phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1. Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý luận về phân vùng chất lƣợng môi trƣờng. Phƣơng pháp, cơ sở dữ liệu và khu vực nghiên cứu Chƣơng 3. Các kết quả nghiên cứu 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.
Tổng quan các công trình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu trên thế giới Trong bối cảnh sử dụng đất nông nghiệp hiện nay, hoạt động khai thác và sử dụng tài nguyên đất đã và đang làm thay đổi chức năng sinh thái theo hƣớng làm cƣờng hóa các tác động tiêu cực. Điều này hối thúc các nghiên cứu về quy hoạch phát triển đất nông nghiệp theo hƣớng bền vững phải đƣợc xây dựng dựa trên một cơ sở khoa học thực tiễn và cụ thể. Xu thế nghiên cứu phân vùng chất lƣợng đất đang dần trở nên phổ biến tại nhiều quốc gia trên thế giới.
Năm 2016, Leman và cộng sự đã thực hiện đánh giá vùng nhạy cảm môi trƣờng cho quy hoạch sử dụng đất ở Langkawi, Malaysia. Nghiên cứu đánh giá mức độ nhạy cảm về môi trƣờng của Langkawi cũng sử dụng mô hình đánh giá đa tiêu chí. Bộ chỉ số đƣợc sử dụng trong nghiên cứu bao gồm các chỉ thị về rủi ro thiên tai (độ dốc, thảm thực vật, lƣợng mƣa, địa chấn…), chỉ thị về giá trị di sản và chỉ thị về hỗ trợ sự sống (nguồn nƣớc)[52]. Nghiên cứu phân loại mức độ nhạy cảm môi trƣờng thành bốn mức độ: độ nhạy cao, trung bình, thấp và phi nhạy cảm.
Cách tiếp cận nhƣ trong ví dụ ở Langkawi đã đƣợc ứng dụng rộng rãi ở một số quốc gia nhƣ Trung Quốc, Ấn Độ. Phân vùng môi trƣờng cũng là công cụ chính trong quy hoạch phát triển và tái phát triển bang New Jersey, Mỹ. Để giải quyết yêu cầu phát triển cao mà vẫn đảm bảo bền vững, quy hoạch bang New Jersey đã phân loại đất đai trên toàn bang thành 5 loại chính gồm: vùng đô thị với tiêu chí chính là mật độ dân cƣ trên 1.000 ngƣời/dặm vuông; vùng ngoại ô với tiêu chí chính là tiếp giáp vùng đô thị, đã có sự đầu tƣ về cơ sở hạ tầng và dự kiến sẽ có cơ sở hạ tầng đô thị cơ bản vào năm 2020; vùng rìa với tiêu chí chính là tiếp giáp với vùng đô thị nhƣng không có sự đầu tƣ về cơ sở hạ tầng; vùng nông thôn gồm vùng đất nông nghiệp, đất rừng và đất trống…; vùng nhạy cảm môi trƣờng gồm môi trƣờng sống các loài đƣợc bảo vệ, đất ngập nƣớc chất lƣợng cao, nguồn nƣớc sinh hoạt, rừng sản lƣợng cao, có nhiều cây bản địa…[60] Các hoạt động phát triển diện rộng bị giới hạn hoàn toàn trong vùng đô thị và vùng ngoại ô. Sau đó, 5 Quy hoạch bang New Jersey tiếp tục phân các vùng này thành vùng trung tâm và nền môi trƣờng.
Các hoạt động phát triển KT-XH bị giới hạn trong vùng trung tâm (tiêu chí là mật độ dân cƣ tối thiểu là 3.000 ngƣời/dặm vuông). Bên ngoài vùng này là nền môi trƣờng bao gồm các không gian mở có thể hỗ trợ hệ sinh thái. Quy hoạch bang đặc biệt nhấn mạnh tính kết nối, tạo thành các hệ thống tự nhiên của nền môi trƣờng. Nhƣ vậy, Quy hoạch bang New Jersey đã có sự thay đổi lớn về định hƣớng so với các quy hoạch khác, thể hiện qua tính chủ quan cao trong phân vùng.
Theo đó, quy hoạch chủ động không phát triển các vùng đang có chất lƣợng môi trƣờng tốt; giới hạn hoạt động phát triển trong các khu vực đã phát triển hoặc những khu vực có xu hƣớng phát triển là không thể đảo ngƣợc. Hơn nữa, quy hoạch còn thể hiện việc tính toán đến sự phát triển KT-XH trong dài hạn. Quy hoạch xây dựng một mạng lƣới trung tâm đƣợc bố trí hợp lý trên nền môi trƣờng, chú trọng phát triển chiều sâu, phát triển có tính hệ thống để giảm bớt áp lực phát triển đô thị hóa tự phát. Để làm đƣợc nhƣ vậy, quy hoạch phải xác định đƣợc bối cảnh phát triển KT-XH, đồng thời đánh giá tài nguyên và sức chịu tải môi trƣờng vùng môi trƣờng cũng là công cụ chính trong quy hoạch phát triển và tái phát triển bang New Jersey, Mỹ.
Để giải quyết yêu cầu phát triển cao mà vẫn đảm bảo bền vững, quy hoạch bang New Jersey đã phân loại đất đai trên toàn bang thành 5 loại chính gồm: vùng đô thị với tiêu chí chính là mật độ dân cƣ trên 1.000 ngƣời/dặm vuông; vùng ngoại ô với tiêu chí chính là tiếp giáp vùng đô thị, đã có sự đầu tƣ về cơ sở hạ tầng và dự kiến sẽ có cơ sở hạ tầng đô thị cơ bản vào năm 2020; vùng rìa với tiêu chí chính là tiếp giáp với vùng đô thị nhƣng không có sự đầu tƣ về cơ sở hạ tầng; vùng nông thôn gồm vùng đất nông nghiệp, đất rừng và đất trống…; vùng nhạy cảm môi trƣờng gồm môi trƣờng sống các loài đƣợc bảo vệ, đất ngập nƣớc chất lƣợng cao, nguồn nƣớc sinh hoạt, rừng sản lƣợng cao, có nhiều cây bản địa… Các hoạt động phát triển diện rộng bị giới hạn hoàn toàn trong vùng đô thị và vùng ngoại ô. Sau đó, Quy hoạch bang New Jersey tiếp tục phân các vùng này thành vùng trung tâm và nền môi trƣờng. Các hoạt động phát triển KT-XH bị giới hạn trong vùng trung tâm (tiêu chí là mật độ dân cƣ tối thiểu là 3.000 ngƣời/dặm vuông). Bên ngoài vùng này là nền môi trƣờng bao gồm các không gian mở có thể hỗ trợ hệ sinh thái.
Quy hoạch 6 bang đặc biệt nhấn mạnh tính kết nối, tạo thành các hệ thống tự nhiên của nền môi trƣờng. Nhƣ vậy, Quy hoạch bang New Jersey đã có sự thay đổi lớn về định hƣớng so với các quy hoạch khác, thể hiện qua tính chủ quan cao trong phân vùng. Theo đó, quy hoạch chủ động không phát triển các vùng đang có chất lƣợng môi trƣờng tốt; giới hạn hoạt động phát triển trong các khu vực đã phát triển hoặc những khu vực có xu hƣớng phát triển là không thể đảo ngƣợc. Hơn nữa, quy hoạch còn thể hiện việc tính toán đến sự phát triển KT-XH trong dài hạn.
Quy hoạch xây dựng một mạng lƣới trung tâm đƣợc bố trí hợp lý trên nền môi trƣờng, chú trọng phát triển chiều sâu, phát triển có tính hệ thống để giảm bớt áp lực phát triển đô thị hóa tự phát. Để làm đƣợc nhƣ vậy, quy hoạch phải xác định đƣợc bối cảnh phát triển KT-XH, đồng thời đánh giá tài nguyên và sức chịu tải môi trƣờng. Các kết quả nghiên cứu ở trên chỉ ra rằng mỗi vùng sinh thái bao hàm các chức năng riêng biệt góp phần thể hiện từng đặc tính và yêu cầu phát triển trong những điều kiện cụ thể. Đồng thời, phân vùng chất lƣợng đất đƣợc xây dựng dựa trên cơ sở tích hợp các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội và môi trƣờng tại mỗi vùng.
Đây là một công cụ hiệu quả nhằm quản lý và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên cho từng khu vực cụ thể, góp phần hỗ trợ công tác quy hoạch không gian theo hƣớng phát triển bền vững tại nhiều quốc gia trên thế giới. Tổng quan các công trình nghiên cứu tại Việt Nam Ở Việt Nam, công tác phân vùng quy hoạch đã đƣợc quan tâm ngay từ những năm 1960. Công tác này đã trải qua nhiều giai đoạn, xuất phát từ những đặc điểm tự nhiên, lịch sử, kinh tế - xã hội. Do yêu cầu, mục tiêu chiến lƣợc kinh tế - xã hội của đất nƣớc nên trong mỗi giai đoạn, nội dung nghiên cứu và phƣơng pháp tiếp cận khác nhau.
Cho đến nay, phƣơng pháp luận về phân vùng chất lƣợng còn nhiều hạn chế nhƣng một số ngành, địa phƣơng đã thực hiện phân vùng môi trƣờng để phục vụ quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội và kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nhƣ: Phân vùng cảnh quan, là loại hình phân vùng trên cơ sở phân loại cảnh quan đã đƣợc vận dụng cho lãnh thổ miền nam Việt Nam (Trƣơng Quang Hải, 1991) [55]. 7 Nhiều nhà khoa học đã ứng dụng tiếp cận nghiên cứu phân vùng sinh thái và đánh giá cảnh quan cho các lĩnh vực khác nhau. Phạm Hoàng Hải và cộng sự (1997) đã đề cập khá đầy đủ về những biến đổi của tự nhiên dƣới các tác động của con ngƣời, đƣa ra một cách khái quát phƣơng pháp đánh giá cảnh quan với các lãnh thổ cụ thể cũng nhƣ các giải pháp sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trƣờng trong cuốn “Cơ sở cảnh quan học của việc sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường lãnh thổ” [46]. Trong đề tài “Phân vùng sinh thái nông nghiệp vùng đồng bằng sông Hồng” do Cao Liêm (1990) chủ trì, trên cơ sở phân tích điều kiện sinh thái của vùng đồng bằng sông Hồng, đã đề xuất đƣợc tiêu chuẩn một số đơn vị phân vùng sinh thái, xây dựng đƣợc một bản đồ phân vùng sinh thái tỉ lệ 1/250.000 kèm theo bản đồ chú giải.
Các tác giả đã phân ra 8 vùng và 13 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp, mô tả đặc điểm, hƣớng sử dụng cho từng vùng sinh thái chính cho khu vực này [25]. Để bảo vệ và phục hồi vùng biển Rạn Trào, huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa, Viện Hải dƣơng học Nha Trang đã triển khai thực hiện đề tài “Nghiên cứu phân vùng chức năng cho khu bảo tồn Rạn Trào - Vạn Ninh” từ tháng 11/2003 – 11/2004 [21]. Các công trình liên quan đến khu vực nghiên cứu Đề tài đƣợc hoàn thành trên cơ sở kế thừa các công trình nghiên cứu trƣớc đây tại huyện Giao thủy, tỉnh Nam Định và kết quả nghiên cứu theo hƣớng đánh giá tổng hợp trên quan điểm phân vùng. Nghiên cứu sử dụng hợp lý các bãi triều lầy cửa sông ven biển Việt Nam, do Nguyễn Chu Hồi và đồng nghiệp đã tiến hành nghiên cứu từ năm 1985-1990.
Phạm vi nghiên cứu của đề tài là phía Bắc Việt Nam, các đặc trƣng về động lực hình thành xu thế tiến hóa bãi triều, đặc trƣng các hệ sinh thái tại khu vực ven bờ đã đƣợc xem xét, đánh giá tổng hợp. Các tƣ liệu trên cạn và dƣới nƣớc đã đƣợc hiệu chỉnh một cách có hệ thống [40]. Trong giai đoạn năm 1990 - 1995 là giai đoạn nghiên cứu khá quan trọng nhằm tìm hiểu các đặc trƣng cơ bản về hệ sinh thái cửa sông châu thổ sông Hồng. Liên quan đến vấn đề này, đề tài “Sinh thái thảm thực vật rừng ngập mặn Việt Nam” của Phan 8 Nguyên Hồng (1991) [52].
