dụng cho dự án FDI;
• Phân tích các bất cập thực tế trong quản lý nhà nước, tình trạng nợ đọng văn bản và cơ chế giải quyết vướng mắc thông qua Tổ công tác của Thủ tướng Chính phủ.

Câu hỏi thường gặp

1. Ranh giới tỷ lệ sở hữu cổ phần để phân định giữa nhà đầu tư trực tiếp (FDI) và đầu tư gián tiếp (FPI) tại Việt Nam khác với Hoa Kỳ như thế nào?
Theo pháp luật Hoa Kỳ và nhiều quốc gia, tỷ lệ sở hữu cổ phần để nhà đầu tư có quyền tham gia quản trị doanh nghiệp (xác định là FDI) được xác định ở mức từ 10%. Tại Việt Nam, tỷ lệ ranh giới này được xác định ở mức 30%.

2. Quá trình cắt giảm thuế suất thuế Thu nhập doanh nghiệp (TNDN) phổ thông tại Việt Nam đã diễn ra theo lộ trình nào?
Căn cứ Điều 10 Luật Thuế Thu nhập doanh nghiệp năm 2020 và các luật sửa đổi năm 2013, 2014, mức thuế suất thuế TNDN phổ thông của Việt Nam đã được giảm từ 25% xuống 22% kể từ ngày 01/01/2014 và tiếp tục giảm xuống mức 20% kể từ ngày 01/01/2016.

3. Chính sách ưu đãi thuế TNDN cụ thể tại Khu công nghiệp Amata Biên Hòa được áp dụng như thế nào?
Doanh nghiệp đầu tư tại Khu công nghiệp Amata Biên Hòa được hưởng chính sách ưu đãi thuế TNDN đặc thù với mức thuế suất 10% trong 15 năm đầu tiên và mức 17% trong các năm tiếp theo.

4. Cơ cấu các đối tác đầu tư FDI lớn nhất vào Việt Nam trong năm 2022 và quý 1 năm 2023 được ghi nhận ra sao?
Năm 2022 có 108 quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư tại Việt Nam, dẫn đầu là Singapore (~6,46 tỷ USD), Hàn Quốc (~4,88 tỷ USD) và Nhật Bản (>4,78 tỷ USD). Trong 3 tháng đầu năm 2023 có 67 quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư, dẫn đầu là Singapore (~1,69 tỷ USD, chiếm gần 31%), tiếp theo là Trung Quốc (~552 triệu USD, chiếm 10,1%) và Đài Loan (>477 triệu USD, chiếm gần 8,8%).

5. Hạn chế lớn nhất trong hệ thống văn bản pháp luật thu hút FDI của Việt Nam được tác giả chỉ ra là gì?
Hệ thống văn bản pháp luật về đầu tư có số lượng lớn nhưng nằm rải rác trong nhiều luật và văn bản dưới luật; tình trạng nợ đọng văn bản hướng dẫn còn nặng nề; một số quy định không đồng bộ, chồng chéo, mâu thuẫn làm triệt tiêu hiệu lực của nhau; chất lượng xây dựng một số văn bản thiếu tính thực tiễn và thiếu sự thẩm định, phản biện nghiêm túc.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Mỹ Hoa đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn của pháp luật về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam qua các thời kỳ Đổi mới. Công trình làm rõ sự gắn kết giữa Luật Đầu tư với hệ thống pháp luật thuế, đất đai, thương mại, lao động, môi trường và cạnh tranh, đồng thời chỉ ra những điểm nghẽn về thể chế và thủ tục hành chính. Các định hướng và giải pháp được đề xuất cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho việc tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý kinh doanh tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1. Khái quát về đầu tư trực tiếp nước ngoài 1. Khái niệm đầu tư và đầu tư trực tiếp nước ngoài ➢ Khái niệm đầu tư Theo Khoản 8 Điều 3 Luật Đầu tư 2020 có nêu rằng “Đầu tư kinh doanh là việc nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư để thực hiện hoạt động kinh doanh”. Nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư để thực hiện hoạt động kinh doanh thông qua việc thành lập tổ chức kinh tế; đầu tư góp vốn, mua cổ phần, phần vốn góp của tổ chức kinh tế; đầu tư theo hình thức hợp đồng hoặc thực hiện dự án đầu tư.

Theo nghĩa bao quát hơn, đầu tư là việc sử dụng các nguồn lực tài chính, vật chất, lao động, trí tuệ, nhân công…nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế trước mắt và lợi ích trong tương lai. Hoạt động đầu tư có thể mang tính chất thương mại hoặc phi thương mại5. ➢ Khái niệm đầu tư trực tiếp nước ngoài Đầu tư nước ngoài là việc các tổ chức, cá nhân của một quốc gia đưa vốn dưới các hình thức khác nhau vào một quốc gia khác để tiến hành các hoạt động kinh doanh tìm kiếm lợi nhuận. Đầu tư nước ngoài được thực hiện dưới hai hình thức là đầu tư trực tiếp (FDI - Foreign Direct Investment) hoặc đầu tư gián tiếp (FPI - Foreign Portfolio Investment)6.

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI - Foreign Direct Investment) là hình thức đầu tư dài hạn của cá nhân hay công ty nước này vào nước khác bằng cách thiết lập cơ sở sản xuất, kinh doanh. Cá nhân hay công ty nước ngoài đó sẽ nắm quyền quản lý cơ 5 Dương Thắm (2022).“Các hình thức theo Luật Đầu tư 2020”. Trang thông tin Tuyên truyền phổ biến pháp luật.“Đầu tư nước ngoài là gì?”. Thư viện Pháp luật.vn/hoi-dap-phap- luat/1D799-hd-dau-tu-nuoc-ngoai-la-gi.

4 sở sản xuất kinh doanh này7. Có thể nói FDI là yếu tố then chốt trong hội nhập kinh tế quốc tế bởi nó tạo ra mối liên kết ổn định, lâu dài giữa các nền kinh tế. So với các hoạt động kinh tế đối ngoại khác, hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) này xuất hiện muộn hơn cả vài chục năm. Tuy nhiên, nó đã nhanh chóng thiết lập và chiếm được vị trí quan trọng cho mình trong quan hệ quốc tế.

Cho đến hiện nay, FDI đã trở thành một xu thế tất yếu và là nhu cầu không thể thiếu của mọi quốc gia trên thế giới. Ngoài ra, FDI còn là một kênh quan trọng để chuyển giao công nghệ giữa các quốc gia, thúc đẩy thương mại quốc tế thông qua việc tiếp cận thị trường nước ngoài và có thể là một phương tiện quan trọng để phát triển kinh tế. Cụ thể như tại Việt Nam trong gần bốn thập kỷ qua (1986 – 2022) vẫn đang được xem là hình mẫu thành công trong thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) nhờ môi trường đầu tư hấp dẫn, nền tảng chính trị ổn định và tiềm năng tăng trưởng kinh tế khá cao. Năm 2022, các nhà đầu tư nước ngoài tiếp tục rót vốn mạnh vào Việt Nam, vẫn xem Việt Nam là điểm đến hấp dẫn với những lợi thế về địa lý, thể chế và môi trường đầu tư ngày càng được hoàn thiện.

Năm 2022, có 108 quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư tại Việt Nam; trong đó, Singapore dẫn đầu với tổng vốn đầu tư gần 6,46 tỉ USD, Hàn Quốc đứng thứ hai với gần 4,88 tỉ USD, Nhật Bản đứng thứ ba với tổng vốn đầu tư đăng kí hơn 4,78 tỉ USD, tiếp theo là Trung Quốc (2,52 tỉ USD), Hồng Kông (2,22 tỉ USD)8.