Pháp Luật Về Bồi Thường Thiệt Hại Ngoài Hợp Đồng Và Kiến Nghị Hoàn Thiện

Chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một phần quan trọng của pháp luật dân sự… 62 trang · Trường Đại Học Quản Lý Và Công Nghệ Hải Phòng · 2021.

• Tác giả: Nguyễn Trung Dũng
• Người hướng dẫn: ThS. Vũ Thị Thanh Lan
• Trường học: Trường Đại Học Quản Lý Và Công Nghệ Hải Phòng
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Pháp Luật Về Bồi Thường Thiệt Hại Ngoài Hợp Đồng: Kiến Nghị Hoàn Thiện
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG
• 1.1. Lịch sử hình thành và quá trình phát triển của pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• 1.2. Hình thức bồi thường thiệt hại
• 1.3. Các nội dung pháp lý cơ bản của bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG
• 2.1. Các quy định cơ bản của Bộ luật Dân sự 2015 về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• 2.2. Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong một số trường hợp cụ thể
• 2.3. Một số vấn đề thực tế phát sinh từ các tình huống của pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN ĐỐI VỚI PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG
• 3.1. Những điểm tiến bộ của pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• 3.2. Những điểm hạn chế, tồn tại trong quá trình áp dụng luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• 3.3. Một số giải pháp và kiến nghị hoàn thiện đối với luật bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• LỜI CẢM ƠN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Pháp Luật Bồi Thường Thiệt Hại Ngoài Hợp Đồng

Chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một phần quan trọng của pháp luật dân sự Việt Nam. Nó điều chỉnh các trường hợp mà thiệt hại xảy ra không dựa trên một thỏa thuận hợp đồng trước đó. Chế định này nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức bị thiệt hại do hành vi trái pháp luật của người khác. Bộ luật Dân sự năm 2015 là văn bản pháp lý quan trọng nhất quy định về vấn đề này, kế thừa và phát triển từ các bộ luật trước đó. Chế định này không chỉ là công cụ pháp lý để giải quyết tranh chấp mà còn góp phần răn đe, phòng ngừa các hành vi xâm phạm đến quyền và lợi ích của người khác. Theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015, người nào có hành vi xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự, nhân phẩm, uy tín, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Trách Nhiệm Bồi Thường Thiệt Hại

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại có lịch sử hình thành lâu đời, từ chế độ tư nhân phục thù đến chế độ thục kim. Ở Việt Nam, trong thời kỳ phong kiến, các quy định về bồi thường thiệt hại còn sơ sài và thường gắn liền với trách nhiệm hình sự. Dần dần, với sự phát triển của xã hội, các quy định này ngày càng được hoàn thiện và tách bạch hơn. Hiện nay, trách nhiệm bồi thường thiệt hại được xây dựng trên nền tảng các nguyên tắc của trách nhiệm dân sự, hướng tới bảo vệ quyền lợi của người bị thiệt hại.

1.2. Khái Niệm Bồi Thường Thiệt Hại Ngoài Hợp Đồng

Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là việc người gây thiệt hại có nghĩa vụ đền bù những tổn thất mà hành vi của mình gây ra cho người khác, khi không có một hợp đồng nào ràng buộc trước đó. Thiệt hại có thể là về vật chất (tài sản, sức khỏe, tính mạng) hoặc tinh thần (danh dự, nhân phẩm, uy tín). Nghĩa vụ bồi thường phát sinh khi có đủ các yếu tố: có thiệt hại thực tế xảy ra, có hành vi trái pháp luật gây ra thiệt hại, và có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại.

1.3. Đặc Điểm Của Trách Nhiệm Bồi Thường Thiệt Hại

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có một số đặc điểm riêng biệt. Thứ nhất, nó phát sinh do hành vi trái pháp luật, không dựa trên thỏa thuận. Thứ hai, mục đích của bồi thường là khôi phục lại tình trạng ban đầu của người bị thiệt hại hoặc bù đắp những tổn thất. Thứ ba, mức bồi thường phải tương xứng với mức độ thiệt hại và lỗi của người gây ra thiệt hại. Thứ tư, thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại được pháp luật quy định rõ ràng.

II. Căn Cứ Phát Sinh Trách Nhiệm Bồi Thường Thiệt Hại Cách Xác Định

Để xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, cần phải xác định rõ các căn cứ pháp lý. Theo pháp luật dân sự, có ba yếu tố cấu thành cơ bản: (1) Có thiệt hại thực tế xảy ra; (2) Có hành vi trái pháp luật gây ra thiệt hại; (3) Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại. Việc chứng minh đầy đủ các yếu tố này là điều kiện tiên quyết để yêu cầu bồi thường. Thiếu một trong các yếu tố này, trách nhiệm bồi thường sẽ không phát sinh. Việc xác định thiệt hại, hành vi trái pháp luật và mối quan hệ nhân quả đòi hỏi sự thu thập chứng cứ và đánh giá khách quan, toàn diện.

2.1. Thiệt Hại Thực Tế Chứng Minh Như Thế Nào

Thiệt hại thực tế là tổn thất về vật chất hoặc tinh thần mà người bị thiệt hại phải gánh chịu. Thiệt hại về vật chất bao gồm tài sản bị mất mát, hư hỏng, chi phí phát sinh để khắc phục hậu quả. Thiệt hại về tinh thần là tổn thất về danh dự, nhân phẩm, uy tín, sức khỏe, tính mạng. Để chứng minh thiệt hại, cần cung cấp các chứng cứ như hóa đơn, chứng từ, giấy tờ liên quan đến tài sản, hồ sơ bệnh án, kết luận giám định, lời khai của nhân chứng.

2.2. Hành Vi Trái Pháp Luật Xác Định Dựa Trên Quy Định Nào

Hành vi trái pháp luật là hành vi vi phạm các quy định của pháp luật, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Hành vi này có thể là hành động hoặc không hành động. Để xác định hành vi trái pháp luật, cần căn cứ vào các quy định của pháp luật như Bộ luật Dân sự, Luật Giao thông đường bộ, Luật Bảo vệ môi trường, v.v. Hành vi trái pháp luật phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại.

2.3. Mối Quan Hệ Nhân Quả Yếu Tố Quyết Định Trách Nhiệm Bồi Thường

Mối quan hệ nhân quả là mối liên hệ tất yếu giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra. Thiệt hại phải là kết quả trực tiếp của hành vi trái pháp luật. Để xác định mối quan hệ nhân quả, cần xem xét hành vi trái pháp luật có phải là nguyên nhân duy nhất hoặc nguyên nhân chủ yếu gây ra thiệt hại hay không. Nếu có các yếu tố khác tác động vào gây ra thiệt hại, cần phải xem xét mức độ ảnh hưởng của các yếu tố này.

III. Nguyên Tắc Bồi Thường Thiệt Hại Ngoài Hợp Đồng Hướng Dẫn

Nguyên tắc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là những định hướng cơ bản mà các bên liên quan và cơ quan có thẩm quyền phải tuân thủ khi giải quyết các tranh chấp về bồi thường. Các nguyên tắc này đảm bảo sự công bằng, hợp lý và hiệu quả trong việc bồi thường thiệt hại. Một số nguyên tắc quan trọng bao gồm: bồi thường toàn bộ và kịp thời, bồi thường theo mức độ thiệt hại, bồi thường bằng tiền hoặc hiện vật, và xem xét đến lỗi của các bên.

3.1. Bồi Thường Toàn Bộ Và Kịp Thời Đảm Bảo Quyền Lợi

Nguyên tắc bồi thường toàn bộ và kịp thời đòi hỏi người gây thiệt hại phải đền bù đầy đủ những tổn thất mà người bị thiệt hại phải gánh chịu, bao gồm cả thiệt hại về vật chất và tinh thần. Việc bồi thường phải được thực hiện nhanh chóng, kịp thời để giúp người bị thiệt hại sớm ổn định cuộc sống và khắc phục hậu quả.

3.2. Bồi Thường Theo Mức Độ Thiệt Hại Tính Công Bằng

Mức bồi thường phải tương xứng với mức độ thiệt hại thực tế. Thiệt hại càng lớn, mức bồi thường càng cao. Việc xác định mức bồi thường phải dựa trên cơ sở đánh giá khách quan, toàn diện các yếu tố liên quan đến thiệt hại, như giá trị tài sản bị mất mát, chi phí điều trị, thu nhập bị mất, tổn thất tinh thần.

3.3. Bồi Thường Bằng Tiền Hoặc Hiện Vật Linh Hoạt

Bồi thường có thể được thực hiện bằng tiền hoặc hiện vật, tùy thuộc vào thỏa thuận của các bên hoặc quyết định của tòa án. Bồi thường bằng tiền là hình thức phổ biến nhất. Bồi thường bằng hiện vật thường được áp dụng trong trường hợp thiệt hại liên quan đến tài sản cụ thể, như sửa chữa hoặc thay thế tài sản bị hư hỏng.

IV. Thực Trạng Pháp Luật Bồi Thường Thiệt Hại Vấn Đề Giải Pháp

Mặc dù pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng đã có những bước tiến đáng kể, nhưng thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều bất cập và vướng mắc. Một số vấn đề nổi cộm bao gồm: khó khăn trong việc chứng minh thiệt hại và mối quan hệ nhân quả, sự chồng chéo giữa các quy định pháp luật, sự thiếu thống nhất trong cách hiểu và áp dụng pháp luật của các cơ quan có thẩm quyền. Để giải quyết những vấn đề này, cần có những giải pháp đồng bộ, từ việc hoàn thiện hệ thống pháp luật đến nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ tư pháp.

4.1. Khó Khăn Trong Chứng Minh Thiệt Hại Quan Hệ Nhân Quả

Việc chứng minh thiệt hại và mối quan hệ nhân quả là một thách thức lớn trong các vụ kiện bồi thường thiệt hại. Người bị thiệt hại thường gặp khó khăn trong việc thu thập chứng cứ, đặc biệt là trong các trường hợp thiệt hại về tinh thần. Các cơ quan có thẩm quyền cũng gặp khó khăn trong việc đánh giá chứng cứ và xác định mối quan hệ nhân quả một cách khách quan, chính xác.

4.2. Chồng Chéo Giữa Các Quy Định Pháp Luật Cần Rà Soát

Sự chồng chéo giữa các quy định pháp luật về bồi thường thiệt hại gây ra sự khó khăn trong việc áp dụng pháp luật. Ví dụ, các quy định về bồi thường thiệt hại do xâm phạm sức khỏe, tính mạng được quy định rải rác trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau, dẫn đến sự thiếu thống nhất và khó khăn trong việc xác định mức bồi thường.

4.3. Thiếu Thống Nhất Trong Áp Dụng Pháp Luật Nâng Cao Năng Lực

Sự thiếu thống nhất trong cách hiểu và áp dụng pháp luật của các cơ quan có thẩm quyền cũng là một vấn đề đáng quan ngại. Điều này dẫn đến sự bất bình đẳng trong việc giải quyết các vụ kiện bồi thường thiệt hại. Để khắc phục tình trạng này, cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ tư pháp, đồng thời xây dựng các án lệ để làm cơ sở cho việc áp dụng pháp luật.

V. Kiến Nghị Hoàn Thiện Pháp Luật Bồi Thường Thiệt Hại Giải Pháp

Để nâng cao hiệu quả của pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, cần có những kiến nghị cụ thể và thiết thực. Các kiến nghị này tập trung vào việc hoàn thiện các quy định pháp luật, nâng cao năng lực của các cơ quan có thẩm quyền, và tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật. Mục tiêu cuối cùng là bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người bị thiệt hại, đồng thời góp phần xây dựng một xã hội công bằng, văn minh.

5.1. Sửa Đổi Bổ Sung Các Quy Định Pháp Luật Cụ Thể Hóa

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật về bồi thường thiệt hại theo hướng cụ thể hóa, chi tiết hóa các yếu tố cấu thành trách nhiệm bồi thường, các loại thiệt hại được bồi thường, và mức bồi thường cụ thể cho từng trường hợp. Điều này sẽ giúp các cơ quan có thẩm quyền dễ dàng áp dụng pháp luật và giải quyết các tranh chấp một cách công bằng, chính xác.

5.2. Xây Dựng Án Lệ Về Bồi Thường Thiệt Hại Hướng Dẫn Áp Dụng

Việc xây dựng các án lệ về bồi thường thiệt hại là rất cần thiết để hướng dẫn các cơ quan có thẩm quyền áp dụng pháp luật một cách thống nhất. Các án lệ này cần phản ánh những tình huống thực tế phổ biến, đồng thời đưa ra những giải pháp pháp lý rõ ràng, minh bạch.

5.3. Tăng Cường Tuyên Truyền Phổ Biến Pháp Luật Nâng Cao Nhận Thức

Cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về bồi thường thiệt hại đến người dân, doanh nghiệp và các cơ quan nhà nước. Điều này sẽ giúp nâng cao nhận thức về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, từ đó hạn chế các hành vi xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.

VI. Ứng Dụng Thực Tiễn Nghiên Cứu Về Bồi Thường Thiệt Hại

Nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của người dân và thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Các nghiên cứu cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các quy định pháp luật hiện hành, phân tích các vướng mắc trong thực tiễn áp dụng, và đề xuất các giải pháp hoàn thiện. Ứng dụng thực tiễn cần chú trọng đến việc nâng cao chất lượng giải quyết các vụ kiện bồi thường thiệt hại, đảm bảo sự công bằng, minh bạch và hiệu quả.

6.1. Phân Tích Án Lệ Thực Tế Bài Học Kinh Nghiệm

Phân tích các án lệ thực tế về bồi thường thiệt hại giúp rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu trong việc áp dụng pháp luật. Các án lệ này cần được phân tích một cách kỹ lưỡng, từ việc xác định các yếu tố cấu thành trách nhiệm bồi thường đến việc xác định mức bồi thường phù hợp.

6.2. Đánh Giá Hiệu Quả Của Các Quy Định Pháp Luật Cải Thiện

Việc đánh giá hiệu quả của các quy định pháp luật về bồi thường thiệt hại là rất quan trọng để xác định những điểm mạnh, điểm yếu của hệ thống pháp luật hiện hành. Kết quả đánh giá sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp cải thiện, hoàn thiện hệ thống pháp luật.

6.3. Đề Xuất Giải Pháp Nâng Cao Chất Lượng Giải Quyết Vụ Kiện

Cần đề xuất các giải pháp cụ thể để nâng cao chất lượng giải quyết các vụ kiện bồi thường thiệt hại, như tăng cường đào tạo cho thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư, cải thiện quy trình tố tụng, và tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một trong những chế định xuất hiện sớm trong lịch sử pháp luật dân sự Việt Nam. Kể từ khi Bộ luật Dân sự năm 1995 được ban hành (có hiệu lực từ ngày 01/07/1996), chế định này mới được xây dựng một cách hệ thống, chi tiết để giải quyết các tranh chấp dân sự thực tế. Đến Bộ luật Dân sự năm 2005 (Điều 604 đến Điều 630), các quy định tiếp tục được sửa đổi, bổ sung nhưng vẫn tồn tại nhiều điểm mang tính "định tính", thiếu "định lượng", dẫn đến các tranh cãi liên quan đến căn cứ phát sinh và mức bồi thường.

Nhằm khắc phục các vướng mắc trên, Bộ luật Dân sự năm 2015 đã được Quốc hội thông qua và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2017, mang lại những điều chỉnh quan trọng về địa vị pháp lý, chuẩn mực ứng xử cũng như cơ chế bảo vệ quyền nhân thân và tài sản. Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng của các cơ quan tư pháp và tòa án địa phương, việc nhận thức và áp dụng các quy định vẫn còn nhiều bất cập, thiếu đồng bộ. Xuất phát từ bối cảnh đó, đề tài "Pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và kiến nghị hoàn thiện" được thực hiện nhằm làm rõ các quy định pháp luật hiện hành và các yêu cầu đặt ra từ thực tiễn xét xử.

Khóa luận xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Trình bày các kiến thức lý luận cơ bản của pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.
2. Phân tích thực trạng áp dụng quy định pháp luật, chỉ ra những điểm tiến bộ và những điểm hạn chế, vướng mắc còn tồn tại.
3. Đề xuất một số giải pháp, kiến nghị hoàn thiện hệ thống quy định pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, trọng tâm là Bộ luật Dân sự năm 2015 trong sự so sánh, đối chiếu với Bộ luật Dân sự năm 2005 và các văn bản luật chuyên ngành liên quan. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành kết hợp với việc khảo sát một số tình huống thực tiễn phát sinh tại Công ty Luật TNHH MTV Hoa Phượng (Hải Phòng) trong thời gian thực hiện khóa luận tốt nghiệp năm 2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nội dung dựa trên hai trục lý thuyết cơ bản trong khoa học pháp lý dân sự:

• Thuyết cổ điển (Quan điểm cổ điển): Cho rằng trách nhiệm dân sự chỉ phát sinh khi có yếu tố lỗi (cố ý hoặc vô ý). Theo đó, người bị thiệt hại có nghĩa vụ chứng minh lỗi của người gây thiệt hại. Thuyết này phù hợp với trường hợp thiệt hại do hành vi con người gây ra nhưng bộc lộ hạn chế lớn khi người bị thiệt hại không thể chứng minh lỗi hoặc trong các vụ việc do tài sản, nguồn nguy hiểm gây ra.
• Thuyết trách nhiệm khách quan (Lý thuyết rủi ro): Quan điểm xuất hiện từ thời La Mã cổ đại và được pháp luật hiện đại thừa nhận, xác định trách nhiệm bồi thường không phụ thuộc vào yếu tố lỗi mà dựa trên nguyên tắc công bằng xã hội. Trách nhiệm phát sinh khi có đủ 3 điều kiện: có thiệt hại thực tế xảy ra; có sự kiện gây thiệt hại trái pháp luật (hoặc hoạt động của tài sản); có mối quan hệ nhân quả giữa sự kiện gây thiệt hại và thiệt hại thực tế.

Về phương diện lập pháp lịch sử, tác giả đối chiếu quy định của các bộ luật cổ Việt Nam:

• Bộ luật Hồng Đức: Điều 29 quy định tiền đền mạng phân chia theo phẩm trật từ 150 quan (thứ nhân trở xuống) đến 15.000 quan (nhất phẩm, tòng nhất phẩm); Điều 466 quy định tiền bồi thường thương tổn cụ thể theo loại thương tích (sưng phù đền 3 tiền, đứt lưỡi và hỏng bộ phận sinh dục đền 100 quan).
• Bộ luật Gia Long: Điều 201 quy định tiền chuộc tội giết người giao cho gia đình nạn nhân mai táng (12 lạng bạc nếu xử tội giảo, 20 lạng bạc nếu được ân xá); Điều 271 quy định tịch thu 1/2 tài sản của kẻ phạm tội để đền cho nạn nhân nuôi thân đối với thương tích nặng.

Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật được tác giả trích dẫn và sử dụng làm cơ sở phân tích gồm có:

• Hiến pháp năm 2013 (Điều 14 đến Điều 21 về quyền con người, quyền công dân).
• Bộ luật Dân sự năm 2015 (Khoản 4 Điều 3; Điều 274; Điều 275; Chương XX Phần thứ ba từ Điều 584 đến Điều 608).
• Bộ luật Dân sự năm 2005 (Điều 604 đến Điều 630).
• Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009 và năm 2017 (Điều 25, Điều 45).
• Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 (Khoản 2 Điều 66 Mục 5 về trợ cấp mai táng).
• Bộ luật Hình sự năm 1999 (Điều 46, Điều 105, Điều 106).
• Bộ luật Tố tụng Dân sự.

Phương pháp nghiên cứu được tác giả sử dụng chủ yếu là phương pháp phân tích - tổng hợp quy phạm pháp luật, phương pháp so sánh luật học (so sánh các điều khoản tương ứng giữa Bộ luật Dân sự 2005 và Bộ luật Dân sự 2015), phương pháp phân tích lịch sử pháp lý và phương pháp nghiên cứu tình huống thực tiễn (case study) thông qua các vụ việc cụ thể phát sinh trong đời sống. Nguồn dữ liệu bao gồm văn bản quy phạm pháp luật, các giáo trình, tài liệu tập huấn chuyên sâu của Bộ Tư pháp, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các tình huống ghi nhận trong quá trình thực tập tại Công ty Luật TNHH MTV Hoa Phượng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Lý luận chung về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Chương I tập trung phân tích nguồn gốc, bản chất pháp lý và các nội dung nền tảng của chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng:

• Lịch sử hình thành và phát triển: Phân tích bước chuyển từ chế độ tư nhân phục cừu sang chế độ thục kim trên thế giới; đối chiếu sự phát triển từ việc hình sự hóa trách nhiệm dân sự trong các bộ luật phong kiến Việt Nam (Hồng Đức, Gia Long) sang việc tách bạch trách nhiệm dân sự như một nghĩa vụ bồi hoàn khôi phục tình trạng tài sản của người bị thiệt hại.
• Khái niệm và đặc điểm pháp lý: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là quan hệ nghĩa vụ dân sự (theo Điều 274, Điều 275 Bộ luật Dân sự 2015), trong đó người xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể khác phải bồi thường những tổn thất về vật chất và tinh thần. Khác với trách nhiệm trong hợp đồng, loại trách nhiệm này phát sinh trực tiếp từ quy định pháp luật khi có hành vi vi phạm hoặc sự kiện tài sản gây thiệt hại mà không phụ thuộc vào thỏa thuận hợp đồng trước đó.
• Căn cứ phát sinh trách nhiệm: Bao gồm 3 yếu tố cơ bản: (1) Có thiệt hại thực tế xảy ra (thiệt hại vật chất và thiệt hại tinh thần); (2) Hành vi gây thiệt hại là hành vi trái pháp luật (dưới dạng hành động hoặc không hành động); (3) Mối quan hệ nhân quả tất yếu giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra.
• 5 nguyên tắc bồi thường thiệt hại (Điều 585 Bộ luật Dân sự 2015):
  1. Thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời.
  2. Người chịu trách nhiệm bồi thường có thể được giảm mức bồi thường nếu không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế trước mắt và lâu dài.
  3. Thay đổi mức bồi thường khi mức bồi thường không còn phù hợp với thực tế (do biến động giá cả, tình trạng thương tật, hoặc khả năng kinh tế).
  4. Bên bị thiệt hại có lỗi thì không được bồi thường phần thiệt hại do lỗi của mình gây ra (xử lý trường hợp "hỗn hợp lỗi").
  5. Bên có quyền, lợi ích bị xâm phạm không được bồi thường nếu thiệt hại xảy ra do không áp dụng các biện pháp cần thiết, hợp lý để ngăn chặn, hạn chế thiệt hại cho chính mình (ví dụ quy định về bảo hiểm hành lý hàng không).
• Cách thức xác định mức thiệt hại:
  • Thiệt hại về tài sản (Điều 589): Tài sản bị mất, hủy hoại, hư hỏng; lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản; chi phí ngăn chặn, hạn chế, khắc phục.
  • Thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm (Điều 590): Chi phí cứu chữa, phục hồi; thu nhập thực tế bị mất/giảm sút; chi phí và thu nhập bị mất của người chăm sóc; bù đắp tổn thất tinh thần (tối đa không quá 50 lần mức lương cơ sở).
  • Thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm (Điều 591): Chi phí cứu chữa trước khi chết; chi phí mai táng (tính bằng 10 lần lương cơ sở theo Luật Bảo hiểm xã hội); tiền cấp dưỡng cho người mà nạn nhân có nghĩa vụ cấp dưỡng; bù đắp tổn thất tinh thần cho hàng thừa kế thứ nhất (tối đa không quá 100 lần mức lương cơ sở).
  • Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm (Điều 592): Chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại; thu nhập thực tế bị mất/giảm sút; bù đắp tổn thất tinh thần (tối đa không quá 10 lần mức lương cơ sở).

Chương II: Thực trạng các quy định pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Chương II đi sâu vào phân tích các điểm thay đổi quy chuẩn trong Bộ luật Dân sự năm 2015 so với Bộ luật Dân sự năm 2005 và minh họa bằng các tình huống pháp lý thực tiễn:

• Căn cứ phát sinh và sự thay đổi hướng tiếp cận yếu tố lỗi: Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015 không còn đặt yếu tố lỗi là căn cứ bắt buộc đầu tiên mà chuyển gánh nặng chứng minh sang bên gây thiệt hại. Người bị thiệt hại chỉ cần chứng minh có hành vi xâm phạm trái pháp luật hoặc sự kiện tài sản gây thiệt hại. Bên gây thiệt hại chỉ được miễn trừ nếu chứng minh do bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của nạn nhân.
• Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường của cá nhân (Điều 586, Điều 599):
  • Người từ đủ 18 tuổi trở lên: Tự bồi thường bằng tài sản cá nhân.
  • Người chưa đủ 15 tuổi: Cha mẹ bồi thường toàn bộ; nếu không đủ thì lấy tài sản riêng của con để bù đắp; nếu gây thiệt hại trong thời gian trường học quản lý thì trường học phải bồi thường nếu không chứng minh được mình không có lỗi.
  • Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi: Tự bồi thường bằng tài sản riêng; nếu không đủ thì cha mẹ bồi thường phần còn thiếu.
  • Bổ sung quy định đối với người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi: Người giám hộ dùng tài sản của người được giám hộ để bồi thường; nếu không đủ thì người giám hộ bồi thường bằng tài sản của mình trừ khi chứng minh không có lỗi trong giám hộ.
• Thời hiệu khởi kiện (Điều 588): Tăng từ 02 năm lên 03 năm; sửa đổi mốc tính thời hiệu thành "kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm", tháo gỡ bất cập cho các trường hợp nạn nhân bị mất năng lực hành vi hoặc biết thiệt hại muộn hơn thời điểm xảy ra vụ việc.
• Bồi thường trong một số trường hợp cụ thể: Phân tích các trường hợp do phòng vệ chính đáng vượt quá giới hạn (Điều 594), tình thế cấp thiết (Điều 595), người dùng chất kích thích (Điều 596), người của pháp nhân (Điều 597), người thi hành công vụ (Điều 598), nguồn nguy hiểm cao độ (Điều 601), ô nhiễm môi trường (Điều 602), súc vật (Điều 603), cây cối (Điều 604), nhà cửa/công trình xây dựng (Điều 605), xâm phạm thi thể (Điều 606 - bồi thường tinh thần tối đa 30 lần lương cơ sở), xâm phạm mồ mả (Điều 607 - bồi thường tinh thần tối đa 10 lần lương cơ sở), vi phạm quyền lợi người tiêu dùng (Điều 608).

Bảng dưới đây tổng hợp các mức trần định lượng đối với khoản bồi thường bù đắp tổn thất về tinh thần theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015:

Đối tượng / Khách thể bị xâm phạm	Điều luật quy định	Mức trần bù đắp tổn thất tinh thần tối đa (nếu không thỏa thuận được)	Chủ thể được nhận khoản bù đắp tinh thần
Sức khỏe	Điều 590	Không quá 50 lần mức lương cơ sở	Người có sức khỏe bị xâm phạm
Tính mạng	Điều 591	Không quá 100 lần mức lương cơ sở	Người thân thích thuộc hàng thừa kế thứ nhất / người trực tiếp nuôi dưỡng
Danh dự, nhân phẩm, uy tín	Điều 592	Không quá 10 lần mức lương cơ sở	Người bị xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín
Thi thể	Điều 606	Không quá 30 lần mức lương cơ sở	Người thân thích thuộc hàng thừa kế thứ nhất / người trực tiếp nuôi dưỡng
Mồ mả	Điều 607	Không quá 10 lần mức lương cơ sở	Người thân thích theo thứ tự hàng thừa kế / người trực tiếp nuôi dưỡng

• Phân tích 4 tình huống thực tiễn:
  • Tình huống 1 (Tàu va chạm bờ kè): Tàu A đi trên sông đâm vào bờ kè hợp pháp của khu dân cư, phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại tài sản theo Điều 589 (gồm giá trị hư hỏng, chi phí hạn chế khắc phục).
  • Tình huống 2 (Lái xe say rượu đâm vào xe máy trong bãi đỗ): Người lái ô tô B sử dụng bia rượu đâm hỏng xe máy của ông A đỗ đúng quy định, vi phạm hành vi trái pháp luật, phát sinh trách nhiệm bồi thường giá trị tài sản bị hư hỏng theo Điều 589.
  • Tình huống 3 (Bảo vệ đánh công nhân bị sa thải say xỉn): Công nhân B say rượu đòi vào công ty, bảo vệ A dùng dùi cui đánh B chấn thương nặng. Hành vi của A vượt quá giới hạn, không phải phòng vệ chính đáng. Công ty X phải chịu trách nhiệm bồi thường sức khỏe cho B theo Điều 597 (pháp nhân bồi thường do người của mình gây ra khi thực hiện nhiệm vụ), sau đó yêu cầu A hoàn trả theo mức độ lỗi.
  • Tình huống 4 (Nổ chai bia tại đại lý): Khách hàng B bị chai bia phát nổ gây rách giác mạc. Nếu đại lý C bảo quản sai quy cách thì C bồi thường; nếu C chứng minh không có lỗi thì hãng sản xuất phải bồi thường theo Điều 608 (vi phạm quyền lợi người tiêu dùng).

Chương III: Một số kiến nghị hoàn thiện đối với pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Chương III đánh giá tổng thể những kết quả lập pháp và chỉ ra các hạn chế trong thực tiễn:

• Điểm tiến bộ: Bộ luật Dân sự 2015 đã mở rộng phạm vi chủ thể được bồi thường (sử dụng thuật ngữ "người khác"), giảm gánh nặng chứng minh lỗi cho người bị thiệt hại, quy định bổ sung nhóm người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi, nâng mức trần bồi thường tổn thất tinh thần và kéo dài thời hiệu khởi kiện lên 03 năm.
• Hạn chế và tồn tại: Khó khăn trong việc định lượng mức độ tổn thất tinh thần trên thực tế; sự lúng túng của các tòa án địa phương khi phân chia tỷ lệ phần trăm thiệt hại trong các trường hợp "hỗn hợp lỗi" (cả bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại đều có lỗi); thiếu các hướng dẫn cụ thể về phương pháp tính thu nhập thực tế bị mất đối với lao động tự do không ổn định.
• Giải pháp và kiến nghị hoàn thiện: Tăng cường ban hành các nghị quyết hướng dẫn thi hành của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao nhằm thống nhất việc lượng hóa mức bồi thường tổn thất tinh thần; chuẩn hóa tiêu chí đánh giá mức độ lỗi trong quan hệ dân sự kết hợp hình sự; nâng cao năng lực tập huấn áp dụng pháp luật cho cán bộ tư pháp cơ sở.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã hệ thống hóa toàn diện các quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong pháp luật Việt Nam, đạt được các kết quả cụ thể:

• Làm rõ bản chất pháp lý của việc chuyển đổi mô hình trách nhiệm từ dựa trên yếu tố lỗi (BLDS 2005) sang mô hình dựa trên hành vi xâm phạm và trách nhiệm khách quan do tài sản gây ra (BLDS 2015 Điều 584).
• Tổng hợp đầy đủ các mức định lượng cụ thể về trần bồi thường tổn thất tinh thần và thời hiệu theo luật định: nâng mức trần bù đắp tổn thất tinh thần do sức khỏe bị xâm phạm lên 50 lần mức lương cơ sở, do tính mạng bị xâm phạm lên 100 lần mức lương cơ sở; mở rộng thời hiệu khởi kiện lên 03 năm tính từ thời điểm biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm; định mức mai táng phí 10 lần mức lương cơ sở căn cứ theo Luật Bảo hiểm xã hội 2014.
• Đóng góp phân tích đa chiều về trách nhiệm của các chủ thể đặc biệt (người chưa đủ 15 tuổi, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, người có khó khăn trong nhận thức, pháp nhân và cơ sở giáo dục/y tế).
• Ứng dụng các quy phạm vào việc giải quyết 4 tình huống tranh chấp thực tế điển hình, chỉ rõ cơ chế xác định trách nhiệm liên đới và nghĩa vụ hoàn trả nội bộ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Khóa luận tập trung chủ yếu vào nghiên cứu lý luận và phân tích văn bản quy phạm pháp luật dưới góc độ quy định hiện hành; các tình huống thực tiễn được phân tích dưới dạng các ca điển hình nhưng chưa có điều kiện tổng hợp số liệu thống kê xét xử toàn diện từ các bản án thực tế trên phạm vi toàn quốc.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi thực tiễn áp dụng các Nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao liên quan đến bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng; nghiên cứu sâu hơn về phương pháp định giá thiệt hại phi vật chất và cơ chế phân định trách nhiệm bồi thường trong các tranh chấp môi trường quy mô lớn.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho sinh viên, học viên chuyên ngành Luật Dân sự, Luật Tố tụng Dân sự cũng như các chuyên viên pháp lý, thẩm phán, hội thẩm và luật sư:

• Cung cấp tài liệu đối chiếu chi tiết giữa Bộ luật Dân sự 2005 và Bộ luật Dân sự 2015 đối với từng điều khoản cụ thể trong chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.
• Bảng tổng hợp các mức trần bồi thường tổn thất tinh thần và căn cứ pháp lý chuyên ngành hỗ trợ tra cứu nhanh trong quá trình học tập và giải quyết án.
• Phương pháp phân tích các tình huống va chạm giao thông, xâm phạm thân thể và lỗi sản phẩm tiêu dùng là tài liệu tham khảo hữu ích cho việc giải quyết các tranh chấp thực tế phát sinh.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo Bộ luật Dân sự 2015, người bị thiệt hại có bắt buộc phải chứng minh lỗi của người gây thiệt hại để được bồi thường không?
Không. Theo Khoản 1 Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015, người bị thiệt hại chỉ cần chứng minh có hành vi xâm phạm và có thiệt hại thực tế xảy ra cùng mối quan hệ nhân quả. Yếu tố lỗi không còn là căn cứ phát sinh bắt buộc; gánh nặng chứng minh lỗi chuyển sang người gây thiệt hại nếu họ muốn được miễn trách nhiệm (chứng minh do bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của nạn nhân) hoặc giảm mức bồi thường.

2. Mức trần bồi thường bù đắp tổn thất về tinh thần khi sức khỏe và tính mạng bị xâm phạm được quy định tối đa là bao nhiêu?
Theo Điều 590 và Điều 591 Bộ luật Dân sự 2015, nếu các bên không thỏa thuận được thì:

• Mức bồi thường bù đắp tổn thất tinh thần do sức khỏe bị xâm phạm tối đa không quá 50 lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định.
• Mức bồi thường bù đắp tổn thất tinh thần do tính mạng bị xâm phạm tối đa không quá 100 lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định (tính cho mỗi người có tính mạng bị xâm phạm).

3. Thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo quy định hiện hành có điểm gì mới?
Theo Điều 588 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu khởi kiện được nâng lên là 03 năm (tăng 01 năm so với quy định 02 năm trước đây) và thời điểm bắt đầu tính là "kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm", thay vì tính cứng nhắc từ ngày xảy ra hành vi xâm phạm.

4. Trách nhiệm bồi thường được phân định thế nào khi người chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại trong thời gian trường học quản lý?
Theo Điều 599 Bộ luật Dân sự 2015, trường học phải bồi thường thiệt hại xảy ra. Trường học chỉ được miễn trách nhiệm nếu chứng minh được mình không có lỗi trong công tác quản lý; trong trường hợp trường học không có lỗi thì cha, mẹ hoặc người giám hộ của người chưa đủ 15 tuổi phải chịu trách nhiệm bồi thường.

5. Khi nhân viên bảo vệ của pháp nhân gây thương tích cho người khác trong khi đang thực hiện nhiệm vụ thì chủ thể nào chịu trách nhiệm bồi thường?
Theo Điều 597 Bộ luật Dân sự 2015, pháp nhân phải trực tiếp đứng ra bồi thường toàn bộ thiệt hại về sức khỏe cho người bị xâm hại do hành vi của người của mình gây ra trong khi thực hiện nhiệm vụ được giao. Sau khi đã bồi thường, pháp nhân có quyền yêu cầu nhân viên bảo vệ có lỗi phải hoàn trả lại một khoản tiền tương ứng theo quy định pháp luật.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Trung Dũng đã phân tích một cách có hệ thống cơ sở lý luận và thực trạng pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng tại Việt Nam. Công trình làm nổi bật những điểm điều chỉnh của Bộ luật Dân sự năm 2015 về căn cứ phát sinh trách nhiệm, mở rộng chủ thể chịu trách nhiệm, nâng định mức bồi thường tổn thất tinh thần và kéo dài thời hiệu khởi kiện. Các phân tích tình huống thực tế và nhóm giải pháp hoàn thiện được đề xuất đã góp phần làm rõ thêm yêu cầu thống nhất nhận thức áp dụng pháp luật trong công tác xét xử dân sự hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I LÝ LUẬN CHUNG VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG 1. Lịch sử hình thành và quá trình phát triển của pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Lịch sử hình thành trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Để bảo đảm quyền con người không chỉ là sự ghi nhận và cho phép mỗi công dân được tự do thực hiện các hành vi pháp luật không cấm, mà cùng với đó còn là việc xây dựng các thiết chế nhằm ngăn chặn hành vi lạm dụng quyền tự do và bảo vệ quyền, cũng như lợi ích hợp pháp của mỗi chủ thể trước những sự vi phạm pháp luật. Qua nhiều thời kỳ và thế hệ, việc ghi nhận và bảo vệ quyền con người là một trong những cơ sở quan trọng cho việc hình thành và phát triển của các chế định pháp luật, trong đó có chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

Nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của các chế định pháp luật có thể thấy chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một trong những chế định có lịch sử hình thành và phát triển sớm trong các chế định pháp luật dân sự. Trên thế giới, quá trình hình thành và phát triển của chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, trong đó có hai giai đoạn điển hình đó là: - Giai đoạn bồi thường dựa trên chế độ tư nhân phục cừu; - Bồi thường dựa trên chế độ thục kim. Ở Việt Nam, trải qua quá trình hình thành và phát triển lâu dài, chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được hình thành và phát triển cũng chịu ảnh hưởng của các tư tưởng pháp luật của các quốc gia trên thế giới trong từng thời kỳ khác nhau. Do đó, quan điểm về bồi thường thiệt hại trong các thời kỳ khác nhau cũng có sự thay đổi rõ rệt.

Trong thời kì phong kiến, chế định trách nhiệm dân sự nói chung, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nói riêng “được quy định sơ sài và tản mát, các quy định này không phân biệt rõ trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự”. Tức là trong thời kỳ này, trách nhiệm bồi thường thiệt hại được thể hiện trong các văn bản pháp luật về hình sự và người gây thiệt hại thường phải chịu cả trách nhiệm hình sự và trách nhiệm dân sự. Các quy định pháp luật đều nhằm hướng tới bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị chứ không chú trọng vào việc bảo vệ quyền con người trong xã hội. Cùng với sự phát triển của xã hội và công cuộc đấu tranh giành độc lập, các quy định về bồi thường thiệt hại ngoài họp đồng cũng có những thay đổi cho phù họp với thực tế đời sống xã hội.

Trong giai đoạn hiện nay, chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng dựa trên nền tảng của các quy định mang tính nguyên tắc của trách nhiệm dân sự. Theo đó, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là trách nhiệm của người phải bồi thường với người được bồi thường. Các quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng hướng tới bảo vệ quyền lợi của những người bị thiệt hại, và sâu xa hơn là nhằm hướng tới bảo vệ quyền con người và các quyền cơ bản của công dân. Trên thế giới, trong khoa học pháp lý, có nhiều học thuyết về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được hình thành, phát hiển qua nhiều thời kì lịch sử khác nhau.

Trong đó có hai học thuyết điển hình vẫn còn tồn tại trong khoa học pháp lý dân sự hiện đại, đó là học thuyết cổ điển (quan điểm cổ điển) và học thuyết trách nhiệm khách quan (quan điểm trách nhiệm khách quan; hay còn gọi là lý thuyết rủi ro). Những quan điểm sau đây về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được thể hiện như sau: a. Thuyết cổ điển. Những người theo thuyết cổ điển cho rằng, “cần phải có một sự quá thất (có lỗi) mới có trách nhiệm dân sự”.

Theo học thuyết này, người bị thiệt hại muốn được bồi thường thì phải chứng minh lỗi của người gây thiệt hại. Những tư tưởng trong học thuyết này còn tồn tại cho đến tận ngày nay và được cụ thể hóa trong nhiều hệ thống pháp luật trên thế giới, trong đó có Việt Nam trước đây. "Trách nhiệm bồi thường thiệt hại phát sinh khi có lỗi cố ý hoặc vô ý của người gây thiệt hại". Thực tế cho thấy, học thuyết này chỉ phù họp với trường họp bồi thường thiệt hại do hành vi của con người gây ra.

Tuy nhiên, học thuyết này cũng có những hạn chế mà nếu không khắc phục được sẽ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người bị thiệt hại. Bởi vì, trên thực tế, trong nhiều trường hợp, sự kiện gây thiệt hại xảy ra nhưng người bị thiệt hại không thể chứng minh được lỗi của người gây thiệt hại hoặc thiệt hại xảy ra mà không một chủ thể nào có lỗi. Do đó, “nếu buộc nạn nhân phải dẫn chứng lỗi, tức là gián tiếp bác bỏ quyền đòi bồi thường của nạn nhân”. Hiện nay quan điểm lập pháp trong Bộ luật dân sự 2015 dường như chống lại quan điểm cổ điển này.

Theo quy định tại Điều 584 Bộ luật dân sự 2015, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi hay do tài sản gây ra đều không phụ thuộc vào điều kiện lỗi, tức là người bị thiệt hại chỉ cần chứng minh có thiệt hại xảy ra, có nguyên nhân gây thiệt hại và có mối quan hệ nhân quả là đã có thể yêu cầu người gây thiệt hại hoặc người có liên quan phải bồi thường thiệt hại. Quan điểm của người theo học thuyết trách nhiệm khách quan (lý thuyết rủi ro). Theo quan điểm của những người theo học thuyết trách nhiệm khách quan (lý thuyết rủi ro), trách nhiệm bồi thường thiệt hại phát sinh không phụ thuộc vào yếu tố lỗi của bất cứ chủ thể nào. Theo đó, chỉ cần có thiệt hại xảy ra, có hành vi hoặc hoạt động của tài sản gây ra thiệt hại và có mối quan hệ nhân quả thì người bị thiệt hại đã có thể yêu cầu BTTH mà không cần chứng minh lỗi của người phải bồi thường.

Do đó, học thuyết này gắn liền với trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tài sản gây ra. Những người ủng hộ cho học thuyết này thường đưa ra nhiều lý do để bảo vệ, và một trong những lý do có tính thuyết phục nhất đó là “lý do công bằng xã hội”. Đây không phải là học thuyết mới xuất hiện trong pháp luật dân sự hiện đại, mà nó xuất hiện từ thời La Mã cổ đại. Trong thời kỳ La Mã cổ đại, “khi một sự tổn hại đã do một súc vật hay một người nô lệ gây nên, người chủ phải chịu trách nhiệm”.

Cho đến ngày nay, học thuyết này vẫn tồn tại và được nhiều luật gia, học giả, nhà nghiên cứu thừa nhận, ủng hộ cho học thuyết này, một số luật gia của Pháp đã căn cứ vào các án lệ của Pháp để khẳng định rằng “trách nhiệm do tác động của các vật vô tri phải là một trách nhiệm khách quan rõ rệt không căn cứ vào quá thất (lỗi)”. Khi nghiên cứu về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tài sản gây ra, quan điểm của nhiều học giả Việt Nam cũng phù hợp với học thuyết này khi cho rằng trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tài sản gây ra không cần điều kiện về lỗi. Như vậy, để xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại chỉ cần 3 điều kiện sau đây: - Có thiệt hại thực tế xảy ra; - Có sự kiện gây thiệt hại trái pháp luật; - Có mối quan hệ nhân quả giữa sự kiện gây thiệt hại trái pháp luật và thiệt hại thực tế đã xảy ra. Quan điểm này không chỉ được thể hiện khi nghiên cứu tổng thể các điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tài sản gây ra, mà khi nghiên cứu về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tài sản gây ra, những người theo quan điểm này cũng khẳng định “trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra là loại trách nhiệm không cần điều kiện lỗi” Trên cơ sở những phân tích ở trên có thể thấy rằng, trong khoa học pháp lý thế giới vẫn còn tồn tại các học thuyết đối lập nhau về trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng.

Mặc dù vậy, mỗi học thuyết đều dựa trên nền tảng những lý luận vững chắc và vẫn được áp dụng ở các quốc gia khác nhau cho đến tận ngày này. Hình thức bồi thường thiệt hại Các bộ luật cổ của Việt Nam cũng quy định về trách nhiệm dân sự theo hình thức tương tự nhưng không quy định riêng về trách nhiệm dân sự. Trong các quy định của luật cổ, quy định về hình phạt của hình sự và phạt mang tính chất dân sự theo hướng có lợi cho người bị thiệt hại như một khoản bồi thường. Mức độ bồi thường còn phụ thuộc vào nhân thân người bị thiệt hại.

Theo Điều 29 Bộ luật Hồng Đức thì tiền đền mạng được ấn định tuỳ theo phẩm trật của kẻ bị chết như sau: nhất phẩm, tòng nhất phẩm được đền 15.000 quan; nhị phẩm, tòng nhị phẩm 9.000 quan; tam phẩm, tòng tam phẩm 7.000 quan; tứ phẩm, tòng tứ phẩm 5.000 quan, ngũ phẩm, tòng ngũ phẩm 2.000 quan, lục phẩm, tòng lục phẩm 1.000 quan; thất phẩm, tòng thất phẩm 500 quan; bát phẩm đến cửu phẩm 300 quan, thứ nhân trở xuống 150 quan. Trong Trường hợp đánh người gây thương tích thì người phạm tội ngoài hình phạt bị đánh roi còn phải bồi thường cho nạn nhân theo mức đã được quy định trong Điều 466 Bộ luật Hồng Đức như sau: “Sưng phù thì phải đền tiền thương tổn 3 tiền, chảy máu thì phải 1 quan, gãy một ngón tay, một răng thì đền 10 quan, đâm chém bị thương thì 15 quan. Đọa thai chưa thành hình thì 30 quan, đã thành hình thì 50 quan, gãy một chân một tay, mù một mắt thì 50 quan, đứt lưỡi và hỏng âm, dương vật thì đền 100 quan, về người quyền quý phải xử khác”. Riêng trong Bộ luật Gia Long, tiền bồi thường không được đề cập.

Trong Bộ luật Gia Long chỉ có Điều 201 quy định về tiền bồi thường cho gia đình nạn nhân trong trường hợp phạm tội giết người, phạm nhân bị phạm tội chiếu theo điều luật cố ý đả thương nhân thương chí tử nhưng cho chuộc tội. Tiền chuộc thì giao cho gia đình nạn nhân để lo việc chôn cất. Nếu phạm nhân bị phạt tội giảo thì số tiền chuộc là 12 lạng bạc.