Pháp Luật Về Chống Cạnh Tranh Không Lành Mạnh Trong Hoạt Động Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng thương mại tại Việt Nam, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Viên Thế Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đức Minh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật Chống Cạnh Tranh Không Lành Mạnh Trong Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 1.2.1. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu đề tài
• 1.2.2. Phương pháp nghiên cứu đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT CHỐNG CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH TRONG HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm của cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng
• 2.1.1. Khái niệm cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng
• 2.1.2. Đặc điểm của cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng
• 2.2. Một số vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng
• 2.2.1. Sự cần thiết phải điều chỉnh bằng pháp luật đối với việc chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng
• 2.2.2. Khái niệm, đặc điểm của pháp luật trong chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng
• 2.2.3. Nội dung của pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng
• 2.2.4. Các nhân tố tác động đến việc xây dựng và thực hiện pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng
• 2.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ CHỐNG CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH TRONG HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Hệ thống quy phạm chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại
• 3.1.1. Quy phạm pháp luật quốc tế điều chỉnh vấn đề chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại
• 3.1.2. Các quy phạm pháp luật trong nước liên quan đến chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại
• 3.1.3. Các quy phạm đạo đức, tập quán thương mại trong hoạt động kinh doanh ngân hàng
• 3.2. Thực trạng quy định pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3.2.1. Thực trạng giải quyết mối quan hệ giữa Luật Cạnh tranh và Luật các Tổ chức tín dụng liên quan đến đối tượng và phạm vi áp dụng của pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng cũng như yêu cầu đối với việc quy định hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng
• 3.2.2. Thực trạng quy định về hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng
• 3.2.3. Thực trạng quy định về thẩm quyền và biện pháp xử lý đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3.2.4. Đánh giá chung về thực trạng quy định pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3.3. Thực tiễn thực hiện pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3.3.1. Diễn biến cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3.3.2. Các vấn đề phát sinh từ thực tiễn diễn biến cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng ở Việt Nam
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN PHÁP LUẬT CHỐNG CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH TRONG HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Sự cần thiết phải xây dựng pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam hiện nay
• 4.1.1. Thiết lập hành lang pháp lý cho việc chống hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại theo nguyên tắc thị trường và bảo đảm bình đẳng giữa các ngân hàng thương mại không phân biệt là ngân hàng thương mại nhà nước hay ngân hàng thương mại cổ phần nhằm xây dựng môi trường kinh doanh ngân hàng an toàn, lành mạnh, bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của các bên trên thị trường
• 4.1.2. Tạo lập cơ sở pháp lý cho việc sử dụng tập quán, chuẩn mực thông thường về đạo đức kinh doanh trong việc xác định và chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại
• 4.1.3. Bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của ngân hàng thương mại, khách hàng trước hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng
• 4.1.4. Xây dựng luận cứ khoa học cho việc cụ thể hóa quy định tại Khoản 3 Điều 9 Luật các Tổ chức tín dụng về quy định hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng
• 4.2. Quan điểm, yêu cầu xây dựng pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại
• 4.2.1. Quan điểm xây dựng pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại
• 4.2.2. Yêu cầu của việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại
• 4.3. Định hướng xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 4.3.1. Ban hành các văn bản quy phạm pháp luật nhằm xác định cụ thể hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại và biện pháp xử lý đối với các hành vi này
• 4.3.2. Giải pháp tổ chức thực hiện pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam hiện nay
• NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN CỦA TÁC GIẢ ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Pháp Luật Chống Cạnh Tranh Không Lành Mạnh Trong Ngân Hàng Thương Mại

Pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng thương mại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của các ngân hàng và người tiêu dùng. Hoạt động ngân hàng thương mại không chỉ ảnh hưởng đến nền kinh tế mà còn đến sự ổn định của hệ thống tài chính. Việc hiểu rõ về pháp luật này giúp các ngân hàng thương mại hoạt động hiệu quả và tuân thủ quy định pháp luật.

1.1. Khái niệm và Đặc điểm của Cạnh Tranh Không Lành Mạnh

Cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng thương mại được hiểu là những hành vi gây thiệt hại cho đối thủ và người tiêu dùng. Đặc điểm của nó bao gồm việc sử dụng thông tin sai lệch, giảm giá không hợp lý và các hành vi gian lận khác.

1.2. Tầm Quan Trọng của Pháp Luật Chống Cạnh Tranh

Pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các ngân hàng thương mại và người tiêu dùng. Nó cũng đảm bảo sự công bằng trong hoạt động kinh doanh và duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Chống Cạnh Tranh Không Lành Mạnh

Mặc dù pháp luật đã được ban hành, nhưng việc thực thi vẫn gặp nhiều thách thức. Các hành vi cạnh tranh không lành mạnh vẫn diễn ra phổ biến, gây ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của ngành ngân hàng. Cần có những biện pháp mạnh mẽ hơn để xử lý các hành vi này.

2.1. Các Hành Vi Cạnh Tranh Không Lành Mạnh Phổ Biến

Các hành vi như giảm giá không hợp lý, quảng cáo sai sự thật và lừa đảo khách hàng là những vấn đề chính trong cạnh tranh không lành mạnh. Những hành vi này không chỉ gây thiệt hại cho đối thủ mà còn làm xói mòn lòng tin của khách hàng.

2.2. Thách Thức Trong Việc Thực Thi Pháp Luật

Việc thực thi pháp luật gặp khó khăn do thiếu thông tin, sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và sự thiếu hiểu biết của các ngân hàng thương mại về quy định pháp luật.

III. Phương Pháp và Giải Pháp Chống Cạnh Tranh Không Lành Mạnh

Để chống lại các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp hiệu quả. Việc nâng cao nhận thức và đào tạo cho các ngân hàng thương mại là rất cần thiết.

3.1. Nâng Cao Nhận Thức Về Pháp Luật

Các ngân hàng thương mại cần được đào tạo về pháp luật cạnh tranh để hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình. Điều này giúp họ tránh được các hành vi vi phạm và bảo vệ quyền lợi của mình.

3.2. Tăng Cường Giám Sát và Xử Lý Vi Phạm

Cần có các cơ chế giám sát chặt chẽ hơn để phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Các cơ quan chức năng cần phối hợp chặt chẽ để đảm bảo việc thực thi pháp luật hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Việc áp dụng các quy định pháp luật vào thực tiễn sẽ giúp cải thiện môi trường kinh doanh trong ngành ngân hàng.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Thực Trạng Cạnh Tranh

Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều ngân hàng thương mại vẫn chưa tuân thủ đầy đủ các quy định về cạnh tranh. Điều này dẫn đến sự cạnh tranh không lành mạnh và ảnh hưởng đến sự phát triển của ngành.

4.2. Các Giải Pháp Đề Xuất Từ Nghiên Cứu

Các giải pháp đề xuất bao gồm việc hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường đào tạo cho nhân viên ngân hàng và nâng cao sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Pháp Luật Chống Cạnh Tranh

Pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng thương mại Việt Nam cần được hoàn thiện hơn nữa để đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Tương lai của pháp luật này sẽ phụ thuộc vào sự nỗ lực của các cơ quan chức năng và các ngân hàng thương mại.

5.1. Tương Lai Của Pháp Luật Chống Cạnh Tranh

Cần có những điều chỉnh kịp thời trong pháp luật để phù hợp với sự phát triển của ngành ngân hàng và nhu cầu của thị trường.

5.2. Vai Trò Của Các Ngân Hàng Thương Mại

Các ngân hàng thương mại cần chủ động trong việc tuân thủ pháp luật và tham gia vào các hoạt động chống cạnh tranh không lành mạnh để bảo vệ quyền lợi của mình và khách hàng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh tự do hóa tài chính và sự vận hành của mô hình ngân hàng hai cấp theo cơ chế thị trường tại Việt Nam đã thúc đẩy sự cạnh tranh gay gắt giữa các ngân hàng thương mại (NHTM). Tuy nhiên, đặc thù của hoạt động ngân hàng – lĩnh vực kinh doanh tiền tệ tiềm ẩn rủi ro hệ thống cao và gắn liền trực tiếp với an ninh tiền tệ quốc gia – khiến các hành vi cạnh tranh không lành mạnh (CTKLM) có sức tàn phá vượt trội so với các ngành thương mại thông thường. Luận án tiến sĩ luật học "Pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các Ngân hàng thương mại Việt Nam" (Chuyên ngành Luật Kinh tế, Mã số: 62 38 01 07) do nghiên cứu sinh Viên Thế Giang thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Đức Minh tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam là công trình khoa học tiên phong tiếp cận toàn diện, chuyên sâu dưới góc độ luật học về chế định pháp lý đặc thù này.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án xác định là sự thiếu đồng bộ, xung đột và khoảng trống lập pháp giữa Luật Cạnh tranh năm 2004 và Luật các Tổ chức tín dụng (TCTD) năm 2010. Mặc dù Khoản 3 Điều 9 Luật các TCTD năm 2010 chính thức quy định "nghiêm cấm các hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng", song suốt thời gian dài hệ thống pháp luật thiếu vắng các văn bản hướng dẫn cụ thể hóa cấu thành hành vi và chế tài xử lý. Các nghiên cứu trước đó của Kiều Hữu Thiện (2012) chủ yếu tiếp cận dưới góc độ khoa học kinh tế, hoặc các bài viết của Nguyễn Kiều Giang (2007) mới dừng ở việc bình luận một số hành vi đơn lẻ theo Luật Cạnh tranh.

Luận án thiết lập 03 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Bản chất pháp lý, đặc điểm và cấu trúc nội dung của pháp luật về chống CTKLM trong hoạt động ngân hàng là gì trong tương quan giữa chuẩn mực đạo đức kinh doanh và quy phạm pháp luật thực định?
2. Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành điều chỉnh hành vi CTKLM của các NHTM đang tồn tại những bất cập, xung đột và rào cản thực thi nào khi đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế?
3. Cần xác lập quan điểm, định hướng và các giải pháp lập pháp - hành pháp nào để hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật chống CTKLM trong hoạt động ngân hàng tại Việt Nam?

Tương ứng với đó, 03 giả thuyết nghiên cứu được kiểm chứng:

• $H_1$: Pháp luật về chống CTKLM trong hoạt động ngân hàng mang tính chất lưỡng dụng đặc thù kết hợp giữa luật công và luật tư, có sự khác biệt bản chất so với pháp luật cạnh tranh trong các lĩnh vực kinh doanh thông thường.
• $H_2$: Các quy định pháp luật hiện hành chưa bao quát được các thủ đoạn CTKLM tinh vi (lách trần lãi suất, áp đặt phí dịch vụ bất hợp lý, gièm pha thông tin rủi ro) và thiếu cơ chế phối hợp xử lý giữa Ngân hàng Nhà nước (NHNN) và Cơ quan quản lý cạnh tranh.
• $H_3$: Việc xây dựng một văn bản quy phạm pháp luật chuyên biệt hướng dẫn xác định hành vi và cơ chế áp dụng chuẩn mực đạo đức/án lệ là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an toàn hệ thống NHTM.

Phạm vi nghiên cứu bao quát các hoạt động ngân hàng cốt lõi (nhận tiền gửi, cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán) của toàn bộ hệ thống NHTM Việt Nam (NHTM Nhà nước, NHTM cổ phần, NHTM liên doanh và 100% vốn nước ngoài) từ giai đoạn chuyển đổi sang cơ chế thị trường đến năm 2014.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy hai luồng quan điểm lớn về mối quan hệ giữa chính sách cạnh tranh và ổn định hệ thống ngân hàng:

Luồng quan điểm thứ nhất nhấn mạnh sự xung đột giữa cạnh tranh và an toàn hệ thống (Competition-Fragility Hypothesis). Nghiên cứu tiêu biểu của Thorsten Beck (2008) "Bank competition and Financial stability: Friend or Foes?" trình bày tại Hội nghị G20 chỉ ra rằng mở rộng tự do cạnh tranh không kiểm soát trong khu vực ngân hàng làm xói mòn quyền lực thị trường, thúc đẩy các TCTD chấp nhận rủi ro quá mức, dẫn đến nguy cơ đổ vỡ mang tính hệ thống và vô hiệu hóa năng lực giám sát của các cơ quan quản lý. Tương tự, Xavier Vives (IESE Business School) trong "Competition and regulation in banking" cũng chứng minh lĩnh vực ngân hàng từng được miễn trừ áp dụng luật cạnh tranh phổ quát chính vì yêu cầu bảo đảm an toàn chi trả.

Luồng quan điểm thứ hai ủng hộ việc áp dụng đầy đủ luật cạnh tranh cho khu vực tài chính (Competition-Stability Hypothesis). Maria-Eleni K. Delis và Fotios Pasiouras (2009) khi phân tích dữ liệu tại các quốc gia chuyển đổi Trung và Đông Âu (1998–2005) khẳng định các quy tắc pháp lý điều tiết cạnh tranh lành mạnh giúp giảm thiểu rủi ro tín dụng và tình trạng mất khả năng thanh toán. Mamico Yokoi-Arai và Takeshi Kawana (2007) trong "Competition Policy in the Banking Sector of Asia" cho rằng áp dụng luật cạnh tranh không làm tổn hại an toàn ngân hàng nếu có cơ chế phối hợp minh định giữa Ngân hàng Trung ương và cơ quan cạnh tranh quốc gia. Báo cáo của Centre for European Policy Studies (CEPS, 2009) về "Tying and other potentially unfair commercial practices in the retail financial service sector" nhấn mạnh sự cần thiết phải kiểm soát các hành vi bán kèm và thực tiễn thương mại không công bằng để bảo vệ người tiêu dùng tài chính.

Tại Việt Nam, các công trình của Nguyễn Như Phát (2001, 2006), Bùi Nguyên Khánh (2001), Đặng Vũ Huân (2002), Phạm Duy Nghĩa (2004), Lê Danh Vĩnh (2006), Tăng Văn Nghĩa (2009), Lê Anh Tuấn (2009) đã đặt nền móng lý luận về pháp luật cạnh tranh nhưng chủ yếu tiếp cận ở quy mô kinh tế tổng thể. Các dự án nghiên cứu như MUTRAP II (Báo cáo SERV 3, 2006) bước đầu so sánh kinh nghiệm của Trung Quốc, EU và các nước Đông Âu (Ba Lan, Hungary, Séc).

Luận án định vị vị trí học thuật bằng việc khắc phục triệt để khoảng trống nghiên cứu liên ngành Kinh tế - Luật học: Luận giải thấu đáo bản chất của CTKLM trong ngân hàng không chỉ dừng lại ở hành vi bất hợp pháp theo nghĩa hẹp, mà là sự vi phạm các chuẩn mực đạo đức kinh doanh và tập quán thương mại ngân hàng, đặt trong mối tương quan hữu cơ giữa pháp luật công (can thiệp quản lý nhà nước) và pháp luật tư (bảo vệ quyền dân sự của chủ thể kinh doanh và khách hàng).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển lý thuyết cạnh tranh của trường phái cổ điển (Adam Smith, John Stuart Mill) về tự do thương mại; trường phái tân cổ điển và lý thuyết can thiệp vĩ mô của J.M. Keynes về sự điều tiết của Nhà nước nhằm khắc phục thất bại thị trường. Đóng góp lý thuyết nổi bật gồm:

1. Mở rộng nội hàm khái niệm CTKLM trong hoạt động ngân hàng: Luận chứng rằng CTKLM trong ngân hàng rộng hơn khái niệm cạnh tranh bất hợp pháp. Hành vi CTKLM có thể không vi phạm trực tiếp điều cấm cụ thể của luật thực định nhưng đi ngược lại chuẩn mực đạo đức kinh doanh thông thường và tập quán nghề nghiệp ngân hàng, gây tổn hại hoặc đe dọa tổn hại đến thanh khoản đối thủ và an toàn hệ thống.
2. Phát triển lý thuyết kiểm soát hành vi dựa trên mục đích và tác động: Phản biện trực diện quan điểm trong Dự thảo Nghị định của NHNN (2011) vốn giới hạn CTKLM ở hành vi "vì quá chạy theo mục tiêu lợi nhuận". Tác giả chứng minh trên thực tế nhiều TCTD sẵn sàng "hy sinh lợi nhuận" ngắn hạn (bù lỗ, cung cấp dịch vụ dưới giá thành, trả lãi suất ngầm vượt trần) nhằm mục đích triệt hạ đối thủ hoặc tranh giành thị phần bất chính.
3. Xác lập mô hình tương tác đa chiều giữa 5 nhóm lợi ích được pháp luật bảo vệ: Lợi ích công cộng/ổn định chính sách tiền tệ quốc gia; Lợi ích của các TCTD đối thủ; Quyền của người gửi tiền; Quyền tiếp cận vốn bình đẳng của người vay; và An toàn của toàn bộ mạng lưới thanh toán liên ngân hàng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp 03 lý thuyết: Lý thuyết Pháp luật Cạnh tranh hiện đại, Lý thuyết Rủi ro Hệ thống Ngân hàng (Systemic Risk Theory) và Lý thuyết Đạo đức Kinh doanh (Business Ethics). Khung tiếp cận xác lập ranh giới phân tích thông qua:

• Tiếp cận lưỡng nguyên (Public-Private Dualism): Kết hợp công cụ quản lý hành chính - mệnh lệnh của NHNN (can thiệp trần lãi suất, hạn mức tín dụng, giám sát an toàn vi mô/vĩ mô) với công cụ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và phục hồi quyền lợi dân sự theo Luật Tư.
• Nguyên tắc nhận diện hành vi dựa trên Chuẩn mực thị trường tối thiểu: Xác định hành vi CTKLM qua phép thử 3 bước: (i) Tính chất hành vi đơn phương vì mục đích cạnh tranh; (ii) Sự vi phạm quy tắc ứng xử trung thực/tập quán ngân hàng; (iii) Hậu quả thực tế hoặc nguy cơ gây méo mó thị trường tiền tệ và suy giảm niềm tin công chúng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp trường phái Pháp lý thực định (Legal Positivism) và Tiếp cận Luật học - Xã hội (Socio-legal approach). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp:

• Tầng phân tích chuẩn tắc (Normative Legal Analysis): Mổ xẻ hệ thống quy phạm pháp luật quốc gia (Luật Cạnh tranh 2004, Luật NHNN 2010, Luật các TCTD 2010, Bộ luật Dân sự 2005) và các hiệp định thương mại quốc tế (Cam kết WTO, Hiệp định Thương mại Việt - Mỹ BTA).
• Tầng phân tích thực chứng (Empirical Analysis): Khảo sát thực tiễn diễn biến cạnh tranh trên thị trường tiền tệ Việt Nam giai đoạn 1990–2014, trọng tâm là giai đoạn biến động lãi suất và tái cơ cấu ngân hàng 2008–2013.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý thông tin tuân thủ tiêu chuẩn học thuật nghiêm ngặt:

• Phương pháp phân tích logic quy phạm: Đánh giá tính thống nhất, đồng bộ, các điểm mâu thuẫn về thẩm quyền điều tra, xử lý giữa Cục Quản lý Cạnh tranh (Bộ Công thương) và Thanh tra, giám sát NHNN.
• Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law): Đối chiếu hai mô hình lập pháp điển hình trên thế giới:
  1. Mô hình quy định cụ thể từng hành vi CTKLM đặc thù trong hoạt động ngân hàng (Kinh nghiệm Luật Ngân hàng thương mại và Luật Chống cạnh tranh không lành mạnh của Trung Quốc).
  2. Mô hình áp dụng nguyên tắc chung của luật cạnh tranh kết hợp án lệ và quy chế chuyên ngành (Pháp, Nhật Bản, Đài Loan, Hoa Kỳ và các chỉ thị của Liên minh Châu Âu EU).
• Phương pháp chuyên gia và tổng hợp dữ liệu thứ cấp: Sử dụng dữ liệu báo cáo thường niên của NHNN, Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA), kết quả khảo sát nhận thức cạnh tranh ngân hàng của Kiều Hữu Thiện (2012) và các vụ việc điển hình trên thực tế.

Data và phân tích

• Phân tích toàn diện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật gồm 04 đạo luật trụ cột, hơn 20 Nghị định, Thông tư của NHNN và Bộ Công thương liên quan đến thị trường tiền tệ.
• Dữ liệu thực tiễn phản ánh các đợt "chạy đua lãi suất huy động" giai đoạn 2008-2011 (lãi suất huy động danh nghĩa 14%/năm nhưng lãi suất chi ngoài, thưởng tiền mặt, khuyến mại vàng đẩy chi phí vốn thực tế lên 18-21%/năm).
• Phân tích định tính các case study thực tế: Vụ việc tung tin đồn thất thiệt gây khủng hoảng rút tiền hàng loạt (bank run) tại Ngân hàng TMCP Á Châu (ACB) năm 2003; các biểu hiện bán chéo sản phẩm cưỡng ép (tying/bundling) và thu phí cấp tín dụng trái quy định tại các NHTM cổ phần.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện then chốt mang tính thực chứng và pháp lý:

1. Bộc lộ xung đột thẩm quyền và khoảng trống cưỡng chế: Luật Cạnh tranh 2004 quy định thẩm quyền điều tra, xử lý hành vi CTKLM thuộc về Cục Quản lý Cạnh tranh và Hội đồng Cạnh tranh. Trong khi đó, Luật các TCTD 2010 giao Chính phủ hướng dẫn cụ thể hành vi và biện pháp xử lý cho ngành ngân hàng, tạo nên sự đùn đẩy trách nhiệm và khoảng trống thực thi. Hệ quả là suốt giai đoạn nghiên cứu, hầu như không có vụ việc CTKLM ngân hàng nào bị Cơ quan quản lý cạnh tranh khởi tố xử lý chính thức.
2. Chỉ rõ sự lạm dụng các công cụ cạnh tranh phi chuẩn mực: Các NHTM Việt Nam thường xuyên lạm dụng 04 nhóm hành vi CTKLM:
   • Vi phạm trần lãi suất huy động bằng các hợp đồng ủy thác đầu tư, chi hoa hồng môi giới ngoài sổ sách;
   • Ép buộc khách hàng vay vốn chịu các loại phí dịch vụ vô lý (phí thu xếp vốn, phí quản lý tài sản, yêu cầu gửi lại một phần tiền vay với lãi suất thấp);
   • Gièm pha, loan tin thất thiệt về thanh khoản, tỷ lệ nợ xấu của ngân hàng đối thủ;
   • Khuyến mại gian dối, mập mờ trong công bố biểu phí và lãi suất cho vay thực tế.
3. Sự thiếu hụt của cơ chế trách nhiệm dân sự và hình sự: Xử lý vi phạm trong ngành ngân hàng hoàn toàn phụ thuộc vào xử phạt vi phạm hành chính của NHNN. Thiếu vắng hoàn toàn các vụ kiện dân sự yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (theo Điều 604, Điều 630 Bộ luật Dân sự 2005) do người gửi tiền hoặc NHTM đối thủ khởi xướng vì rào cản chứng minh thiệt hại thực tế.
4. Hạn chế nghiêm trọng về nhận thức đạo đức kinh doanh: Thị trường ngân hàng Việt Nam phát triển nhanh về lượng nhưng chậm về chất. Tác giả trích dẫn nhận định sâu sắc của Phạm Duy Nghĩa: “Việt Nam trở thành một thị trường dễ tính cho đủ loại hàng hóa và thói quen kinh doanh lạc hậu. Trong môi trường kinh doanh hỗn tạp như vậy, chẳng những người tiêu dùng, người kinh doanh đứng đắn bị thiệt hại mà đạo đức xã hội bị xói mòn, pháp luật bị khinh nhờn và hình ảnh của cơ quan công lực trong nhận thức của người dân cũng có phần bị ảnh hưởng” [73, tr.771].
5. Bất cập trong Dự thảo Nghị định hướng dẫn của NHNN: Dự thảo đưa tiêu chí "vì quá chạy theo mục tiêu lợi nhuận" thành dấu hiệu bắt buộc là sai lầm về mặt lý luận, tạo kẽ hở cho các hành vi bán phá giá dịch vụ và cạnh tranh không lành mạnh phi lợi nhuận lẩn tránh chế tài.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung vào khoa học luật kinh tế hệ thống lý luận hoàn chỉnh về pháp luật chống CTKLM trong lĩnh vực ngân hàng, phân định ranh giới giữa quy chuẩn pháp luật thực định và quy chuẩn đạo đức thương mại.
• Về mặt lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Chính phủ và NHNN trong việc xây dựng Nghị định hướng dẫn Khoản 3 Điều 9 Luật các TCTD 2010; định hướng sửa đổi Luật Cạnh tranh và Luật các TCTD theo hướng tương thích.
• Về mặt thực thi chính sách: Kiến nghị thành lập cơ chế giám sát phối hợp liên ngành (Joint Competition Enforcement Protocol) giữa NHNN và Bộ Công thương, trao quyền cho Hiệp hội Ngân hàng ban hành Bộ Quy tắc Đạo đức Nghề nghiệp có giá trị tham chiếu pháp lý khi Tòa án xét xử.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Dữ liệu thực chứng về các vụ xử lý vi phạm CTKLM chính thức còn hạn chế do tính chất bảo mật của ngành ngân hàng và tâm lý e ngại tổn hại uy tín thương hiệu của các TCTD nên phần lớn các tranh chấp được hòa giải nội bộ hoặc xử lý kín bằng biện pháp hành chính của NHNN.
• Giới hạn thời gian nghiên cứu (trước năm 2015) chưa phản ánh được các hành vi CTKLM công nghệ cao phát sinh trong kỷ nguyên số hóa ngân hàng (Fintech, Mobile Banking, Open Banking, cạnh tranh dữ liệu người dùng).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Nghiên cứu hành vi CTKLM trong không gian số: Bán chéo bảo hiểm qua ngân hàng (Bancassurance) cưỡng ép, thuật toán định giá phân biệt đối xử và bảo vệ dữ liệu khách hàng.
2. Hoàn thiện chế tài trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại trong lĩnh vực cạnh tranh ngân hàng theo Bộ luật Hình sự sửa đổi.
3. Đánh giá tác động của Luật Cạnh tranh năm 2018 và Luật các TCTD năm 2024 đối với môi trường cạnh tranh ngân hàng.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Công trình là tài liệu chuyên khảo tham khảo bắt buộc cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Luật Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng tại các cơ sở đào tạo luật lớn ở Việt Nam.
• Tác động lập pháp: Các luận điểm của luận án đã đóng góp vào việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN, góp phần định hình tư duy lập pháp trong việc xây dựng các văn bản hướng dẫn Luật các TCTD và sửa đổi Luật Cạnh tranh.
• Lợi ích thị trường: Giúp các NHTM thiết lập hệ thống kiểm soát tuân thủ (Compliance Control), xây dựng môi trường cạnh tranh minh bạch, bảo vệ tối đa quyền lợi người gửi tiền và giảm thiểu rủi ro lan truyền trong hệ thống thanh khoản quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học: Khai thác cơ sở lý luận, phương pháp luận so sánh luật học và hệ thống trích dẫn đa ngành để phát triển các đề tài liên quan.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Quốc hội, NHNN, Bộ Công thương): Sử dụng các khuyến nghị để xây dựng thông tư, nghị định và tối ưu hóa quy trình thanh tra, giám sát ngân hàng.
• Hội đồng quản trị, Ban điều hành các NHTM: Tham khảo để rà soát chiến lược marketing, biểu phí, quy trình cấp tín dụng, ngăn ngừa rủi ro pháp lý về cạnh tranh.
• Thẩm phán, Trọng tài viên, Luật sư: Vận dụng khung lý luận về đạo đức kinh doanh và bồi thường thiệt hại để giải quyết các tranh chấp thương mại ngân hàng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng nội hàm lý luận pháp luật chống CTKLM trong hoạt động ngân hàng vượt ra ngoài khái niệm cạnh tranh bất hợp pháp truyền thống. Tác giả chứng minh rằng do tính chất trừu tượng và đặc thù rủi ro hệ thống của dịch vụ ngân hàng, pháp luật phải sử dụng các chuẩn mực đạo đức kinh doanh và tập quán thương mại ngân hàng làm nguồn bổ khuyết trực tiếp để nhận diện hành vi vi phạm, đồng thời bác bỏ tiêu chí "vì quá chạy theo mục tiêu lợi nhuận" làm điều kiện cấu thành.

2. Điểm đổi mới về mặt phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây? So với nghiên cứu thuần túy kinh tế học của Kiều Hữu Thiện (2012) hay nghiên cứu quy phạm tổng quát của Nguyễn Như Phát (2001), luận án tích hợp phương pháp tiếp cận liên ngành Kinh tế - Luật học (Law and Economics) với phương pháp so sánh luật học đa chiều (đối chiếu mô hình Trung Quốc quy định hành vi chuyên biệt với mô hình Châu Âu/Pháp dựa trên án lệ và điều khoản mở), đặt trong bối cảnh tái cấu trúc hệ thống ngân hàng Việt Nam.

3. Phát hiện thực chứng gây bất ngờ nhất là gì? Sự tồn tại của nghịch lý: Hoạt động CTKLM trên thị trường ngân hàng diễn ra hết sức phức tạp, đa dạng và gây tổn hại nghiêm trọng đến chính sách tiền tệ (điển hình là các cuộc chạy đua lãi suất ngầm và tin đồn rút tiền hàng loạt), nhưng trên bình diện pháp lý thực định, số vụ việc được đưa ra điều tra, xử lý theo Luật Cạnh tranh xấp xỉ bằng không do sự xung đột thẩm quyền thể chế giữa NHNN và Bộ Công thương.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức thực thi khả thi không? Có. Tác giả đề xuất quy trình lập pháp 2 cấp: (1) Ban hành Nghị định chuyên ngành quy định danh mục mở các hành vi CTKLM ngân hàng đặc thù; (2) Thiết lập Quy chế phối hợp điều tra liên ngành giữa Thanh tra NHNN và Cơ quan Quản lý Cạnh tranh, kèm cơ chế ủy thác chuyên môn khi giám định mức độ ảnh hưởng đến thị trường tài chính.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Tập trung vào chuyển đổi số ngành ngân hàng: Kiểm soát cạnh tranh không lành mạnh trên các nền tảng công nghệ tài chính (Fintech), độc quyền dữ liệu mở (Open Banking Data), các rào cản gia nhập thị trường đối với ngân hàng số và hoàn thiện cơ chế trách nhiệm hình sự của pháp nhân ngân hàng.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS Viên Thế Giang đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu khoa học với 5 kết luận cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận vững chắc khẳng định pháp luật chống CTKLM trong hoạt động ngân hàng là một chế định đặc thù mang tính lưỡng dụng (kết hợp công pháp và tư pháp) nhằm bảo vệ đồng thời an toàn hệ thống tiền tệ và quyền tự do kinh doanh bình đẳng.
2. Làm rõ nội hàm hành vi CTKLM trong ngân hàng: bao gồm mọi hành vi đơn phương vì mục đích cạnh tranh, vi phạm chuẩn mực đạo đức kinh doanh và tập quán ngân hàng, gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho đối thủ, người tiêu dùng và trật tự công cộng.
3. Đánh giá toàn diện bức tranh thực trạng pháp luật Việt Nam, chỉ rõ các điểm nghẽn về mâu thuẫn thẩm quyền giữa Luật Cạnh tranh và Luật các TCTD, sự thiếu vắng các chế tài dân sự/hình sự và hạn chế trong các dự thảo văn bản hướng dẫn thi hành.
4. Đề xuất định hướng lập pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam: Lựa chọn mô hình kết hợp giữa quy định cụ thể các hành vi đặc thù (huy động vốn, cấp tín dụng, thanh toán) với quy định điều khoản quét/điều khoản mở dựa trên tập quán thương mại và án lệ.
5. Kiến nghị hệ thống giải pháp tổ chức thực hiện đồng bộ: Tăng cường phối hợp thể chế giữa NHNN và Cơ quan quản lý cạnh tranh, nâng cao vai trò giám sát đạo đức nghề nghiệp của Hiệp hội Ngân hàng, và hoàn thiện cơ chế tố tụng tư pháp bảo đảm quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại cho các chủ thể bị xâm phạm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu cơ chế cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng là: Hoạt động ngân hàng là lĩnh vực kinh doanh ẩn chứa nhiều rủi ro. Việc cho phép hay mở rộng quyền tự do kinh doanh trong lĩnh vực ngân hàng cần được đặt trong việc bảo đảm duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính mà hoạt động ngân hàng là hạt nhân trung tâm. Những ảnh hưởng tiêu cực từ hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại sẽ tác động xấu đến hệ thống tài chính. Vì thế, yêu cầu mở rộng quyền tự do hoạt động ngân hàng hay bảo đảm duy trì sự ổn định của hoạt động ngân hàng vẫn còn đang là vấn đề gây tranh cãi.

Luận điểm này sẽ được sử dụng trong việc đánh giá mức độ ảnh hưởng của hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng, nhất là quy định về biện pháp xử lý đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng; luận giải cơ sở cho những can thiệp của Ngân hàng Nhà nước với tính chất là cơ quan quản lý nhà nước về hoạt động ngân hàng ở nước ta cũng như nghiên cứu cơ chế chống cạnh tranh không lành mạnh phù hợp sao cho việc chống cạnh tranh không lành mạnh bảo đảm hiệu quả và không ảnh hưởng tới hệ thống ngân hàng và các khu vực khác của hệ thống tài chính. 11 Thứ tư, các nghiên cứu lý luận pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại. Lý luận pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh đã được PGS. Nguyễn Như Phát, TS.

Lê Anh Tuấn, TS. Đặng Vũ Huân, PGS. Bùi Nguyên Khánh. đề cập và làm rõ trong nhiều công trình nghiên cứu.

Đây là cơ sở lý luận quan trọng cho việc làm rõ những đặc thù trong cơ chế điều chỉnh pháp luật đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng. Nhìn chung, các nghiên cứu lý luận pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng được thực hiện trên các khía cạnh sau: Một là, chỉ rõ phương pháp tiếp cận/quy định về vấn đề cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực ngân hàng là hành vi tiêu cực cần ngăn cấm. Đây là gợi ý có giá trị tham khảo đối với Ngân hàng Nhà nước khi quy định về cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng ở Việt Nam hiện nay. Điển hình cho xu hướng này là nghiên cứu của Dự án hỗ trợ thương mại đa biên (MUTRAP II) có nghiên cứu “Tác động của tự do hóa dịch vụ ngân hàng đối với cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng”, Hà Nội 2006; Viên Thế Giang [30, 2012] đã làm rõ hơn bản chất pháp lý, dấu hiệu của hành vi cạnh tranh không lành mạnh; thẩm quyền và biện pháp xử lý đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng.

Hai là, nghiên cứu về mối quan hệ giữa chính sách cạnh tranh và pháp luật cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng. Nhìn chung, các nghiên cứu này đã đề cập đến những mức độ khác nhau về mối quan hệ giữa chính sách cạnh tranh và pháp luật cạnh tranh cho khu vực ngân hàng. Nhóm tác giả Elena Carletti và Xavier Vives [117] chỉ rõ trong một thời gian dài, lĩnh vực ngân hàng được miễn áp dụng chính sách cạnh tranh bởi việc giải quyết tốt nhất giữa cạnh tranh và sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Trên cơ sở nghiên cứu việc thiết kế chính sách cạnh tranh và việc áp dụng chính sách cạnh tranh của các nước EU các tác giả nhấn mạnh sự cần thiết phải áp dụng chính sách cạnh tranh đối với khu vực tài chính.

Trên cơ sở kinh nghiệm về chính sách cạnh tranh trong khu vực tài chính mà trọng tâm là lĩnh vực ngân hàng của các quốc gia phát triển các tác giả Mamico 12 Yokoi-Arai và Takeshi Kawana [117] trong nghiên cứu “Competition Policy in the Banking Sector of Asia” đã đưa ra nhận định những nét đặc thù của hoạt động ngân hàng không nhất thiết phải thiết lập những quy tắc nghiêm ngặt đối với chính sách cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng và chỉ rõ những hạn chế trong chính sách cạnh tranh cho khu vực ngân hàng. Nghiên cứu các nhân tố chi phối, tác động đến sự điều chỉnh của pháp luật chống hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng cũng đã được các tác giả Maria-Eleni K. Delis và Fotios Pasiouras [118] khi nghiên cứu quy tắc pháp lý, cạnh tranh và rủi ro hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng tại các quốc gia chuyển đổi khẳng định các quy tắc pháp lý có ảnh hưởng độc lập tới rủi ro hoạt động hay chúng ảnh hưởng tới những nơi quyền lực thị trường được chiếm giữ bởi các ngân hàng. Trên cơ sở nguồn dữ liệu ở các nước Trung và Đông Âu trong giai đoạn 1998-2005 cho thấy ngân hàng và quyền lực thị trường hướng tới việc làm giảm mức độ rủi ro tín dụng và tình trạng mất khả năng thanh toán/vỡ nợ ở mức thấp hơn.

Các nghiên cứu về chính sách và pháp luật cạnh tranh trong hoạt động ngân hàng đã được các nghiên cứu đề cập tương đối đầy đủ trên nhiều khía cạnh khác nhau phù hợp với đặc điểm phát triển của từng khu vực cũng như ở mỗi quốc gia. Nếu như các tác giả Maria-Eleni K. Delis và Fotios Pasiouras [118] nghiên cứu, đề cập các vấn đề pháp lý về cạnh tranh với rủi ro hoạt động ngân hàng tại các quốc gia chuyển đổi ở Trung và Đông Âu và làm rõ mối quan hệ giữa rủi ro hoạt động ngân hàng, quyền lực thị trường và các quy tắc pháp lý thì nghiên cứu của các tác giả Mamico Yokoi-Arai và Takeshi Kawana [117] trong nghiên cứu “Competition Policy in the Banking Sector of Asia” lại làm rõ quá trình áp dụng chính sách cạnh tranh đối với khu vực ngân hàng tại các nước Châu Á lại đề cập một cách khá toàn diện các vấn đề liên quan đến chính sách cạnh trong lĩnh vực ngân hàng như việc xây dựng và áp dụng chính sách cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng. Một trong những kết quả nghiên cứu cần được tham khảo trong công trình này là ở chỗ các tác giả đã làm rõ việc áp dụng Luật cạnh tranh đối với lĩnh vực 13 ngân hàng; vai trò của Ngân hàng Trung ương trong việc áp dụng Luật cạnh tranh và bảo đảm an toàn hoạt động ngân hàng; sự tham gia của ngân hàng nước ngoài; vấn đề bảo vệ người tiêu dùng và bảo hiểm tiền gửi.

Khi khảo sát các nghiên cứu về pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại, nghiên cứu sinh nhận thấy, một số vấn đề lý luận pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng còn chưa được đề cập như sự cần thiết phải điều chỉnh bằng pháp luật đối với hoạt động chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng; khái niệm và các đặc điểm của pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng; cơ chế phối hợp và xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng… Ba là, nghiên cứu kinh nghiệm lập pháp của các nước liên quan đến pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại của một số khu vực và quốc gia trên thế giới cũng đã được các nhà khoa học quan tâm như nghiên cứu của Dự án hỗ trợ thương mại đa biên (MUTRAP II), Tác động của tự do hóa dịch vụ ngân hàng đối với cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng, Hà Nội 2006; nghiên cứu của Kiều Hữu Thiện [90, 2012]… Dưới góc độ pháp lý, những kết quả nghiên cứu này đã giúp ích cho nghiên cứu sinh nhận ra được xu hướng lập pháp của các nước sao cho vừa chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng hiệu quả vừa phải phản ánh đặc thù của thị trường ngân hàng ở Việt Nam. Thứ năm, nghiên cứu thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật chống hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam được thể hiện trên các khía cạnh: - Làm rõ thực trạng mối quan hệ giữa luật chung và luật riêng trong điều chỉnh hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại. - Nội dung quy định về hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại. 14 - Nghiên cứu các chế tài xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại.

Thực tiễn xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại mới chỉ dừng lại ở xử phạt vi phạm hành chính mà chưa có vụ việc yêu cầu bồi thường thiệt hại hay truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại. Để có thể xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại có hiệu quả đòi hỏi phải dành cho tòa án quyền giải thích một hành vi là cạnh tranh không lành mạnh mà về bản chất là trái với chuẩn thực thông thường về đạo đức kinh doanh trong hoạt động ngân hàng – một khái niệm rộng hơn nhiều so với khái niệm cạnh tranh bất hợp pháp; sử dụng án lệ khi giải quyết các vụ việc liên quan đến hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân. - Nghiên cứu thực tiễn thực hiện pháp luật chống hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại đã được một số nghiên cứu đề cập như: Nguyễn Thanh Tú [95, tr.56-64]; Viên Thế Giang [33, tr.13-19]… Trong các nghiên cứu về thực tiễn thực hiện pháp luật chống hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại thì nghiên cứu của Kiều Hữu Thiện [90, 2012] tiếp cận vấn đề cạnh tranh không lành mạnh dưới góc độ khoa học kinh tế. Thành công cơ bản của cuốn sách này là phân tích được mức độ ảnh hưởng của môi trường kinh doanh đến tình trạng cạnh tranh không lành mạnh; thực hiện được điều tra và thể hiện kết quả điều tra về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam.