đặt vấn đề đồng thuận về quyền lợi giữa các chủ thể này, để có được cơ chế giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện việc bồi thường, GPMB một cách có hiệu quả nhất. Theo tôi, bài toán về lợi ích giữa các chủ thể nêu trên cần được cân nhắc và giải quyết theo hướng sau: Về phía Nhà nước: tiến hành THĐ là nhằm phân phối lại quỹ đất cho phù hợp với mục tiêu quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế- xã hội. Thêm vào đó, với chức năng đại diện cho chủ sở hữu, Nhà nước sẽ thực hiện vai trò điều tiết các lợi ích kinh tế của các chủ thể liên quan đến việc THĐ chủ yếu thông qua các chính sách tài chính về đất đai nhằm đem lại nguồn thu cho ngân sách Nhà nước. Về phía người được hưởng lợi từ việc THĐ (NĐT, các tổ chức, cá nhân khác…): có thể nói những chủ thể này ít nhiều đều được hưởng những lợi ích nhất định từ hoạt động THĐ của Nhà nước.
Trong trường hợp là NĐT, lợi ích của họ liên quan đến chi phí lập dự án đầu tư, chi phí liên quan đến BT, HT và TĐC cho người bị THĐ, các khoản đóng góp của họ cho Nhà nước và xã hội. Do đó, các khoản chi phí này cũng cần phải tính toán và giải quyết một cách hài hòa, để đảm bảo lợi ích cho NĐT. Mặt khác, Nhà nước phải xác lập được cơ chế và có các chế tài ràng buộc trách nhiệm của NĐT để tránh hiện tượng vì lợi ích của chính mình, NĐT sẵn sàng làm phương hại đến lợi ích hợp pháp của người bị THĐ, ví như: bồi thường không đúng với diện tích đất thực tế bị thu hồi, giá đất bồi thường quá thấp so với giá thị trường trong điều kiện chuyển nhượng bình thường, đặc biệt đối với đất nông nghiệp (ví dụ khi THĐ nông 12 z nghiệp để đầu tư khu đô thị, trung tâm thương mại, người bị THĐ được bồi thường - kể cả hỗ trợ - cao nhất cũng chỉ vài triệu đồng/m2; thế nhưng khi đã xây dựng hạ tầng kỹ thuật xong NĐT có thể chuyển nhượng đất nền với giá từ 30-50 triệu đồng/m2), cơ sở hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội tại các khu TĐC chưa đáp ứng đủ các điều kiện cho người bị THĐ có được chỗ ở bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, vấn đề đào tạo và giải quyết việc làm sau khi bồi thường, GPMB chưa được quan tâm đúng mức. Không chỉ vậy, Nhà nước cũng cần phải xem xét và giải quyết mối quan hệ về lợi ích giữa người bị THĐ với những người được hưởng lợi từ việc THĐ sử dụng vào mục đích công cộng như xây dựng đường giao thông, công viên, trường học, bệnh viện…Vì người bị THĐ có thể phải di chuyển chỗ ở hoặc bị mất một phần diện tích đất nhất định, nhưng có những người SDĐ gần khu vực đó không những không bị mất đất mà còn được hưởng lợi do việc Nhà nước đã đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế- xã hội đã làm tăng giá trị quyền SDĐ của các chủ thể này.
Hơn nữa, hiện nay Nhà nước vẫn chưa có cơ chế nhằm điều tiết một phần giá trị tăng thêm từ đất mà không phải do người SDĐ đầu tư mang lại, do đó đã tạo ra sự bất bình đẳng giữa các chủ thể sử dụng đất với nhau và hiển nhiên về phần Nhà nước cũng mất đi một nguồn thu đáng kể cho ngân sách. Về phía người bị THĐ: cần nhận thức đầy đủ về lợi ích chung mang lại cho cộng đồng từ việc THĐ của Nhà nước, do đó khi Nhà nước đã thực hiện BT, HT và TĐC theo đúng quy định của pháp luật thì họ phải có trách nhiệm bàn giao mặt bằng đúng thời hạn. Song, thực tế vẫn còn tồn tại nhiều trường hợp (chủ yếu là khi NNTHĐ vì mục đích phát triển kinh tế) người bị THĐ đã nhận bồi thường với mức giá thỏa đáng, nhưng họ vẫn cố tình chậm bàn giao mặt bằng với mục đích sẽ được nhận mức giá bồi thường cao hơn. Vấn đề này xảy ra một mặt dẫn đến tình trạng khiếu nại kéo dài, khiếu nại tập thể, khiếu nại vượt cấp, mặt khác kéo dài thời gian GPMB làm chậm tiến độ triển khai thực hiện dự án, gây lãng phí, thất thoát rất lớn cho Nhà nước, NĐT và cho xã hội.
13 z Như vậy, lợi ích của các chủ thể nêu trên không phải lúc nào đồng hành sát cánh cùng nhau, nhiều khi các lợi ích đó sẽ xung đột với nhau. Việc xác định và giải quyết tốt mối quan hệ về lợi ích giữa các bên với nhau trong quá trình thực hiện bồi thường, GPMB không những tạo ra sự đồng thuận trong quá trình thực hiện bồi thường, GPMB, mà còn góp phần đảm bảo thực hiện tốt nguyên tắc công bằng và công khai trong việc SDĐ. Bên cạnh đó, tài nguyên đất đai của quốc gia cũng được đảm bảo khai thác và sử dụng đúng mục đích, đạt hiệu quả kinh tế cao, giúp cho mục tiêu phát triển thật sự bền vững mà không để lại hậu quả xấu cho xã hội trong tương lai. Để dễ hình dung, tôi xin đưa ra hình vẽ 1.1 dưới đây: Nhà nước Người được hưởng lợi từ việc Người bị THĐ THĐ Hình 1.1: Giải quyết hài hòa về lợi ích giữa ba bên khi NNTHĐ 1.
KHÁI NIỆM BỒI THƢỜNG KHI NHÀ NƢỚC THU HỒI ĐẤT 1. Về cách hiểu thuật ngữ “bồi thƣờng”, cụm từ “bồi thƣờng khi Nhà nƣớc thu hồi đất” Để có cách hiểu toàn diện và sâu sắc thuật ngữ “bồi thường”, cụm từ “bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất” ta cần phải xem xét, nghiên cứu trên nhiều phương diện khác nhau. Trong đời sống thực tiễn, “bồi thường” được sử dụng trong trường hợp một người nào đó có hành vi gây thiệt hại cho một người khác phải có trách nhiệm bồi thường những thiệt hại do hành vi của mình gây ra. Hình thức 14 z bồi thường có thể là vô hình (xin lỗi) hoặc hữu hình (bồi thường bằng tiền hoặc bằng hiện vật khác).
Việc bồi thường có thể do các quy định của pháp luật điều chỉnh hoặc do chính sự thỏa thuận giữa các bên. Về khía cạnh thuật ngữ, “bồi thường” [93, tr. 82] là đền bù bằng tiền những thiệt hại về vật chất và tinh thần mà mình phải chịu trách nhiệm: bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng; bồi thường cho gia đình người bị nạn; bồi thường danh dự… Trách nhiệm bồi thường được đặt ra khi một chủ thể có hành vi gây ra thiệt hại cho chủ thể khác trong xã hội. Trách nhiệm này được rất nhiều ngành luật đề cập, như: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong lĩnh vực pháp luật dân sự; trách nhiệm bồi thường oan, sai do hành vi của các cơ quan tố tụng gây ra trong lĩnh vực pháp luật hình sự; trách nhiệm vật chất do hành vi của người lao động gây ra trong lĩnh vực pháp luật lao động… [61, tr.
Riêng lĩnh vực pháp luật đất đai, thuật ngữ “bồi thường” khi NNTHĐ (trước đây là bồi thường thiệt hại hay đền bù thiệt hại) được ghi nhận từ rất sớm. Tại Nghị định 151/TTg ngày 14/01/1959 của Hội đồng Chính phủ quy định Thể lệ tạm thời về trưng dụng ruộng đất, tại Chương II đã đề cập việc “bồi thường cho người có ruộng đất bị trưng dụng”. Tiếp theo, LĐĐ năm 1987 ra đời, cùng với đó là sự ra đời của các văn bản hướng dẫn thi hành, lúc này thuật ngữ “bồi thường” đã bị thay thế bởi thuật ngữ “đền bù”. Sau đó, thuật ngữ “đền bù thiệt hại” lại được tiếp tục sử dụng trong LĐĐ năm 1993, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của LĐĐ năm 1998 và các văn bản hướng dẫn thi hành.
Tuy nhiên, kể từ Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của LĐĐ năm 2001, tại Điều 1, Khoản 9 (sửa đổi, bổ sung Điều 27, LĐĐ năm 1993, thuật ngữ “bồi thường” được sử dụng trở lại và thay thế thuật ngữ “đền bù”. Thuật ngữ “bồi thường” tiếp tục được sử dụng tại LĐĐ năm 2003 và các văn bản hướng dẫn thi hành mà tiêu biểu là Nghị định (NĐ) số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ quy định về BT, HT và tài định cư khi 15 z NNTHĐ (sau đây gọi tắt là NĐ số 197/2004/NĐ-CP); NĐ số 84/2007/NĐ-CP ngày 25/05/2007 của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, THĐ, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục BT, HT, TĐC khi NNTHĐ và giải quyết khiếu nại về đất đai (sau đây gọi tắt là NĐ số 84/2007/NĐ-CP); NĐ số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/08/2009 của Chính phủ quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, THĐ, BT, HT và TĐC (sau đây gọi tắt là NĐ số 69/2009/NĐ-CP). Có thể thấy rằng: việc sử dụng thuật ngữ “bồi thường” từ khi có LĐĐ năm 2003 đến nay, đã thể hiện hàm ý đây là quan hệ bồi thường ngang giá và sòng phẳng. Đề cập khái niệm này Khoản 6, Điều 4, LĐĐ năm 2003 đưa ra cách giải thích như sau: “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất”.
Tóm lại, bồi thường khi NNTHĐ chỉ diễn ra khi Nhà nước thu hồi một diện tích đất nào đó để chuyển sang một mục đích sử dụng khác vì lợi ích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế. Thực chất, đây chính là việc giải quyết mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước với người bị THĐ và NĐT. Do đó, việc bồi thường khi NNTHĐ phải thực hiện theo quy định của Nhà nước về giá đất; về điều kiện được BT, HT và TĐC; về trình tự, thủ tục BT, HT và TĐC; về nguyên tắc thực hiện BT, HT và TĐC.Cũng cần phải nhấn mạnh rằng, việc bồi thường khi NNTHĐ không giống với việc bồi thường thiệt hại trong lĩnh vực pháp luật dân sự, hình sự, lao động. Bởi lẽ, nó không những phải đảm bảo lợi ích của người bị THĐ, mà còn phải đảm bảo lợi ích của Nhà nước, của xã hội và của người nhận lại quyền SDĐ đã thu hồi.
Đặc điểm và tính chất của việc bồi thƣờng khi Nhà nƣớc thu hồi đất 1.