đặt vấn đề nghiên cứu cơ chế cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng là: Hoạt động ngân hàng là lĩnh vực kinh doanh ẩn chứa nhiều rủi ro. Việc cho phép hay mở rộng quyền tự do kinh doanh trong lĩnh vực ngân hàng cần được đặt trong việc bảo đảm duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính mà hoạt động ngân hàng là hạt nhân trung tâm. Những ảnh hưởng tiêu cực từ hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại sẽ tác động xấu đến hệ thống tài chính. Vì thế, yêu cầu mở rộng quyền tự do hoạt động ngân hàng hay bảo đảm duy trì sự ổn định của hoạt động ngân hàng vẫn còn đang là vấn đề gây tranh cãi.
Luận điểm này sẽ được sử dụng trong việc đánh giá mức độ ảnh hưởng của hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng, nhất là quy định về biện pháp xử lý đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng; luận giải cơ sở cho những can thiệp của Ngân hàng Nhà nước với tính chất là cơ quan quản lý nhà nước về hoạt động ngân hàng ở nước ta cũng như nghiên cứu cơ chế chống cạnh tranh không lành mạnh phù hợp sao cho việc chống cạnh tranh không lành mạnh bảo đảm hiệu quả và không ảnh hưởng tới hệ thống ngân hàng và các khu vực khác của hệ thống tài chính. 11 Thứ tư, các nghiên cứu lý luận pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại. Lý luận pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh đã được PGS. Nguyễn Như Phát, TS.
Lê Anh Tuấn, TS. Đặng Vũ Huân, PGS. Bùi Nguyên Khánh. đề cập và làm rõ trong nhiều công trình nghiên cứu.
Đây là cơ sở lý luận quan trọng cho việc làm rõ những đặc thù trong cơ chế điều chỉnh pháp luật đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng. Nhìn chung, các nghiên cứu lý luận pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng được thực hiện trên các khía cạnh sau: Một là, chỉ rõ phương pháp tiếp cận/quy định về vấn đề cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực ngân hàng là hành vi tiêu cực cần ngăn cấm. Đây là gợi ý có giá trị tham khảo đối với Ngân hàng Nhà nước khi quy định về cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng ở Việt Nam hiện nay. Điển hình cho xu hướng này là nghiên cứu của Dự án hỗ trợ thương mại đa biên (MUTRAP II) có nghiên cứu “Tác động của tự do hóa dịch vụ ngân hàng đối với cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng”, Hà Nội 2006; Viên Thế Giang [30, 2012] đã làm rõ hơn bản chất pháp lý, dấu hiệu của hành vi cạnh tranh không lành mạnh; thẩm quyền và biện pháp xử lý đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng.
Hai là, nghiên cứu về mối quan hệ giữa chính sách cạnh tranh và pháp luật cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng. Nhìn chung, các nghiên cứu này đã đề cập đến những mức độ khác nhau về mối quan hệ giữa chính sách cạnh tranh và pháp luật cạnh tranh cho khu vực ngân hàng. Nhóm tác giả Elena Carletti và Xavier Vives [117] chỉ rõ trong một thời gian dài, lĩnh vực ngân hàng được miễn áp dụng chính sách cạnh tranh bởi việc giải quyết tốt nhất giữa cạnh tranh và sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Trên cơ sở nghiên cứu việc thiết kế chính sách cạnh tranh và việc áp dụng chính sách cạnh tranh của các nước EU các tác giả nhấn mạnh sự cần thiết phải áp dụng chính sách cạnh tranh đối với khu vực tài chính.
Trên cơ sở kinh nghiệm về chính sách cạnh tranh trong khu vực tài chính mà trọng tâm là lĩnh vực ngân hàng của các quốc gia phát triển các tác giả Mamico 12 Yokoi-Arai và Takeshi Kawana [117] trong nghiên cứu “Competition Policy in the Banking Sector of Asia” đã đưa ra nhận định những nét đặc thù của hoạt động ngân hàng không nhất thiết phải thiết lập những quy tắc nghiêm ngặt đối với chính sách cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng và chỉ rõ những hạn chế trong chính sách cạnh tranh cho khu vực ngân hàng. Nghiên cứu các nhân tố chi phối, tác động đến sự điều chỉnh của pháp luật chống hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng cũng đã được các tác giả Maria-Eleni K. Delis và Fotios Pasiouras [118] khi nghiên cứu quy tắc pháp lý, cạnh tranh và rủi ro hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng tại các quốc gia chuyển đổi khẳng định các quy tắc pháp lý có ảnh hưởng độc lập tới rủi ro hoạt động hay chúng ảnh hưởng tới những nơi quyền lực thị trường được chiếm giữ bởi các ngân hàng. Trên cơ sở nguồn dữ liệu ở các nước Trung và Đông Âu trong giai đoạn 1998-2005 cho thấy ngân hàng và quyền lực thị trường hướng tới việc làm giảm mức độ rủi ro tín dụng và tình trạng mất khả năng thanh toán/vỡ nợ ở mức thấp hơn.
Các nghiên cứu về chính sách và pháp luật cạnh tranh trong hoạt động ngân hàng đã được các nghiên cứu đề cập tương đối đầy đủ trên nhiều khía cạnh khác nhau phù hợp với đặc điểm phát triển của từng khu vực cũng như ở mỗi quốc gia. Nếu như các tác giả Maria-Eleni K. Delis và Fotios Pasiouras [118] nghiên cứu, đề cập các vấn đề pháp lý về cạnh tranh với rủi ro hoạt động ngân hàng tại các quốc gia chuyển đổi ở Trung và Đông Âu và làm rõ mối quan hệ giữa rủi ro hoạt động ngân hàng, quyền lực thị trường và các quy tắc pháp lý thì nghiên cứu của các tác giả Mamico Yokoi-Arai và Takeshi Kawana [117] trong nghiên cứu “Competition Policy in the Banking Sector of Asia” lại làm rõ quá trình áp dụng chính sách cạnh tranh đối với khu vực ngân hàng tại các nước Châu Á lại đề cập một cách khá toàn diện các vấn đề liên quan đến chính sách cạnh trong lĩnh vực ngân hàng như việc xây dựng và áp dụng chính sách cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng. Một trong những kết quả nghiên cứu cần được tham khảo trong công trình này là ở chỗ các tác giả đã làm rõ việc áp dụng Luật cạnh tranh đối với lĩnh vực 13 ngân hàng; vai trò của Ngân hàng Trung ương trong việc áp dụng Luật cạnh tranh và bảo đảm an toàn hoạt động ngân hàng; sự tham gia của ngân hàng nước ngoài; vấn đề bảo vệ người tiêu dùng và bảo hiểm tiền gửi.
Khi khảo sát các nghiên cứu về pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại, nghiên cứu sinh nhận thấy, một số vấn đề lý luận pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng còn chưa được đề cập như sự cần thiết phải điều chỉnh bằng pháp luật đối với hoạt động chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng; khái niệm và các đặc điểm của pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng; cơ chế phối hợp và xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng… Ba là, nghiên cứu kinh nghiệm lập pháp của các nước liên quan đến pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại của một số khu vực và quốc gia trên thế giới cũng đã được các nhà khoa học quan tâm như nghiên cứu của Dự án hỗ trợ thương mại đa biên (MUTRAP II), Tác động của tự do hóa dịch vụ ngân hàng đối với cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng, Hà Nội 2006; nghiên cứu của Kiều Hữu Thiện [90, 2012]… Dưới góc độ pháp lý, những kết quả nghiên cứu này đã giúp ích cho nghiên cứu sinh nhận ra được xu hướng lập pháp của các nước sao cho vừa chống cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng hiệu quả vừa phải phản ánh đặc thù của thị trường ngân hàng ở Việt Nam. Thứ năm, nghiên cứu thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật chống hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam được thể hiện trên các khía cạnh: - Làm rõ thực trạng mối quan hệ giữa luật chung và luật riêng trong điều chỉnh hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại. - Nội dung quy định về hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại. 14 - Nghiên cứu các chế tài xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại.
Thực tiễn xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại mới chỉ dừng lại ở xử phạt vi phạm hành chính mà chưa có vụ việc yêu cầu bồi thường thiệt hại hay truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại. Để có thể xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại có hiệu quả đòi hỏi phải dành cho tòa án quyền giải thích một hành vi là cạnh tranh không lành mạnh mà về bản chất là trái với chuẩn thực thông thường về đạo đức kinh doanh trong hoạt động ngân hàng – một khái niệm rộng hơn nhiều so với khái niệm cạnh tranh bất hợp pháp; sử dụng án lệ khi giải quyết các vụ việc liên quan đến hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân. - Nghiên cứu thực tiễn thực hiện pháp luật chống hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại đã được một số nghiên cứu đề cập như: Nguyễn Thanh Tú [95, tr.56-64]; Viên Thế Giang [33, tr.13-19]… Trong các nghiên cứu về thực tiễn thực hiện pháp luật chống hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại thì nghiên cứu của Kiều Hữu Thiện [90, 2012] tiếp cận vấn đề cạnh tranh không lành mạnh dưới góc độ khoa học kinh tế. Thành công cơ bản của cuốn sách này là phân tích được mức độ ảnh hưởng của môi trường kinh doanh đến tình trạng cạnh tranh không lành mạnh; thực hiện được điều tra và thể hiện kết quả điều tra về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam.
